Uluslararası Adalet Divanı

Uluslararası Adalet Divanı (UAD - International Court of Justice), Birleşmiş Milletler'in (BM) başlıca yargı organı olup, devletler arasındaki uyuşmazlıkları uluslararası hukuka uygun olarak çözmek ve BM organları ile yetkili uzmanlık kuruluşlarının talebi üzerine hukuki konularda tavsiye görüşü vermekle görevlidir. Divan, BM Antlaşması ile kurulmuştur ve işleyişi BM Antlaşması'nın ayrılmaz bir parçası olan UAD Statüsü hükümlerine tabidir.

Tarihçe 

UAD, 1945 yılında BM Şartı ile birlikte yürürlüğe giren Statüsü ile BM'nin asli "adalet organı" olarak kurulmuştur. UAD'den önce, Milletler Cemiyeti bünyesinde Uluslararası Sürekli Adalet Divanı (USAD) bulunmaktaydı; UAD'nin kurulmasıyla USAD feshedilmiştir. UAD'nin ilk yargıçlarının seçimi 6 Şubat 1946'da Birleşmiş Milletler Genel Kurulu ve Güvenlik Konseyi'nin Birinci Oturumunda gerçekleşmiş, Divan'ın resmi açılışı ise 18 Nisan 1946'da yapılmıştır.

Teşkilat Yapısı 

Divan'ın merkezi Hollanda'nın Lahey kentidir. Ancak Divan, uygun gördüğü takdirde başka bir yerde de toplanarak görevini yapabilir. Başkan ve Sicil Memuru, Divan'ın merkezinde görevlerini yerine getirirler. Mahkeme, 6 Şubat 2024'te Yargıç Nawaf Salam'ı (Lübnan) Başkan olarak seçmiştir. Divan'ın Sicil Memuru ise,  1 Ağustos 2019 tarihinden itibaren yedi yıllık bir süre için seçilen Philippe Gautier'dir.

Divan, 15 bağımsız yargıçtan oluşur. Yargıçlar, kendi ülkelerinde en yüksek adli görevlerin yerine getirilmesi için gerekli koşulları taşıyan ya da uluslararası hukuk alanında yetkinlikleri tanınmış, yüksek ahlaki karaktere sahip kişiler arasından, uyruklarına bakılmaksızın seçilirler. Aynı devletin birden çok uyruğu aynı zamanda Divan'da yargıç olamaz. Divan üyeleri, BM Genel Kurulu ve Güvenlik Konseyi tarafından,Daimi Hakemlik Mahkemesi'ndeki ulusal grupların aday gösterdiği kişiler listesinden seçilirler. Seçmenler, adayların gerekli koşulları taşımasının yanı sıra, kurul olarak dünyanın başlıca uygarlık biçimlerini ve hukuk sistemlerini temsil etmelerini de göz önünde bulundururlar. Yargıçlar dokuz yıl için seçilirler ve yeniden seçilmeleri mümkündür. Divan, kendi üyeleri arasından üç yıl için bir Başkan ve bir Başkan Yardımcısı seçer; bu kişiler yeniden seçilebilirler.

Divan, Statü'de aksi belirtilmedikçe genel kurul halinde toplanır. Divan'ın oluşması için yeter sayı dokuzdur. Divan, belirli türde işlere bakmak üzere üç ya da daha çok yargıçtan oluşan daireler kurabilir. Ayrıca, belirli bir işe bakmak üzere de bir daire kurabilir ve bu dairenin yargıç sayısı tarafların onayı ile Divan tarafından saptanır. Bu dairelerce verilen her hüküm, Divan'ca verilmiş kabul edilir. Divan ayrıca, işlerin daha hızlı bir şekilde ilerletilmesi amacıyla her yıl, tarafların istemesi halinde basit yargılama yapacak beş yargıçlı bir daire kurar.

Divan'a Başvuru Hakkı 

Divan önündeki davalarda yalnızca devletler taraf olabilirler. UAD, Statüsüne taraf olan devletlere açıktır. BM üyesi devletler, BM Antlaşması uyarınca kendiliğinden UAD Statüsü'ne de taraf oldukları için UAD önündeki davalara taraf olabilmektedirler. BM üyesi olmayan bir devletin UAD Statüsü'ne taraf olabilme şartları, BM Güvenlik Konseyi'nin tavsiyesi üzerine BM Genel Kurulu tarafından belirlenir. Statü'ye taraf olmayan devletlerin Divan'a hangi koşullarda başvurabileceği, yürürlükteki antlaşmaların özel hükümleri saklı kalmak üzere Güvenlik Konseyi'nce belirlenir; ancak bu koşullar hiçbir durumda tarafları Divan önünde eşitsiz bir konuma sokamaz.

