Ana YazarZehra GÜREL13 Temmuz 2026 13:51

ORCID ID

0000-0002-2519-4978

Uluslararası bazı sözleşmelerde “apartheid” suçu, bir etnik grubun diğer bir etnik grup üzerinde hakimiyet kurma çabası, sistematik biçimde baskı kurması, zorunlu göçe sürüklemesi, mülklerini istimlak etmesi şeklinde özetlenmekte ve sözleşmelere aykırı tutumlar insanlık suçu olarak kabul edilmektedir. Buna rağmen Çin, Myanmar ve İsrail dahil olmak üzere dünyanın çeşitli yerlerinde bu suç işlenmeye devam etmektedir (Sarı, 2024; Barhoush & Amon 2023). “Tıbbi apartheid” terimi ise Uluslararası sözleşmelerde özel olarak tanımlanmamakla birlikte; “kabul edilebilir, erişilebilir kaliteli bir sağlık hizmeti sunumunda etnik kökene göre eşitsizliklerin, ayrımcı politika ve uygulamalar sisteminin olduğu bir anlayışı” ifade etmektedir (Barhoush & Amon 2023).Dünya Sağlık Örgütü sağlığın din, dil, ırk ve statü farkı gözetmeksizin temel bir insan hakkı olduğuna vurgu yapmakta; ayrımcılığın sağlığın sosyal belirleyicilerini olumsuz yönde etkileyerek sağlıkta eşitsizlikleri derinleştirdiğine dikkat çekmektedir. COVID-19 salgını bunun küresel ölçekte bir kanıtı olmuştur (WHO, t.y.). Örneğin İsrail’in COVID-19 aşı çalışmalarında Batı Şeria ve Gazze’de yaşayan 5 milyon Filistinliyi aşıdan mahrum bırakması, Uluslararası Af Örgütü tarafından “kurumsallaşmış ırkçılık” (Uluslararası Af Örgütü, 2021) yani “tıbbi apartheid” olarak eleştirilmiştir.Küresel ölçekte yeteri kadar dile getirilmese de İsrail’in sağlık hizmetlerindeki ayrımcı politikası pandemiden çok öncesine dayanmaktadır. Özellikle 1975 yılından sonraki süreçte Filistin’de sağlık hizmetlerine yönelik İsrail’in bütçe kısıtlamaları, kişi başına düşen sağlık harcamalarında azalma, personel, yatak ve tıbbi malzeme eksiklikleri üçüncü basamak sağlık hizmetine erişimde Filistin halkını İsrail hastanelerine sevke zorlamıştır (Barhoush & Amon, 2023; Giacaman vd., 2009).1993 yılından sonra sağlık alanındaki yetkiler Filistin Sağlık Bakanlığı’na devredilmiş ve dış bağışçı fonların desteği ile bağımsız bir sağlık sistemi kurulması planlanmış olsa da nüfus ve enflasyon artışı, bağışçı desteğinin zamanla azalması sağlık hizmeti sunumunu olumsuz etkilemiştir. Dahası işgal altındaki Filistin toprakları içerisinde (Batı Şeria’da A, B ve C bölgeleri, Kudüs’ün doğusu ve Gazze Şeridi’nde) bölgelere göre hizmete erişim farklılık göstermekte ve İsrail tarafından kısıtlamalara maruz bırakılmaktadır (Barhoush & Amon, 2023).Öte yandan işgal altındaki Filistin topraklarında bulunan sağlık tesislerine yönelik İsrail’in saldırgan tutumu sürekli devam etmektedir (Demir vd., 2024; SHCC, 2020). İsrail tarafından sağlık personelinin hareketi kısıtlanmış, personel yokluğu nedeniyle bazı merkezler işlevsiz kalmıştır【1】 (Janjoum, 2002). İsrailli yetkililer, Filistin Sağlık Bakanlığı dışındaki tanı ve tedavi merkezlerine sevki gereken hasta ve refakatçilerin sevklerini zorlaştıracak uygulamalara başvurmaktadır. Sevk talebinin geldiği bölgeye göre değişen oranlarda izin başvuruları güvenlik sorgulamasına tabi tutulmakta, reddedilmekte, geciktirilmekte veya refakatçi desteğinden mahrum bırakılmaktadır【2】 (Barhoush & Amon, 2023; BT’SELEM, 2016; WHO, 2020).2020 yılı verilerine göre, doğuşta beklenen yaşam süresi İsrailli Yahudi kadınlar için 85,1 yıl, İsrail vatandaşı Filistinli kadınlar için 81,9 yıl, Batı Şeria’daki Filistinli kadınlar için 75,6 yıl ve Gazze Şeridi’ndeki Filistinli kadınlar için 74,8 yıl olarak hesaplanmıştır. Bu farklılık erkeklerde ve bebek, çocuk, anne ölümü oranlarında da kendisini göstermektedir (WHO, 2024). Aynı coğrafyada sağlık ölçütlerindeki bu denli farklılık İsrail’in Filistin halkına uyguladığı ‘Medikal Apartheid’ suçunu anlatan en önemli göstergelerden biridir.Uluslararası sözleşmelerde savaşlar dahil her koşulda tüm insanların sağlık hizmetlerine erişiminin sürmesi gerektiği vurgulanmış, sağlık tesisleri, personel ve sivillerin korunması esas alınmıştır (UN Human Rights, 1949; UN, 1966). Ancak Gazze’de Ekim 2023‘te başlayan işgalde sayısız ihlal yaşanmış (Olğaç, 2024; UN Human Rights, 2024; UN The Question of Palestine, 2024) dünyanın gözü önünde bir soykırım gerçekleştirilmiştir. Hastanelerin, sağlık çalışanlarının hatta ambulansların ağır silahlarla hedef alındığı ve adeta Gazze’nin tüm sağlık altyapısının yok edildiği böyle bir ortamda zaten İsrail’in var olan tıbbi aparthed uygulamasının ötesine geçip bir “tıbbi-kırım” yaşattığı söylenebilir.Okuma ÖnerileriBBC News (2024). 1799’dan Günümüze Filistin Tarihi: Siyonizm, İsrail işgali, Savaşlar ve Hasretle Beklenen Barış. Erişim Tarihi: 02.03.2025, https://www.bbc.com/turkce/articles/cq5d72y272po.Bouquet, Benjamin; Muhareb, Rania & Smith, Rhona (2022). “It’s Not Whatever, Because this is Where the Problem Starts”: Racialized Strategies of Elimination As Determinants of Health in Palestine”.Health and Human Rights Journal, 24 (2), 237-254. Mohammed, Fatima; Elgailani, Umniha Sidding Ahmed; Ali, Sondos Yassir İbrahim; Mohamed, Razan Faisal Abdullah; Tan Su Yin, Elaine & Bravo- Vasquez, Martha L. (2024). “Defending the Right to Health in Gaza: A Call to Action by Health Workers”. Conflict and Health, 18 (57). Qato, Dima (2004). “The Politics of Deteriorating Health: The Case of Palestine”.International Journal of Health Services, 34 (2), 341-364. Sınmaz, Kadriye (2021). “Filistin’de İnsani Durum ve Hak İhlalleri”. İNSAMER, Rapor 141.Söylemez, Nalan (2011).Soyutlanmış Ülke Ekonomisi: Model Ülke Filistin[Yüksek Lisans Tezi]. İstanbul: Marmara Üniversitesi Ortadoğu Araştırmaları Enstitüsü. Türkiye Bilimler Akademisi (2023). TÜBA Filistin-İsrail Savaşı Raporu. Ankara: Türkiye Bilimler Akademisi Yayınları.