Satı Kadın (Hatı Çırpan)

Satı (Hatı) Çırpan, Türkiye Cumhuriyeti’nin ilk kadın muhtarlarından ve ilk kadın milletvekillerinden biridir. Cumhuriyet’in erken döneminde yerel yönetim ve yasama faaliyetlerinde bulunmuş; kadınların siyasal temsiline ilişkin dönüşüm sürecinde kamusal görev üstlenmiş bir siyasal aktördür.

Doğumu

Gerçek adı aslında Hatice olan fakat halk arasında Satı Kadın olarak tanınan Satı Çırpan, 1890 yılında Muhtar Kara Mehmet Efendi ile Emine Hanım’ın kızları olarak Ankara’nın Kazan Köyü’nde dünyaya gelmiştir.

Kazan köyü muhtarlığı yapan Hatı Çırpan, 1935 seçimlerinde meclise giren kadınlardan biridir ve tek dönem milletvekilliği yapmıştır. Daha genç bir kadınken babasının ölümü üzerine babasından kalan miras için köyün zorbalarından olan Kara Yusuf ile mücadele etmek zorunda kalmıştır. Satı Kadın bu mücadeleyi kazanınca adı “Satı Ağa” olarak anılmaya başlanmıştır. İstiklâl Harbi’nde orduya malzeme yetiştirmek için mücadele vermiştir. Harf İnkılabı’ndan sonra da açılan Millet Mektepleri’nde okuma-yazma öğrenmiştir.

Kadınlara 1933 yılında muhtar seçme ve seçilme hakkının tanınmasından sonra ise babasının muhtarlık görevini devralarak, köyünün sorunlarını çözmek için çaba harcamış, ata binip silah kuşanıp köyün inzibatına yardımlarda bulunmuştur.

Özel Hayatı

Satı Çırpan, Balkan Savaşı gazilerinden olan İbrahim Çırpanoğlu ile evlenmiştir. Bu evlilikten; Lütfiye, Remzi, Emet, Ahmet ve Bediha adlarında beş çocuk dünyaya getirmiştir.^【1】

Satı Kadın’ın eşi İbrahim Efendi, siperin çökmesi üzerine altında kalarak yaralanmıştır. Ulusal Kurtuluş Savaş’ına katılmış ve tekrardan yaralanmıştır. Satı Kadın, eşinin yarattığı boşluğu doldurmaya özen göstermiş, evin geçimini ve çocuklarının bakımını üstlenmiştir.

Satı Kadın ile Atatürk’ün Tanışması

Satı Kadın, Kazan köyü muhtarlığı yaptığı dönemde Atatürk’ün Kızılcahamam’a doğru gittiğini haber alması üzerine köyü temizletmiş, köylüyü toplayarak Kazan’a yakın Bitik Nahiyesi’ne gitmiştir. Burada halkla birlikte Atatürk’ü beklemiştir. Bir süre sonra Atatürk gelmiş, Satı Kadın Atatürk’ün elini öpmüş ve yanına durmuştur.

Daha sonra köylüler hazırladıkları ayranı Atatürk’e ikram etmek istemişler fakat çekinmişler, çekinince Satı Kadın kendisi ikram etmiş ve ayranı Atatürk’e ikram etmeye çekinen köylülerin; “Seni astırır, kestirir, hiç korkun yok mu?” sözlerine aldırmadan; “Ondan insana fenalık mı gelir?” diyerek ayranı Atatürk’e ikram etmiştir.^【2】

Atatürk kendisinin Kazan köyünün muhtarı olduğunu öğrenir, kendisine muhtarlıktan memnun olup olmadığını sormuş ve Satı Kadın memnun olduğu şeklinde cevap vermiştir. Atatürk, Satı Kadın’ ne zaman doğduğunu sormuştur. Satı Kadın, “1919’da Atatürk Samsun’a çıktığı zaman doğdum…” diye cevap vermiştir. Atatürk şaşırmıştır. Yıl 1934 idi. Kadının bu ifadesine göre 15 yaşında olması gerektiğini düşünmüştür. Hâlbuki karşısındaki kadın 25 yaşlarında görünüyordu. Atatürk, Satı Kadın’a bunun nasıl olduğunu sormuştur. Satı Kadın, “Evet Paşam. Ondan evvel yaşamıyordum ki…” diye cevap vermiştir.^【3】

Yola devam ederken Atatürk, Nuri Conker’e “İşte mebus olacak kadın” diyerek, Satı Kadın’ın adını ve köyünü kaydettirmiştir. ^【4】

Satı Kadın’ın Milletvekili Olma Süreci

Atatürk’ün ziyaretinden birkaç ay sonra köyün bekçisi tarafından kendisine bölük kumandanı tarafından çağrıldığı söylenir. Bölük kumandanının yanına bir komşusuyla beraber giden Satı Kadın’a bölük kumandanı, “Biz seni köy muhtarlarının başına ireyis yapacağız.” demesi üzerine Satı Kadın da, “İyi ya olurum. Hükümetin emrine kellem bile feda olsun” diye cevap vermiştir.^【5】 Kısa bir süre sonrada gazetelerde Hatı Çırpan’ın aday gösterildiği yazılmıştır. Seçimler yapıldıktan sonrada Kazan köyü muhtarı olan Hatı Çırpan, muhtarların başı olarak “ireyisliğe” seçilmiştir.