Divan'ın Yetkisi 

Divan'ın yetkisi ihtiyari olup, UAD sadece tarafların Divan önüne götürmeyi kabul ettikleri uyuşmazlıkları incelemeye yetkilidir. Divan'ın yetki alanı, tarafların kendisine sunacağı bütün işlerle BM Antlaşması'nda ya da yürürlükteki antlaşma ve sözleşmelerde özel olarak öngörülmüş bütün durumları kapsar. UAD'nin zorunlu yargı yetkisini tanımayan devletler, Divan'a bu yetkiyi şu yollarla tanıyabilirler:

• Tahkimname (Özel Anlaşma): Uyuşmazlık tarafları, uyuşmazlığın konusunu ve taraflarını belirttikleri bir özel anlaşma ile aralarındaki uyuşmazlığı UAD'ye sunmayı kararlaştırabilirler.

• Anlaşma (Uyuşmazlıkların Havalesine İlişkin Hükümler): Devletler, ikili veya çok taraflı anlaşmalarda, anlaşmadan doğan uyuşmazlıkların Divan'a havale edilmesini öngören bir hüküm getirebilirler.

• Tek Taraflı Bildirim/Beyan (İhtiyari Şart): Statü'ye taraf olan devletler, UAD Statüsü'nün 36. maddesinin 2. fıkrasında düzenlenen hukuki nitelikteki uyuşmazlıklar hususunda Divan'ın yargı yetkisini, aynı yükümlülüğü kabul eden herhangi bir başka devlete karşı, kendiliğinden ve özel bir anlaşma olmaksızın zorunlu olarak tanıdıklarını beyan edebilirler. Bu beyanlar; bir antlaşmanın yorumlanması, uluslararası hukuka ilişkin her konu, saptandığı takdirde uluslararası bir yükümlülüğe aykınlık oluşturabilecek her olayın gerçekliği ve uluslararası bir yükümlülüğe aykırı bir davranışın gerektirdiği zararın gideriminin niteliği ya da kapsamı gibi konuları içerebilir.

• Forum Prorogatum: Bir devletin bir uyuşmazlığı Divan'ın önüne getirmesi üzere, diğer devletin Divan'ın yargı yetkisini kabul ettiği anlamına gelecek şekilde davranış sergilemesidir.

Divan'ın yetkili olup olmadığı konusunda bir uyuşmazlık çıkması durumunda, Divan karar verir.

UAD ayrıca, BM Genel Kurulu ve Güvenlik Konseyi ile Genel Kurulun yetkili kıldığı BM'nin diğer organları ve uzmanlık kuruluşları tarafından talep edilen hukuki konularda tavsiye görüşü verebilmektedir.

Yargılama Usulü 

Divan'ın resmi dilleri Fransızca ve İngilizce'dir. Taraflar, hangi dilin kullanılacağı konusunda anlaşamazlarsa, savunmalarında bu iki dilden tercih ettiklerini kullanabilirler ve Divan'ın kararı her iki dilde verilir. Yargılama usulü yazılı ve sözlü olmak üzere iki evreden oluşur. Yazılı evre, layihaların, karşı layihaların ve gerekiyorsa cevapların sunulmasını kapsar. Sözlü evre ise Divan'ın tanıkları, bilirkişileri, temsilcileri, danışmanları ve avukatları dinlemesini içerir. Duruşmalar, Divan aksine karar vermedikçe ya da taraflar dinleyici alınmamasını istemedikçe kamuya açıktır.

Divan kararları, hazır bulunan yargıçların oyçokluğu ile alınır. Oyların eşit bölünmesi durumunda Başkan'ın ya da onun yerini alan yargıcın oyu üstün sayılır. Hüküm gerekçelidir ve ona katılan yargıçların adları belirtilir. Hüküm, tümüyle ya da bir bölümü bakımından yargıçların oybirliğini yansıtmıyorsa, her yargıcın hükme kişisel görüşünü ekleme hakkı vardır. Divan'ın kararı ancak uyuşmazlığın tarafları bakımından ve karar verilen dava için bağlayıcıdır. Hüküm kesindir ve buna karşı başvurma yolu yoktur. Hükmün anlamı ya da kapsamı üzerinde uyuşmazlık çıkması durumunda, taraflardan herhangi birinin isteği üzerine Divan hükmü yorumlar. Belirli koşullar altında, kesin bir etki yapabilecek nitelikte yeni bir olayın keşfedilmesi halinde hükmün düzeltilmesi istenebilir.

Türkiye'nin Durumu 

BM üyesi devletler, BM Antlaşması uyarınca kendiliğinden UAD Statüsü'ne de taraf oldukları için, UAD önündeki davalara da taraf olabilmektedirler. UAD'nin zorunlu yargı yetkisi, Türkiye tarafından kabul edilmemektedir.

Statü Değişiklikleri 

UAD Statüsü'nde yapılacak değişiklikler, BM Antlaşması'nda yapılacak değişiklikler için öngörülen yönteme göre gerçekleştirilir. Divan, Statü'de gerekli gördüğü değişiklikleri Genel Sekreter'e yazılı bildirim yoluyla önerme yetkisine sahiptir.