Bingöl Balı

Bingöl Balı; Türkiye’nin Doğu Anadolu Bölgesi’nde yer alan Bingöl ili sınırları içerisindeki yüksek rakımlı yaylalarda, bölgeye özgü zengin ve endemik bitki örtüsünden (flora) elde edilen bir arı ürünüdür. Üretim tekniğine göre süzme, petekli ve karakovan balı olarak sınıflandırılan bu ürün, polifloral (çok çiçekli) niteliktedir. Kendine has aroma, renk ve kıvam özelliklerine sahip olan bu ürün; Avrupa Birliği Komisyonu tarafından "Korumalı Menşe Adı" (PDO - Protected Designation of Origin) statüsü ile tescillenerek, Türkiye’nin AB nezdinde coğrafi işaret alan ilk balı unvanını kazanmıştır..^【1】

Coğrafi İşaret, Tescil ve Hukuki Statü

Bingöl Balı’nın markalaşma ve tescil süreçleri, "Bölgesel Kalkınma Odaklı Misyon Farklılaşması ve İhtisaslaşma Programı" kapsamında "Tarım ve Havza Bazlı Kalkınma" alanında pilot üniversite seçilen Bingöl Üniversitesi koordinasyonunda yürütülmüştür. Ürün, ilk olarak 7 Ekim 2022 tarihinde Türk Patent ve Marka Kurumu tarafından ulusal düzeyde "menşe adı" olarak tescil edilmiştir.

Ulusal tescilin ardından Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı'nın "Uluslararası Coğrafi İşaret Seferberliği" kapsamında Avrupa Birliği'ne başvuru yapılmıştır. Avrupa Komisyonu tarafından yürütülen incelemeler sonucunda Bingöl Balı, 12 Mart 2024 tarihinde AB Resmî Gazetesi'nde ilan edilmiş ve 10 Temmuz 2024 tarihinde resmen tescil edilerek AB'nin PDO logosunu taşıma hakkı elde etmiştir. ^【2】Bu statü; ürünün kalitesinin ve itibarının tamamen coğrafi kökenine (Bingöl) dayandığını ve tüm üretim aşamalarının belirlenen coğrafi sınır içinde gerçekleştiğini uluslararası hukuk nezdinde garanti altına almaktadır.

Floristik Yapı ve Botanik Kaynaklar

Bingöl Balı’nın ayırt edici duyusal ve kimyasal özellikleri, üretim sahasındaki floristik zenginlikten kaynaklanmaktadır. Bingöl coğrafyasında yaklaşık 1700 bitki türü bulunmakta olup, bunların yaklaşık 300 adedi bölgeye özgü endemik bitkilerdir. ^【3】Bölgenin topografik yapısı, yüksek rakımı ve geniş çiçeklenme periyodu, balın aromasını doğrudan şekillendirmektedir.

Bingöl balına nektar ve polen sağlayan baskın bitki taksonları arasında geven (Astragalus spp.), kekik (Thymus spp.), üçgül (Trifolium spp.) ve beyaz yonca gibi nektar değeri yüksek türler yer almaktadır. Özellikle geven ve kekik polenlerinin yoğunluğu, balın karakteristik tadının oluşumunda belirleyici rol oynamaktadır.

Fiziksel ve Duyusal Özellikler

Renk ve Kıvam:

Bingöl Balı, elde edildiği bitki kaynaklarının çeşitliliğine ve mevsimsel koşullara bağlı olarak "açık kehribar"dan (light amber) "koyu kehribar"a (dark amber) kadar değişen bir renk skalasına sahiptir. Ürünün kıvamı yoğun ve akışkandır.

Tat ve Aroma:

Ürün, genizde hafif bir yanma hissi bırakmayan, boğazı yakmayan yumuşak bir tada sahip olmakla birlikte; içerdiği endemik bitki aromaları nedeniyle kendine has bir lezzet profili sunmaktadır. Tüketiciler üzerindeki algı araştırmaları, balın "tat algısı"nın tekrar satın alma niyetini pozitif yönde etkileyen en önemli faktörlerden biri olduğunu göstermektedir.

