Dünya Bakliyat Günü

Dünya Bakliyat Günü (World Pulses Day), baklagillerin insan beslenmesi ve tarımsal üretim sistemlerindeki yeri üzerine farkındalık oluşturmayı amaçlayan uluslararası bir gündür. Birleşmiş Milletler Genel Kurulu tarafından 10 Şubat tarihi Dünya Bakliyat Günü olarak belirlenmiştir. Gün, her yıl 10 Şubat’ta ve bazı uygulamalarda bu tarihi izleyen günlerde düzenlenen etkinliklerle anılır.

İlan Süreci ve Uluslararası Çerçeve

Dünya Bakliyat Günü’nün ilan süreci, 2016 yılında Birleşmiş Milletler Gıda ve Tarım Örgütü (FAO) tarafından yürütülen Uluslararası Bakliyat Yılı uygulamalarına dayanmaktadır. Bu sürecin ardından, bakliyatların gıda sistemleri, beslenme ve tarımsal üretim alanlarındaki yeri uluslararası düzeyde gündeme taşınmıştır.

Birleşmiş Milletler Genel Kurulu (UNGA), Uluslararası Bakliyat Yılı kapsamında elde edilen sonuçlar doğrultusunda 10 Şubat tarihini Dünya Bakliyat Günü olarak belirlemiştir. İlan sürecinde, Uluslararası Bakliyat Konfederasyonunun Birleşmiş Milletler nezdinde yürüttüğü girişimler yer almıştır.

Dünya Bakliyat Günü, FAO’nun koordinasyonunda; üye ülkeler, kamu kurumları, özel sektör ve ilgili paydaşların katılımıyla anılmaktadır. Gün kapsamında bakliyatların üretimi, tüketimi ve gıda sistemlerindeki rolüne ilişkin uluslararası düzeyde çeşitli etkinlikler ve bilgilendirme çalışmaları yürütülmektedir.

Bakliyatların Tanımı, Besinsel ve Tarımsal Özellikleri

Bakliyatlar, baklagil bitkilerinin gıda ve yem amacıyla yetiştirilen yenilebilir tohumlarını ifade eder. Nohut, mercimek, kuru fasulye, bezelye ve bakla, bakliyat grubu içinde yer alan başlıca ürünler arasında sayılır. Bakliyatlar, dünya genelinde geniş bir coğrafyada üretilen ve tüketilen tarımsal ürünler arasında bulunur.

Besinsel özellikleri bakımından bakliyatlar, yüksek oranda bitkisel protein, karbonhidrat, lif, vitamin ve mineral içeriğiyle tanımlanır. Bitkisel proteinlerin önemli bir bölümünün bakliyatlardan sağlandığı, aynı zamanda insan ve hayvan beslenmesinde enerji ve besin öğesi kaynağı olarak kullanıldığı belirtilmektedir. Bazı verilerde bakliyatların, insan beslenmesindeki bitkisel proteinlerin %22’sini ve karbonhidratların %7’sini sağladığı ifade edilmektedir.^【1】

Tarımsal özellikleri açısından bakliyatlar, atmosferdeki serbest azotu toprağa bağlama yeteneğine sahiptir. Bu özellik, toprak verimliliğinin korunmasına ve toprak yapısının iyileştirilmesine katkı sağlar. Bakliyatlar, ekim nöbeti sistemlerinde yer alarak nadas alanlarının azaltılmasında ve tarımsal üretimin sürdürülebilirliğinde rol oynar. Ayrıca farklı iklim ve ekolojik koşullara uyum sağlayabilen ürünler arasında değerlendirilir.

Tarımsal Üretim, Çevresel Etkiler ve Sürdürülebilirlik

Bakliyatlar, tarımsal üretimde hem bitkisel üretim hem de gıda sistemleri açısından yer tutan ürünler arasında bulunur. Dünya genelinde gıda ve yem amacıyla yetiştirilen bakliyatlar, birçok ülkede tarla bitkileri ekim alanları içinde tahıllardan sonra gelen ürün grupları arasında yer alır. Türkiye’de bakliyat üretimi farklı bölgelere yayılmakla birlikte bazı türlerin belirli bölgelerde yoğunlaştığı ifade edilmektedir.

Tarımsal üretim açısından bakliyatlar, ekim nöbeti sistemlerinde yer alabilen ürünlerdir. Bu özellik, nadas alanlarının azaltılmasına katkı sağlamalarıyla ilişkilendirilir. Ayrıca bakliyatların atmosferdeki serbest azotu toprağa bağlama yeteneği, toprak verimliliği ve toprak yapısının korunmasıyla bağlantılıdır. Bu durum, kimyasal gübre kullanımının azaltılmasıyla birlikte ele alınmaktadır.

Çevresel etkiler bağlamında bakliyatlar, düşük su tüketimi gereksinimi ve farklı iklim koşullarına uyum sağlayabilme özellikleriyle anılmaktadır. Bazı uluslararası metinlerde bakliyatların, tarımsal üretimde çevresel sürdürülebilirlik ve iklim koşullarına dayanıklılık açısından değerlendirildiği belirtilmektedir. Bakliyat üretimi, sera gazı salımları ve doğal kaynak kullanımı açısından da ele alınan konular arasında yer alır.

