Kalabalık Yalnızlık

Modern çağın en büyük paradoksu, tarihin en "bağlantılı" döneminde yaşarken, tarihin en derin "bağlantısızlığını" tecrübe ediyor oluşumuzdur. Bugün sokaklar, kafeler, okullar ve hatta evlerimizin en mahrem köşeleri dahi, fiziksel olarak bir arada olup ruhen fersah fersah uzaklaşmış insanlarla dolu. En yakınımız dediğimiz insanları tanımıyor, yolda gördüğümüz zaman tanıyamayacağımız insanlarla dost olabiliyoruz. Sen benim gönlümde oldukça Yemen'de de olsan benim yanımdasın. Ama gönlümde değilsen, yanımda olsan da Yemen'de sayılırsın diye söylenen eskilerin sözleri, bu günler için denmiş olabilir mi? Bu nasıl bir dönemdir ki, bir evlat başka bir ananın evladını öldürecek şekilde suça sürüklenmiş ama yan odada oturan annesinin bundan haberi yok. Nasıl bir dönemdir, nasıl bir nesildir ki bu uzağı yakın, yakını uzak ediyor?

Bu duruma ben "kalabalık yalnızlık" diyorum şahsen. Binlerce takipçisi olan ama bir akşam dertleşecek tek bir gerçek dostu bulunmayan, ekran başında sabahlayan ama yanı başındaki aile ferdinden bihaber olan bireylerin ruh hali. Bu metin, insan fıtratının dijital prangalarla nasıl köreltildiğini, teknoloji ile ekran bağımlılığı arasındaki o devasa uçurumu ve ebeveynlik makamının nasıl bir "dijital bakıcıya" devredildiğini tüm detaylarıyla ele alacaktır. En azından almaya çalışacaktır desem daha doğru olur. Çünkü detayıyla ele alacağımız kadar "detay"a sahip bir konu değil maalesef. Çünkü inceleyeceğimiz insan yok. Hepsi evinde, odasına kapanıp oyunlar oynuyor!

Kalabalık Yalnızlık (Görsel Yapay Zeka ile Oluşturulmuştur)

İnsan, biyolojik, psikolojik ve ruhsal kodları ve genleri itibariyle sosyal bir varlıktır. Bu sosyallik, sadece kuru bir bilgi alışverişi ya da bir mesajın karşı tarafa iletilmesi değil aksine insanın fıtratı, bir bakışın sıcaklığına, bir ses tonundaki samimi titremeye ve bir elin omuza dokunuşuna ihtiyaç duyacak şekilde tasarlanmıştır. Ancak günümüzde çocuklar, ergenler ve hatta olgunluk çağındaki yetişkinler, bu fıtri ihtiyacı sosyal medya araçlarının sunduğu soğuk, cansız ve yapay piksellerle gidermeye çalışıyor. Bu çaba, deniz suyu içerek susuzluğunu gidermeye çalışan bir adamın çaresizliğine benzer içtikçe daha çok susar, bağlandıkça daha çok yalnızlaşır.

Sosyal medya üzerinden kurulan iletişim, gerçek sosyalliğin bir taklidi bile olamaz, olmaz, olmamalı. İnsan doğadan o kadar uzaklaştı ve doğaya o kadar hasret çekiyor ki, yatmadan önce projeksiyonla yatağının yanına yapay orman yansıtıyor! İnsan fıtratına tamamen ters olan bu yeni yaşam biçimi, bireyi kitleler içinde asosyalleştirirken onu sahte bir topluluk hissiyle uyuşturmaktadır. Bir ekrana bakarak geçirilen saatler, aslında ruhun derin bir yalnızlığa terk edilmesidir. Bugün göz teması kuramayan, bir başkasının acısını kalbinde hissetmekten acizleşen, empati yeteneği tamamen körelmiş bir nesil yetişmektedir. Fıtratımız, bu dijital hapishaneye her geçen gün isyan etmekte ve bu isyan toplumsal anksiyete, kronik depresyon ve derin bir anlamsızlık krizi olarak karşımıza çıkmaktadır. Gerçek dostluğun yerini "takipçi" sayısının aldığı bir dünyada, insanın ruhsal olarak sağlıklı kalması fıtratın kanunlarına aykırıdır.