Mikrobiyolojik ve Antimikrobiyal Özellikler

Bingöl yöresinden toplanan bal ve propolis örnekleri üzerinde yapılan in vitro bilimsel araştırmalar, bu ürünlerin geniş spektrumlu antimikrobiyal aktiviteye sahip olduğunu kanıtlamıştır. Mikrobiyolojik analizlerde Bingöl Balı'nın şu mikroorganizmalar üzerinde inhibitör (gelişimi engelleyici) etki gösterdiği tespit edilmiştir:

• Bakteriler: Klebsiella pneumoniae, Escherichia coli, Staphylococcus aureus, Bacillus subtilis, Micrococcus luteus, Enterobacter cloacae ve Pseudomonas aeruginosa.
• Mantarlar: Candida albicans, Rhodotorula rubra ve Kluyveromyces marxianus.

Özellikle karakovan balı örneklerinin; süzme ve petek ballara kıyasla Klebsiella pneumoniae gibi patojenlere karşı daha yüksek inhibisyon zonu (49 mm'ye kadar) oluşturduğu rapor edilmiştir. Bu antimikrobiyal özellikler; balın ozmolaritesinin yanı sıra içerdiği hidrojen peroksit, fenolik bileşikler ve diğer fitokimyasallardan kaynaklanmaktadır.^【4】

Üretim Ekonomisi ve Arıcılık Faaliyetleri

Arıcılık, Bingöl ili için kırsal kalkınmanın temel dinamiklerinden biridir. Bingöl’de arıcılık faaliyetleri, düşük sermaye gereksinimi ve toprağa doğrudan bağımlı olmaması nedeniyle bölge halkı için stratejik bir geçim kaynağıdır. İlde kovan sayısı yıllara göre artış göstermiş; Türkiye İstatistik Kurumu (TÜİK) verilerine göre 2002 yılında yaklaşık 4 milyon olan Türkiye geneli kovan sayısı artış trendine girmiş, Bingöl özelinde de kovan varlığı ve bal üretimi artış göstermiştir.^【5】

Bölgede modern (fenni) kovanların yanı sıra geleneksel sepet ve karakovan arıcılığı da yapılmaktadır. Ekonomik analizler; yeni tip kovan sayısındaki artışın bal üretim miktarını pozitif yönde etkilediğini, ancak eski tip kovanların varlığının üretim miktarını sınırladığını ortaya koymuştur. Sektörün temel sorunları arasında pazarlama eksikliği, markalaşma yetersizliği ve verimlilik (kovan başına düşen bal miktarı) dalgalanmaları yer almaktadır.

Gastronomi ve Tüketici Davranışları

Bingöl Balı, gastronomi turizmi bağlamında da değerlendirilen bir üründür. Yapılan akademik çalışmalar; coğrafi işaretli Bingöl Balı'nın tüketicilerde oluşturduğu "tat algısı", "fiyat algısı" ve satış noktasındaki "hizmet deneyimi"nin, ürünü tekrar satın alma niyetini %75 oranında açıkladığını göstermiştir. ^【6】Tüketiciler, ürünün coğrafi işaret tesciline sahip olmasını kalite ve güven unsuru olarak algılamakta, bu durum ürünün marka değerini artırmaktadır.

Uluslararası Başarılar ve Ödüller

Bingöl Balı’nın kalitesi, uluslararası arenada kazandığı prestijli ödüllerle tescillenmiştir:

• 45. Apimondia Uluslararası Arıcılık Kongresi (2017): İstanbul’da düzenlenen kongrede 120 ülkeden 600 yarışmacı arasından dünya ikinciliği ödülü.
• Paris Uluslararası Bal Ödülleri (2023): Altın madalya.
• Londra Uluslararası Bal Ödülleri (2023): Altın madalya.
• Uluslararası Bal Yarışması (Paris, 2024): "Altın Bal" ödülü.
• Ulusal Başarı: 2015 yılında Bingöl Yayla Balı, Türkiye birincisi seçilmiştir.