Sürdürülebilirlik çerçevesinde bakliyatlar, gıda arz güvenliği, tarımsal üretimin devamlılığı ve kırsal geçim kaynaklarıyla ilişkilendirilir. Uluslararası ve ulusal düzeyde yapılan değerlendirmelerde, bakliyatların sürdürülebilir tarım uygulamaları ve gıda sistemleri içindeki yeri vurgulanmaktadır.

Türkiye’de Bakliyat Üretimi ve Küresel Konum

Türkiye, bakliyat üretiminin ülke geneline yayıldığı ülkeler arasında yer alır. Üretim, ağırlıklı olarak Güneydoğu Anadolu Bölgesi, İç Anadolu Bölgesi ve Marmara Bölgesi’nin güneyinde yoğunlaşmaktadır. Kırmızı mercimeğin Güneydoğu Anadolu Bölgesi’nde, yeşil mercimeğin İç Anadolu Bölgesi’nde, baklanın Ege ve Güney Marmara’da, nohut ve kuru fasulyenin ise birçok bölgede yetiştirildiği belirtilmektedir.

Toplam yemeklik bakliyat üretimi içinde nohudun, kırmızı mercimeğin, kuru fasulyenin ve yeşil mercimeğin farklı oranlarda paylara sahip olduğu ifade edilmektedir. Türkiye’de bakliyat ekim alanlarının 1990 yılından itibaren azaldığı, buna paralel olarak üretimde de gerileme yaşandığı belirtilmiştir. Buna karşın 2016 yılının Uluslararası Bakliyat Yılı ilan edilmesinin ardından yürütülen çalışmalar sonucunda, 2016–2024 döneminde bakliyat üretiminde artış kaydedildiği açıklanmıştır.

Resmî verilere göre son yıllarda nohut ve mercimek başta olmak üzere bazı bakliyat türlerinde üretim miktarları yükselmiştir. Nohut üretiminin belirli yıllarda 600 bin tonun üzerine çıktığı, yeşil ve kırmızı mercimek ile kuru fasulye üretiminde de artışlar yaşandığı belirtilmektedir.^【2】 Buna rağmen bazı bakliyat türlerinde iç talebin üretimle tam olarak karşılanamadığı ve arz açığı bulunduğu ifade edilmektedir.

Küresel konum açısından Türkiye, dünya bakliyat üretimi içinde belirli ürünlerde üst sıralarda yer almaktadır. Nohut ve mercimek üretiminde dünya sıralamalarında öne çıkan ülkeler arasında bulunduğu, artan üretimle birlikte özellikle nohutta net ihracatçı konuma geçtiği belirtilmiştir. Bakliyat işleme ve ihracat faaliyetlerinin önemli bir bölümünün belirli illerde yoğunlaştığı, bu durumun Türkiye’nin küresel bakliyat ticaretindeki konumuyla ilişkilendirildiği ifade edilmektedir.

Türkiye’de Bakliyat Politikaları ve Kurumsal Yaklaşımlar

Toprak Mahsulleri Ofisi (TMO), 2018 yılından itibaren bakliyat ürünlerini görev alanına dâhil etmiş ve alım garantisi uygulamasına başlamıştır. Bu uygulama ile bakliyat piyasalarında istikrarın sağlanması ve üreticilerin ürünlerini pazarlama imkânlarının artırılması hedeflenmiştir. TMO’nun bakliyat alımları ve stok yönetimi faaliyetleri, iç piyasada arz ve fiyat dengesiyle ilişkilendirilmiştir. Ayrıca TMO stoklarında yer alan bazı bakliyat ürünlerinin, perakende satış kanalları aracılığıyla tüketicilere sunulduğu belirtilmiştir.

Türkiye Ziraat Odaları Birliği (TZOB) tarafından yapılan açıklamalarda, bakliyat üretiminde uzun yıllar içinde ekim alanları ve üretim miktarlarında gerileme yaşandığı, buna karşın son yıllarda uygulanan destekler ve üretici çabalarıyla üretimde artış kaydedildiği ifade edilmiştir. Aynı açıklamalarda, bazı bakliyat türlerinde arz açığının devam ettiği ve ithalatın sürdüğü bilgilerine yer verilmiştir.

Kurumsal yaklaşımlar kapsamında, bakliyatların ekim nöbeti sistemlerindeki yeri, toprak verimliliğine katkısı ve gıda arz güvenliği açısından taşıdığı rol vurgulanmaktadır. Resmî açıklamalarda, bakliyat üretiminin artırılmasına yönelik politikaların, yerli üretimin desteklenmesi ve ithalata bağımlılığın azaltılması hedefleriyle ilişkilendirildiği görülmektedir.