CHF umumi reislik divanı Atatürk’ün başkanlığında 2 Şubat’ta Dolmabahçe’de toplanarak fırka mebus adaylarını belirlemeye başlamıştır. Aday seçim sonuçları 4 Şubat’ta tamamlanarak 5 Şubat’ta bütün yurda ilan edilmiştir. Ankara Bitik Nahiyesi Kazan köyü Muhtarı Satı Çırpan Ankara’dan aday olmuştur.

8 Şubat 1935 seçimlerinde 1273 oy alarak V. dönem Ankara milletvekili olarak TBMM’ye giren Satı Kadın, milletvekili seçildikten bir süre sonra köyünden alınarak İsmet Paşa Enstitüsü’ne götürülmüş, burada kendisi modern bir Türk kadını olarak giydirilip hususi tahsil görmüş, hemen okuma ve yazmayı öğrenmiştir.

Satı Kadın seçimlerde, Merkez Kazası’ndan: 332, Ayaş’dan: 77, Beypazarı’ndan: 74, Nallıhan’dan: 48, Çubuk’tan: 68, Kızılcahamam’dan: 139, Haymana’dan: 80, Keskin’den: 144, Polatlı’dan: 41, Bala’dan: 73, Kalecik’ten: 99, Ş.Koçhisar’dan: 98 oy almıştır.^【6】

Ankara’da milletvekilliği yaptığı süre boyunca, etraftan “Satı’nın burnu büyüdü” demesinler diye köy evinde yaşamaya devam etmiş ve köylüsünün sorunları ile her zaman ilgili olmuştur. Köyünden gelenleri bu evde ağırlamıştır.

Satı Kadın, meclise girdikten sonra yaptığı röportajlarda kadın ve erkeklerin eşlerinden boşanmaması gerektiğini, boşanan çiftlerin çocuklarının çok zarar gördüğünü ve bunun engellenmesi için çalışacağını, ayrıca köylülere modern tarım araç ve gereçlerin verilmesi, köylere yol, su, sağlık ve eğitim hizmetlerinin ulaştırılması için her girişimin içinde olacağını ifade etmiştir. Bunların yanında Halkevi çalışmalarının yaygınlaştırılması için de gayret göstermiştir.

Atatürk’ün Satı Kadın’ın İsmini Değiştirmesi

Atatürk, Satı Kadın’ın adını Orta Asya Türkleri arasında ün yapan “Hatı” ismindeki bir kadından esinlenerek değiştirmiştir ve Hatı Çırpan olarak kayıtlara geçmiştir. Satı Kadın Yedigün Dergisi muhabirine bu konuda verdiği açıklamada şöyle demektedir:

“Gönlünüz ne manasına gelirse koyun…Eski Türk adı imiş, eski adım Satı idi emme, Atam öyle diledi işte!…” ^【7】

Satı Kadın’ın torunlarının bir haber ajansına verdikleri röportajda, Atatürk’ün babaannelerine vermiş olduğu isim ile ilgili şunları söylemişlerdir:

"Atatürk, babaanneme güçlü ve cesur Türk kadını anlamına gelen 'Hatı' adını vermiş, böyle hitap etmiş. Bu yüzden adı tarihi belgelerde 'Satı' ve 'Hatı' olarak geçiyor."^【8】

Ölümü

Atatürk’ün adını ”Hatı“ olarak değiştirdiği Satı Kadın, 19 Mart 1956 tarihinde vefat etmiştir. Satı Kadın’ın mezarı, Ankara’nın Kazan İlçesi’nde yer almaktadır. Satı Kadın’ın evi restore edilerek müze haline getirilmiştir.

Müzede, Satı Kadın’ın kullandığı eşyalar, kıyafetleri ve döneme ilişkin objeler sergileniyor. Ziyaretçilere müze görevlileri tarafından Satı Kadın hakkında bilgi veriliyor. Ziyaretçiler ayrıca Satı Kadın’ın evinin bahçesindeki anıt mezarını da ziyaret ediyor. Kahramankazan Belediyesi tarafından yaptırılan Satı Kadın Müze Evi, aynı zamanda meclise giren ilk 18 kadın milletvekili arasında adına ilk müze yaptırılan kadın milletvekilinin ismini de yaşatıyor.