Toplumda, özellikle de genç kuşaklarda ve çocuklarını "teknoloji çağında yetişiyor" diye teselli eden ebeveynlerde çok tehlikeli bir yanılgı var: Sosyal medyada çok vakit geçirmeyi, dijital platformların her şeyini bilmeyi "teknolojiyle içli dışlı olmak" sanıyoruz. Oysa bu, teknolojiyi kullanmak değil, teknolojinin sizi bir meta gibi kullanmasına izin vermektir, yani sizi herhangi bir "satılık mal, eşya" olarak görmekten başka bir şey değildir bu. Bu iki kavram arasındaki ayrımı net bir şekilde ortaya koymak zorundayız.

Teknoloji, aslında insanlık için muazzam faydalı bir güçtür. Ancak "teknoloji bilmek", bir uygulamanın ekranında parmak kaydırmak değildir. Gerçek teknoloji bilinci yazılım öğrenmektir, algoritma kurmaktır, veri analizi yapmaktır, bir problemi çözmek için yeni bir dijital araç geliştirmektir. İnsan teknolojiye hükmettiğinde, onu bir üretim aracı olarak kullandığında medeniyet ilerler. Yazılım öğrenen bir genç, teknolojinin dilini konuşur ve dünyaya bir değer katar.

Öte yandan, ekran bağımlılığı bir yetkinlik değil, bir tutsaklıktır. Bir başkasının ürettiği sonsuz içerik döngüsünde kaybolmak, beğeni ve bildirimlerin tetiklediği dopamin sarmalına teslim olmak insanı sadece pasif bir tüketici yapar. Bugün gençlerin "teknoloji biliyorum" dediği şey, sadece uygulama ara yüzlerini hızlı kullanmaktan ibarettir. Gerçek teknoloji bilgisi üretim odaklı ve zihin açıcıyken, bugünkü ekran bağımlılığı uyuşturucu etkisi oluşturan bir afyondur. Teknoloji hayatı kolaylaştıran bir köprü, ekran bağımlılığı ise o köprüde asılı kalıp karşıya geçmeyi unutmaktır.

Bir zamanlar insanın karakterini okuduğu kitaplar, içine doğduğu mahalle kültürü, ailesinden gördüğü edep ve seçtiği kaliteli arkadaş çevresi şekillendirirdi. Bilgi damıtılarak, tefekkür edilerek gelir ahlak ise yaşanarak, örnek alınarak ruhlara işlenirdi. Bugün ise karakterin mimarı artık kütüphaneler değil, kişiselleştirilmiş, insan yapımı algoritmalardır. İnsanlar artık kendi iradeleriyle bir karakter inşa etmiyorlar sosyal medyanın onlara sunduğu vitrinlerden bir kimlik satın alıyorlar.

Özellikle gelişim çağındaki çocuklar ve gençler, kimliklerini sosyal medyada gördükleri, hayatları sahte parıltılarla dolu, derinlikten ve entelektüel birikimden yoksun "influencer" veya "fenomen" figürleri üzerine inşa ediyorlar. Bir kitabın sayfaları arasında kaybolup kendi düşünce dünyasını kurmak, kendi kelimelerini bulmak yerine 15 saniyelik videoların sığlığında başkalarının hayatlarını, hareketlerini ve düşüncelerini taklit ediyorlar. Bu durum, özgünlüğü öldüren ve "seri üretim insan" tipolojisini doğuran küresel bir felakettir.

Arkadaşlıklar artık ortak değerler, ortak bir dert veya karşılıklı fedakarlık üzerine değil, ortak dijital trendler ve tüketim alışkanlıkları üzerine kuruluyor. Arkadaşının yüzüne bakmak yerine telefonundaki bir videoyu ona göstererek iletişim kuran bir nesil, birbirinin ruhuna nasıl nüfuz edebilir? Sonuç ise daha üzücüdür. Köksüz, ilkesiz, derinliği olmayan ve rüzgarın (algoritma ve sosyal medya) estiği yöne göre şekil değiştiren, rüzgar gülü karakterli bireylerdir. Kitapların yerini alan bu kaydırmalı içerikler, zihinleri tembelleştirmekte ve insanı sadece bir "izleyici" konumuna indirgemektedir.