Ulusal ve Yerel Düzeyde Etkinlikler

Dünya Bakliyat Günü, Türkiye’de ulusal ve yerel düzeyde çeşitli kurum ve kuruluşlar tarafından düzenlenen etkinliklerle anılmaktadır. Bu etkinlikler, kamu kurumları, meslek kuruluşları, yerel yönetimler, ticaret borsaları ve eğitim kurumlarının katılımıyla gerçekleştirilmektedir.

Ulusal düzeyde yapılan açıklamalar arasında Tarım ve Orman Bakanlığı, Toprak Mahsulleri Ofisi ve Türkiye Ziraat Odaları Birliği tarafından yayımlanan basın duyuruları yer almaktadır. Bu açıklamalarda bakliyat üretimi, tüketimi, destekleme politikaları ve piyasa verilerine ilişkin bilgiler paylaşılmaktadır. Dünya Bakliyat Günü kapsamında üretim miktarları, ekim alanları, ihracat verileri ve destekleme uygulamalarına dair güncel değerlendirmelere yer verildiği görülmektedir.

Yerel düzeyde düzenlenen etkinlikler arasında ticaret borsaları ve yerel kurumlar tarafından organize edilen programlar bulunmaktadır. Mersin Ticaret Borsası tarafından düzenlenen etkinlikte, farklı bakliyat türlerinden hazırlanan yemeklerin sergilendiği sunumlar yapılmış ve bakliyat sektörünün üretim, işleme, pazarlama ve ihracat boyutları ele alınmıştır. Bu tür programlarda bakliyat işleme tesisleri, sanayi kümelenmeleri ve ihracat faaliyetleriyle ilgili bilgiler paylaşılmaktadır.

Bazı şehirlerde Dünya Bakliyat Günü, 10 Şubat tarihini takip eden günleri kapsayan etkinlik haftaları şeklinde uygulanmaktadır. Bu kapsamda eğitim faaliyetleri, tanıtım çalışmaları ve kurumsal bilgilendirme etkinlikleri düzenlenmektedir. Ulusal ve yerel düzeyde gerçekleştirilen bu etkinlikler, Dünya Bakliyat Günü’nün farklı paydaşlar tarafından çeşitli biçimlerde ele alındığını göstermektedir.

Uluslararası Projeler ve Uygulama Örnekleri

Dünya Bakliyat Günü kapsamında, bakliyatların üretimi, tüketimi ve gıda sistemleri içindeki rolüne ilişkin çeşitli uluslararası projeler ve uygulamalar yürütülmektedir. Bu çalışmalar arasında, Avrupa Birliği destekli Horizon 2020 Food Trails Projesi kapsamında yer alan şehir uygulamaları öne çıkmaktadır.

Food Trails Projesi çerçevesinde Birmingham, Funchal ve Milano şehirlerinde bakliyat tüketimini ve bakliyat temelli beslenmeyi teşvik etmeye yönelik pilot uygulamalar gerçekleştirilmiştir. Birmingham’da yürütülen uygulamada, çocuklar ve gençler için düzenlenen tatil programları kapsamında bakliyat tüketiminin artırılmasına yönelik eğitim ve etkinlikler düzenlenmiştir. Program, yaz tatili süresince faaliyet gösteren kulüpler aracılığıyla uygulanmış ve bakliyatların tanıtımına yönelik eğitim materyalleri hazırlanmıştır.

Funchal’da gerçekleştirilen uygulamalar, gıda okuryazarlığı ve sürdürülebilir beslenme konularına odaklanmıştır. Dünya Bakliyat Günü, bu kapsamda eğitim etkinlikleri için bir araç olarak değerlendirilmiş; öğrencilere ve farklı hedef gruplara yönelik bilgilendirici etkinlikler ve yayınlar hazırlanmıştır. Ayrıca kentte geliştirilen gıda stratejisi kapsamında bakliyat temelli faaliyetlere yer verilmiştir.

Milano’da uygulanan çalışmalarda ise çocuklara yönelik yenilikçi bir eğitim formatı geliştirilmiştir. Bakliyat temelli tariflerin tasarlandığı ve uygulandığı etkinliklerde, eğitim, mutfak çalışmaları ve değerlendirme süreçleri bir arada yürütülmüştür. Bu uygulamalar, okul yemekleri ve gıda eğitimiyle ilişkili kurumsal çalışmalarla bağlantılı olarak gerçekleştirilmiştir.

Tematik Yıllar ve Özel Odak Alanları

Dünya Bakliyat Günü kapsamında bazı yıllarda özel temalar belirlenmiştir. 2022 yılında uygulanan tema, bakliyatların sürdürülebilir tarımsal gıda sistemleri içindeki yeri ile gençlerin bu sistemlerde üstlendiği rol üzerine odaklanmıştır. Bu tematik yaklaşımda, bakliyat üretimi ve tüketiminin ekonomik, sosyal ve çevresel boyutları ile genç nüfusun tarım, gıda ve yenilik süreçlerindeki konumu birlikte değerlendirilmiştir.

Tematik yıllar ve özel odak alanları, bakliyatların beslenme, tarımsal üretim, çevresel etkiler ve gıda sistemleri içindeki rolünün farklı yönleriyle ele alınmasına yönelik bir çerçeve sunmaktadır.