Erzurum tarihi yerleri

Erzurum; tarihi süreç içerisinde Urartular, Kimmerler, İskitler, Medler, Persler, Romalılar, Sasaniler, Araplar, Selçuklular, Bizanslılar, İlhanlılar ve Osmanlılar gibi pek çok farklı medeniyete ev sahipliği yapmış bir yerleşim merkezidir. Arkeolojik veriler, bölgedeki insan yerleşiminin Yontma Taş Devri'ne kadar uzandığını göstermektedir. Şehrin mimari envanteri; askeri, dini, ticari ve sivil yapılar olmak üzere geniş bir yelpazeyi kapsamaktadır.

Erzurum Kalesi ve Saat Kulesi: Tarihi Urartular dönemine kadar uzanan Erzurum Kalesi'nin günümüze ulaşan iç kale bölümü, MS 415 yılında Bizans İmparatoru Theodosius tarafından inşa ettirilmiştir. Osmanlı İmparatorluğu döneminde Kanuni Sultan Süleyman ve II. Mahmut tarafından onarım görmüştür. İç kalede yer alan ve başlangıçta kale mescidinin minaresi olarak inşa edilen "Tepsi Minare" (Kesik Kule), 19. yüzyılda saat ve çan eklenmesiyle Saat Kulesi'ne dönüştürülmüştür. Kulede bulunan saat, 1877 yılında Londra'da yapılmış ve İngilizler tarafından hediye edilmiştir.

İlçe Kaleleri: Şehir sınırları içerisinde; 11. yüzyılda Saltuklular tarafından onarılan İspir Kalesi, 1339 yılında İlhanlı Emiri Hacı Toğay'ın oğlu Hasan Bey tarafından yaptırılan Hasankale, MÖ 4. yüzyıla tarihlenen Oltu Kalesi ve Orta Çağ mimari özelliklerini barındıran Tortum Kalesi yer almaktadır.

Erzurum Tabyaları: 1877-1878 Osmanlı-Rus Savaşı (93 Harbi) öncesinde şehrin savunmasını güçlendirmek amacıyla stratejik noktalara inşa edilen askeri tesislerdir. Tamamı taştan inşa edilen ve sayıları 22'yi bulan tabyaların en bilinenleri Aziziye ve Mecidiye tabyalarıdır. Bu yapı kompleksleri içerisinde karargah binaları, barınaklar, pusu odaları ve yemekhaneler bulunmaktadır.

^{Erzurum kalesi (}https://www.erzurum.bel.tr/tarihi-yerleri⁾

Çifte Minareli Medrese (Hatuniye Medresesi): 1253-1291 yılları arasında inşa edilen yapı, Anadolu Selçuklu mimarisinin karakteristik özelliklerini yansıtmaktadır. Anadolu Selçuklu Sultanı I. Alaeddin Keykubad'ın kızı Hüdâvent Hatun tarafından yaptırıldığı kaynaklarda yer almaktadır.

Yakutiye Medresesi: 1310 yılında İlhanlı hükümdarı Sultan Olcayto'nun veziri Hoca Yakut tarafından inşa ettirilmiştir. Anadolu'daki kapalı avlulu medreselerin en büyüğü olan bu yapı, günümüzde Türk İslam Eserleri ve Etnografya Müzesi olarak faaliyet göstermektedir.

Erzurum Ulu Cami (Atabey Camii): Şehrin en eski ve 6.000 kişi kapasitesi ile en büyük camisidir. 1179 yılında Saltuklu emiri Nasreddin Aslan Mehmet tarafından inşa ettirilen yapının günümüze özgün haliyle ulaşabilen tek bölümü kıble duvarıdır.

Lala Mustafa Paşa Camii: 1562 yılında Kanuni Sultan Süleyman'ın komutanı Lala Mustafa Paşa tarafından yaptırılan eser, Erzurum'daki ilk Osmanlı camisi olma özelliğini taşımakta olup mimarisinin Mimar Sinan'a ait olduğu belirtilmektedir.

Diğer İslam Mimari Eserleri: 1573 tarihli Muratpaşa Camii, 1645 tarihli Caferiye Camii, Şeyhülislam Feyzullah Efendi tarafından 1700-1701 yıllarında yaptırılan Kurşunlu Camii, 1720 yapımı Bakırcı Camii ve 1748 yılında inşa edilen İbrahim Paşa Camii dönemin diğer önemli dini yapılarıdır.

Öşvank Kilisesi: Uzundere ilçesinde yer alan yapı, 963-973 yılları arasında Gürcü Bagratlı Hanedanlığı tarafından haç planlı olarak inşa edilmiştir. İçerisinde kütüphane, mutfak, rahip evleri ve hamam bölümlerine yer verilmiştir.

Meryem Ana Kilisesi: Tortum ilçesindeki Hahuli Manastırı'nın ana yapısı olan kilise, 976-1001 yılları arasında Bağdat Kralı III. Davut tarafından yaptırılmıştır. Kapalı Yunan haçı ve bazilika planının birleştirilmesiyle oluşturulan mimari, İncil sahnelerini içeren fresklerle desteklenmiştir.

Oltu Rus Kilisesi: 19. yüzyılda inşa edilen yapı, Rus işgali döneminin mimari özelliklerini taşımaktadır.

Üç Kümbetler: 12. ve 14. yüzyıllar arasına tarihlenen mezar yapılarıdır. Kesme taştan inşa edilen ve en büyüğünün Emir Saltuk'a ait olduğu bilinen kümbetlerin giriş kapılarında geometrik bezemeler ile bitki ve hayvan figürleri yer almaktadır.

Rüstem Paşa Kervansarayı (Taşhan): 1561 yılında Kanuni Sultan Süleyman'ın sadrazamı Rüstem Paşa tarafından inşa ettirilmiştir. İki katlı, dikdörtgen avlulu plan üzerine kurulan han, Osmanlı mimari özelliklerini taşımaktadır.

Çobandede Köprüsü: Aras Nehri üzerinde konumlanan köprü, 1297-1298 yıllarında İlhanlı veziri Salduzlu Emir Çoban Noyin tarafından yaptırılmıştır. Toplam 128 metre uzunluğa sahip köprünün orijinalinde var olan 7 kemer gözünden günümüze 6'sı ulaşmıştır.

Geleneksel Erzurum Evleri: İklime bağlı yapı tiplerinden oluşan geleneksel evlerin büyük çoğunluğu, 1859 depreminden sonraki yıllarda inşa edilmiştir. 19. yüzyıla ait sivil mimari örneklerinden olan Paşa Bey Konağı ve 1795-1798 yıllarında dönemin valisi Yusuf Ziya Paşa tarafından yaptırılan iki katlı Yusuf Ziya Köşkü sivil mimarinin detaylarını barındırmaktadır.

Atatürk Evi Müzesi: 19. yüzyılın sonlarına doğru sivil bir konak olarak inşa edilen yapı, 9 Temmuz – 29 Ağustos 1919 tarihleri arasında Mustafa Kemal ve kongre heyetinin çalışmalarına tahsis edilmiştir. 1984 yılından itibaren müze olarak hizmet vermektedir.

Erzurum Kongre Binası: 1864 yılında Mıgırdiç Sanasaryan tarafından okul olarak inşa edilen bina, 23 Temmuz 1919'da toplanan Erzurum Kongresi'ne ev sahipliği yapmıştır. Yapı günümüzde "Erzurum Kongre ve Milli Mücadele Müzesi" ile "Erzurum Resim Heykel Müzesi ve Galerisi" işlevleriyle kullanılmaktadır.