İran-Avrupa Nükleer Görüşmeleri (25 Temmuz 2025)

İran-Avrupa Nükleer Görüşmeleri, İran ile 2015 tarihli nükleer anlaşmanın Avrupalı tarafları olan İngiltere, Fransa ve Almanya (E3) arasında yürütülen ve 25 Temmuz 2025’te İstanbul’da ikinci turu gerçekleştirilen diplomatik müzakere sürecidir. Süreç, 16 Mayıs 2025’te yine İstanbul’da yapılan ilk turun devamı niteliğinde olup taraflar arasında nükleer faaliyetler, yaptırımlar ve uluslararası anlaşmaların uygulanması konularında istişare zemini oluşturmuştur. Görüşmeler, snapback mekanizmasının yürürlüğe girme ihtimalinin gündemde olduğu bir dönemde gerçekleştirilmiştir.

İran ile İngiltere, Fransa ve Almanya arasındaki nükleer görüşmeler için heyetleri taşıyan araçlar, İran'ın İstanbul Başkonsolosluğu'na giriş yapıyor, 25 Temmuz 2025 - (Anadolu Ajansı)

İstanbul Görüşmelerinin Arka Planı

Önceki Görüşme Turları ve Kesişen Süreçler

İran ile İngiltere, Fransa ve Almanya arasında daha önce 16 Mayıs 2025 tarihinde İstanbul’da dışişleri bakan yardımcıları düzeyinde bir görüşme gerçekleştirilmiştir. Bu toplantı, İran ile ABD arasında Umman aracılığıyla yürütülen dolaylı nükleer müzakerelere paralel olarak düzenlenmiştir. Taraflar, bu temasların devam etmesi konusunda uzlaşıya varmıştır.

13 Haziran 2025 tarihinde İsrail’in İran’a yönelik başlattığı askeri operasyonlar, İran-ABD ve İran-Avrupa müzakere sürecini sona erdirmiştir. İsrail’in saldırıları, 12 gün süren bir askeri çatışmaya yol açmış ve ABD de bu süreçte İran’ın üç ana nükleer tesisine yönelik hava saldırısı düzenlemiştir. 24 Haziran 2025 tarihinde ABD tarafından bir ateşkes ilan edilmiştir

Bu saldırılar ve diplomatik çöküşün ardından Avrupa tarafı, İran’la nükleer görüşmelere dönülmediği takdirde snapback mekanizmasını işleteceğini açıklamıştır. İran ise ABD’nin 2018’de anlaşmadan çekilmesi nedeniyle Avrupa taraflarının anlaşmadaki yükümlülüklerini yerine getirmediğini ve bu nedenle mekanizmayı işletme yetkilerinin kalmadığını öne sürmüştür.

Tetik Mekanizması ve Avrupa’nın Baskısı

Snapback mekanizması, 2015 nükleer anlaşmasını destekleyen Birleşmiş Milletler Güvenlik Konseyi’nin 2231 sayılı kararında yer alan bir hükümdür. Bu maddeye göre, anlaşmaya taraf olan ülkelerden biri, İran’ın yükümlülüklerini ciddi şekilde ihlal ettiğini iddia ederse, konuyu Güvenlik Konseyi’ne taşıma ve 30 gün içerisinde yaptırımların otomatik olarak geri getirilmesini sağlama hakkına sahiptir.

Bu mekanizmanın süresi 18 Ekim 2025 tarihinde sona erecektir. Avrupa ülkeleri, bu tarihten önce İran’ın nükleer faaliyetlerine ilişkin diplomatik çözüm üretilmemesi halinde mekanizmayı işleteceklerini duyurmuştur. Mekanizmanın devreye girmesi durumunda, 2006-2010 yılları arasında çıkarılan ve İran’a yönelik çeşitli BM yaptırımlarını içeren 1696, 1737, 1747, 1803, 1835 ve 1929 sayılı Güvenlik Konseyi kararları yeniden yürürlüğe girecektir.

Bu yaptırımlar arasında silah ambargosunun yeniden başlatılması, nükleer başlık taşıyabilecek füze sistemlerinin yasaklanması, İran’a ve İran’dan yapılan sevkiyatların denetlenmesi ile çok sayıda kişi ve kuruluşa yönelik mali ve seyahat kısıtlamalarının uygulanması bulunmaktadır. Özellikle 1929 sayılı karar kapsamında, BM üyesi devletlerin İran gemilerini denetleme ve el koyma yetkisi bulunmaktadır.

