Ana YazarFaruk GÖRGÜLÜ13 Temmuz 2026 13:50

ORCID ID

0000-0002-1826-2426

Kudüs, tarih boyunca önemli bir ilim merkezi olarak varlığını sürdürmüş; özellikle Müslümanların şehri fethetmesiyle【1】 başta medreseler olmak üzere birçok eğitim ve öğretim müessesesi inşa edilmiştir. Kudüs’te medreselerin temelleri Selçukluların 1071’de şehre hâkim olmasından sonra atılmış, Eyyûbîler (1187-1260), Memlükler (1260-1516) ve Osmanlılar (1516-1917) döneminde gelişerek devam etmiştir. Selçuklular fetihten sonra Kudüs’te iki medrese kurmuşlardır. Bunlardan biri İmam Gazzâlî’nin (ö. 1111) de bir müddet ikamet ettiği (Uleymî, 1999a: 434) Şafiî mezhebine tahsis edilen Nasriyye Medresesi, diğeri ise Hanefi âlimlerin buluşma noktası olan Ebû Ukbe Medresesi’dir (Avcı, 2002: 327; Yılmaz & Midilli, 2020: 237).Haçlıların yaklaşık 90 yıl süren işgaliyle uzun bir süre fetret dönemi yaşayan Kudüs, 1187 yılında Selâhaddîn-i Eyyûbî’nin (ö. 1193) fethiyle yeniden İslâmî kimliğine kavuşmuştur. Bu doğrultuda Selâhaddîn, şehri ilmî ve kültürel bir merkez hâline getirmek ve toplumsal düzeni güçlendirmek amacıyla kapsamlı düzenlemelere girişmiş ve bu süreçte çok sayıda câmi, mescit, medrese ve zâviye gibi yapılar inşa ettirmiştir (Yılmaz & Midilli, 2020: 238). Eyyûbîler döneminde Kudüs’te inşa edilen medreselerin başında 1192 yılında Selâhaddîn-i Eyyûbî tarafından kurulan ve onun ismiyle anılan Nasıriyye Salâhiyye ya da daha yaygın adıyla Selâhiyye Medresesi gelir (Abdülmehdî, 2009a: 182, 183; Uleymî, 1999a: 99). Eyyûbîler döneminde Salâhiyye Medresesi’nden sonra inşa edilen medreseler arasında, Selâhaddîn’in oğlu el-Melikü’l-Efdal Nureddin Ali (ö. 622/1225) tarafından kurulan Efdaliyye Medresesi ile Dımaşk meliki el-Melikü’l-Muazzam Îsâ tarafından Arap dili ve nahiv dersleri için yaptırılan Nahviyye Medresesi dikkat çekmektedir (Abdülmehdî, 2009a: 336, 351 vd.). Eyyûbîler döneminde siyasî ve askerî zümreler, ilmî faaliyetlere ve vakıflara büyük destek vermiştir. Bu desteğin en somut örneklerinden biri, 1197 yılında Emîr Fârisüddin Ebî Saîd Meymûn el-Kasrî tarafından kurulan Meymûniyye Medresesidir. Aynı dönemde kurulan diğer önemli medreseler arasında, el-Melikü’l-Emced Hasan’ın vakfettiği Emcediyye Medresesi ve 1298 yılında inşa edilen Evhadiyye Medresesi de yer almaktadır (Abdülmehdî, 2009a: 394; Uleymî, 1999a: 85).Memlükler döneminde Kudüs, medrese yapıları açısından âdeta altın çağını yaşamış; bu dönemde 30’dan fazla medrese inşa edilmiş ve şehirdeki toplam medrese sayısı 50’ye yaklaşmıştır (Erul, 2017: 85). Dönemin en dikkat çeken medreselerinden biri, Memlük sultanı el-Melikü’l-Eşref Kayıtbay’ın (1468-1496) yaptırdığı Eşrefiyye Medresesidir. Söz konusu medrese, el-Medresetü’s-Sultâniyye ve el-Medresetü’l-Eşrefiyyetü’s-Sultâniyye gibi isimlerle de anılmaktadır (Abdülmehdi, 2009a: 156).Memlükler döneminde çoğu emirler tarafından kurulan medreseler arasında en meşhuru 30 yıla yakın Şam nâibliği yapmış Emîr Tenkiz en-Nâsırî’nin 1328 yılında yaptırdığı Tenkiziyye