Modern! evin en büyük sıkıntısı ise, aynı çatı altında yaşayıp birbirine yabancılaşan insanlardır. Bugün evlerimizde fiziksel duvarlardan daha kalın dijital duvarlar örülmüş durumda. Anne ve babalar, çocuklarının ellerine tablet veya telefon vererek onlara bir "oyuncak" sunduklarını sanıyorlar. Oysa o cihazlar artık sadece bir oyuncak değil evin yeni otoritesi, çocuğun yeni öğretmeni ve asıl ebeveynidir.

Anne ve babalık kurumu, maalesef modern çağda rafa kalkmış durumdadır. Ebeveynler, çocuklarına karşı sorumluluklarını sadece fiziksel ihtiyaçları (yemek, giyim, barınma) karşılamaktan ibaret görmeye başladılar. "Çocuğum odasında uslu uslu oturuyor, dışarıdaki tehlikelerden uzak" diye sevinen anne-baba, aslında çocuğunun siber dünyanın karanlık dehlizlerinde, pedofillerin, siber zorbaların ve sapkın ideolojilerin kucağında olduğundan habersizdir. Telefon ve bilgisayarlar ebeveynlik yapmaya başladığında, anne ve babanın çocuk üzerindeki saygısı, otoritesi ve en önemlisi "anlamı" yitip gider.

Bir odanın içinde, elindeki ekrana gömülmüş çocuk, yanı başındaki ebeveyninin varlığını bile hissetmez. Aradaki o mukaddes can bağı kopmuştur. Bu iletişimsizlik ortamında, çocukların maruz kaldığı siber zorbalıklar, sahte mükemmellik algısının yarattığı yetersizlik hissi ve dijital yalnızlık onları intihara, uyuşturucuya veya çeşitli suç şebekelerine sürüklemektedir. Ebeveynler, çocuklarının sessizliğini "usluluk" sanırken, aslında o sessizlik bir yardım çığlığı ve en büyük bağırıştır. Evindeki bu çığlığı duymayan anne ve babalar, başka bir anne ve babanın ömrünü feda ettiği evlatlarının en büyük eceli olmaktadır. Ebeveynlik makamı dijital araçlara devredildikçe, aile kavramı içten içe çürümekte ve kutsallığını yitirmektedir.

Eğer bu gidişata acilen ve kararlı bir şekilde "dur" demezsek, gelecekte sadece bedenleri fiziksel dünyada olan ama ruhları, zihinleri ve iradeleri küresel teknoloji devlerinin sunucularında hapsolmuş bir "insanlık artığı" devralacağız. Teknolojiyi elbette yüceltmeliyiz, siber güvenlikten yazılıma kadar her alanda dev adımlar atmalıyız ancak bunları yaparken bizi "insan" yapan değerleri, fıtratımızı ve sosyal bağlarımızı feda etmemeliyiz. Çocuklarımızı ekranların insafına bırakmak, onları vahşi bir ormana silahsız ve korumasız salmaktan farksızdır. Bizim yeniden akşam yemeklerinde telefonların masaya girmediği, göz göze gelinen sofralara ihtiyacımız var. Kitapların o eşsiz kokusuna, sokaktaki gerçek oyunun terine ve komşunun kapısını çalmanın samimiyetine dönmek zorundayız.

Şunu lütfen unutmayınız!

Teknoloji, insanın iradesine hizmet ettiği sürece bir medeniyet aracıdır ama insanın ruhunu esir aldığı sürece bir felaket senaryosudur ve bu seneryolara alışmak istemiyoruz. Sosyal medya bizi birbirimize bağlamıyor aksine, bizi birbirimizden kopararak aynı dijital hapishanenin farklı hücrelerine kilitliyor. Bu hücrelerin anahtarı, yeniden "insan" olduğumuzu hatırlamak ve fıtratımızın sesine kulak vermektir. Gerçek sosyallik ekranda değil, bu eleştirdiğim durumların tersini yapmaktadır. ^【1】