Tartışmalı Unsurlar

Uranyum Zenginleştirme ve Silahlanma Endişesi

İran’ın uranyum zenginleştirme faaliyetleri, müzakerelerde en önemli tartışma başlıklarından biri olmuştur. Batılı ülkeler, İran’ın bu faaliyetlerinin nükleer silah üretimine kapı aralayabileceğini öne sürerek zenginleştirme oranının sıfır düzeyine çekilmesini talep etmiştir. Bu talep, 2025 yılı içinde Umman aracılığıyla sürdürülen ABD-İran dolaylı görüşmelerinde de gündeme gelmiş, ancak İran tarafından kabul edilmemiştir.

İran tarafı, nükleer programının tamamen barışçıl amaçlarla yürütüldüğünü ve enerji üretimi, tıbbi kullanım gibi sivil alanlara yönelik olduğunu savunmuştur. İran Cumhurbaşkanı Mesud Pezeşkiyan, 23 Temmuz 2025 tarihinde yaptığı açıklamada nükleer silaha sahip olma hedeflerini reddetmiş ve bu duruşun İran açısından siyasi, dini, insani ve stratejik bir ilke olduğunu belirtmiştir.

Uluslararası Atom Enerjisi Ajansı (UAEA) ile İlişkiler

İsrail ve ABD’nin İran’daki nükleer tesislere yönelik saldırılarının ardından İran Meclisi tarafından UAEA ile işbirliğini sınırlayan bir yasa çıkarılmıştır. Bu yasa kapsamında Ajans’a bilgi paylaşımı ve denetim konusunda yeni güvenlik koşulları getirilmiştir. İran, bu düzenlemenin ülkenin egemenlik hakları doğrultusunda alındığını ifade etmiştir.

İran Dışişleri Bakanlığı Sözcüsü İsmail Bekayi, UAEA Genel Direktörü Rafael Grossi’nin tutumundan memnun olmadıklarını ve bu memnuniyetsizliğin İran halkında ciddi tepkiye neden olduğunu belirtmiştir. Ayrıca İran içindeki bazı medya organlarında Grossi hakkında hukuki süreçlerin başlatılması gerektiği yönünde ifadeler yer almıştır. Fransa, Almanya ve İngiltere bu tehditleri kınayan ortak bir açıklama yayımlamıştır.

İran-Rusya-Çin İstişareleri

Tahran’daki Üçlü Diplomatik Toplantı

İran, 23 Temmuz 2025 tarihinde başkent Tahran’da Rusya ve Çin’den üst düzey diplomatik yetkililerle bir araya gelerek nükleer müzakerelerin gidişatını ve Batı kaynaklı yaptırımlar konusunu ele almıştır. Toplantı, İran’ın İstanbul’da Avrupa ülkeleriyle gerçekleştireceği müzakereler öncesinde düzenlenmiştir.

Görüşmeler, Dışişleri Bakanlığı genel müdürleri düzeyinde yürütülmüş ve üç taraf da bu tür istişarelerin ilerleyen haftalarda da sürdürülmesi konusunda mutabakata varmıştır. Görüşmelerde İran’ın nükleer programı, 2015 anlaşması kapsamında yürütülen diplomasi süreci ve olası yaptırımların etkileri değerlendirilmiştir.

Çin’in Açıklamaları ve Diplomatik Tutumu

Çin Dışişleri Bakanlığı Sözcüsü Guo Jiakun, söz konusu görüşmelerin ardından 24 Temmuz 2025 tarihinde Pekin’de düzenlediği basın toplantısında, İran nükleer meselesinde tüm tarafların meşru kaygılarının diplomatik ve siyasi yollarla çözülmesi gerektiğini ifade etmiştir.

Jiakun, Çin’in tüm taraflarla iletişim kanallarını açık tuttuğunu belirtmiş ve yeni tur İstanbul görüşmeleri öncesinde diyalog ve müzakereye dayalı çözüm yollarına destek verdiğini açıklamıştır. Sözcü ayrıca, tüm aktörlerin yapıcı bir yaklaşımla meşru taleplerin karşılanabileceği bir formülde buluşmasını desteklediklerini vurgulamıştır.

Rusya’nın Katılımı ve Kremlin Görüşmesi

İran’ın dini lideri Ayetullah Ali Hamaney’in nükleer konulardaki başdanışmanı Ali Laricani, 20 Temmuz 2025 tarihinde Moskova’da Rusya Devlet Başkanı Vladimir Putin ile Kremlin Sarayı’nda görüşme gerçekleştirmiştir. Kremlin Sözcüsü Dmitry Peskov tarafından yapılan açıklamada, görüşmede Orta Doğu’daki gelişmelerin yanı sıra İran’ın nükleer programı bağlamındaki durumsal değerlendirmelerin aktarıldığı belirtilmiştir.

Putin’in, İran nükleer dosyasına ilişkin olarak Rusya’nın uzun süredir bilinen siyasi çözüm odaklı tutumunu yinelediği açıklanmıştır. Rusya’nın İran’la yakın diplomatik ilişkileri ve JCPOA sürecindeki taraflardan biri olması, bu görüşmenin İstanbul müzakereleri öncesinde stratejik değerlendirmelerle bağlantılı olduğu yönünde diplomatik açıklamalarda yer bulmuştur.