Medresesidir (Yılmaz & Midilli, 2020: 245). Kudüs’te emîrler tarafından kurulan ilim kurumları arasında, Alemüddin Sencer ed-Devâdârî’nin (ö. 699/1300) Devâdâriyye Hankâhı, Gazze naibi Emîr Alemüddin Sencer el-Cavlî’nin (ö. 745/1344) Cavliyye Medresesi ve Haleb Nâibi Emîr Argûn en-Nâsırî’nin inşa ettirdiği Argûniyye Medresesi ayrıca zikredilmesi gereken medreselerdir (Uleymî, 2009a: 80 vd.). Memlükler döneminde Kudüs’teki medreselerin büyük bir kısmı idareciler tarafından inşa ettirilmiş olmakla birlikte, tüccarlar, kadınlar ve âlimler gibi sivil halk kesimleri tarafından yaptırılan medreseler de mevcuttur. 1380 yılında Ugul Hatun el-Kâzâniyye el-Bağdadiyye tarafından kurulan Hâtûniyye Medresesi ve 1436 yılında İsfahan Şah Hatun’un inşa ettirdiği Osmâniyye Medresesi bu tür medreselere örnek olarak verilebilir (Uleymî, 1999: 79 vd.).Ayrıca, bazı âlimler de kendi imkânlarıyla Kudüs’te medreseler inşa ettirmişlerdir. Bunlardan biri olan Molla Fenârî’nin【2】 (ö. 834/1431), Kudüs ziyareti sırasında adına vakfettiği ve Fenâriyye Medresesi olarak bilinen kurumdur. Benzer şekilde, İzzeddin Ebû Muhammed Abdülaziz b. Süleyman el-Erdebîlî, 1360 yılında Muhaddisiyye Medresesini inşa ettirmiştir (Uleymî, 1999a: 86 vd.).Kudüs’te ayrıca Memlükler dönemine ait Mencukiyye, Kerimiyye, Gadiyye, Eminiyye, Esardiyye, Mevsılıyye, Şerkesiyye, Vecihiyye, Sübeybiyye, Basıtıyye ve Sellamiyye gibi irili ufaklı birçok medrese bulunmaktadır (Erul, 2017: 85-86; Tomar, 2002: 332-333;). Eyyûbîler ve Memlükler zamanında yaptırılan medreselerin çoğu, Kudüs’ün 1516’da Osmanlı hâkimiyetine girmesinden sonra da faaliyetlerini sürdürmüştür. Osmanlılar, bir taraftan mevcut medreselerin ve vakıfların sürekliliğini korurken, diğer taraftan şehirde yeni medreseler inşa etmiş ve ilmî çalışmaları teşvik etmek amacıyla zengin vakıflar tesis etmişlerdir (Yılmaz & Midilli, 2020: 246). Özellikle 17. yüzyılın başlarında Ahmet Paşa tarafından yaptırılan Ahmet Paşa Medresesi, bu dönemin önemli örneklerinden biridir (Erul, 2017: 87). Ne yazık ki günümüzde bu medreselerin çoğu varlığını koruyamamış; bazıları konut ya da idari bina olarak kullanılırken, bir kısmı İsrail’in işgali sırasında tahrip edilmiştir.Okuma ÖnerileriBeksaç, E. (1995). “Eyyûbîler”. TDV İslam Ansiklopedisi, (12), 31-33. İstanbul: TDV Yayınları. el-Aselî, K. C. (2002). “Kudüs”. TDV İslam Ansiklopedisi, (26), 334-338. Ankara: TDV Yayınları. Eruz, A. F. (2004). “Eyyûbîler”. TDV İslam Ansiklopedisi, (29), 97-100. Ankara: TDV Yayınları. Komisyon (2013). Mescid-i Aksâ Rehberi. Ankara: TİKA. Komisyon (2013). Mescid-i Aksâ Rehberi. Ankara: TİKA. Şeşen, R. (1995). “Eyyûbîler”. TDV İslam Ansiklopedisi, (12), 20-31. İstanbul: TDV Yayınları. Yılmaz, H. (2017). Zengî ve Eyyûbî Dımaşk’ında Ulema ve Medrese. İstanbul: Klasik Yayınları. Yılmaz, H. (2018). “Eyyûbî Dönemi Kudüs Medreseleri”. Beytülmakdis Araştırmaları Dergisi, 18(2), 1-14. Yiğit, İ. (2004). “Eyyûbîler”. TDV İslam Ansiklopedisi, (29), 90-97. Ankara: TDV Yayınları.