Avrupa’ya Yönelik Eleştiriler ve İstanbul Görüşmesine Hazırlık

İran Dışişleri Bakanlığı Sözcüsü Baghaei, Avrupa ülkelerini son dönemdeki askeri saldırılara tepki göstermemekle ve ABD ile İsrail’in yanında yer almakla suçlamıştır. Baghaei, bu tavrın kabul edilemez olduğunu ve Avrupa ülkelerinin sorumluluk alması gerektiğini belirtmiştir.

ABD ile Müzakere Açıklaması

İran Dışişleri Bakanlığı Sözcüsü İsmail Baghaei, 23 Temmuz 2025 tarihinde düzenlediği basın toplantısında, mevcut durumda ABD ile doğrudan bir müzakere planlarının olmadığını belirtmiştir. Önceki dönemde Umman arabuluculuğunda sürdürülen dolaylı görüşmelerin, Haziran ayında gerçekleşen saldırılarla sona erdiği hatırlatılmıştır.

Baghaei, diplomatik yolların İran’ın ulusal çıkarlarını savunmak için bir araç olduğunu ve gerektiğinde kullanılabileceğini ifade etmiştir. Öte yandan, ABD Başkanı Donald Trump’ın İran’ı müzakerelere dönmeye zorladığı yönündeki açıklamalar İran tarafından reddedilmiştir. İran, ABD'li yetkililerin enrichment oranları ve silahsızlanma taahhütleri hakkındaki iddialarını da kabul etmediğini bildirmiştir.

25 Temmuz 2025 İstanbul Görüşmesi

İran ile İngiltere, Fransa ve Almanya arasında gerçekleştirilen nükleer müzakerelerin ikinci turu, 25 Temmuz 2025 Cuma günü Türkiye'nin İstanbul kentinde düzenlenmiştir. Görüşme, saat 10.00 sularında İran’ın İstanbul Başkonsolosluğu’nda başlamış ve 13.30’da sona ermiştir. Müzakereler, taraf ülkelerin dışişleri bakan yardımcıları düzeyinde yürütülmüş ve basına kapalı olarak gerçekleştirilmiştir. İran heyetinde Dışişleri Bakan Yardımcıları Mecid Tahtrevançi ile Kazım Garibabadi yer almıştır.

İran'ın İstanbul Başkonsolosluğu önünde bekleyen basın mensupları, 25 Temmuz 2025 - (Anadolu Ajansı)

Görüşmenin Gündemi ve Temel Müzakere Başlıkları

İstanbul’daki toplantının ana gündem maddeleri, İran’ın nükleer faaliyetleri, uranyum zenginleştirme oranları, uygulanan yaptırımlar ve 2015 nükleer anlaşmasının geleceği olmuştur. Görüşmelerde, İran’a karşı yeniden gündeme gelen BM yaptırımları ve snapback mekanizması özel olarak ele alınmıştır.

İran tarafı, yaptırımların kaldırılması konusunun öncelikle değerlendirilmesi gerektiğini vurgulamış ve nükleer meseleye ilişkin son gelişmeleri Avrupalı taraflarla paylaşmıştır. Ayrıca bazı Avrupa ülkelerinin İsrail’in İran’a saldırılarına destek veren tutumları da İran heyeti tarafından toplantıda gündeme getirilmiştir.

Kazım Garibabadi, toplantıda tarafların belirli fikirlerle geldiğini ve bu fikirlerin çeşitli yönlerinin karşılıklı olarak incelendiğini belirtmiştir. İran tarafı, snapback mekanizmasına dair hukuki pozisyonlarını aktarmış, bu mekanizmanın uygulanmasına karşı prensiplerini paylaşmıştır.

Görüşme Sonrası Yapılan Açıklamalar

Görüşme sonrasında İran Dışişleri Bakan Yardımcısı Kazım Garibabadi, X sosyal medya platformu üzerinden yaptığı açıklamada, toplantının ciddi, açık ve detaylı bir atmosferde gerçekleştiğini ifade etmiştir. Açıklamasında, yaptırımların kaldırılması ve nükleer meseleye dair gelişmelerin masaya yatırıldığını belirtmiştir.

Her iki tarafın da toplantıya belirli çözüm önerileriyle geldiği ve bu önerilerin farklı boyutlarıyla istişare edildiği bildirilmiştir. Taraflar, görüşmelerin sürdürülmesi konusunda karşılıklı mutabakata varmıştır. Görüşmeye ilişkin resmi bir ortak açıklama yapılmamış ancak müzakerelerin devamı yönünde irade beyan edilmiştir.