Vijecnica Kütüphanesi (Vijećnica)

Vijecnica Kütüphanesi, Bosna Hersek’in başkenti Saraybosna’da bulunan tarihî bir yapıdır. İlk olarak belediye binası olarak hizmete açılan yapı, II. Dünya Savaşı’nın ardından ulusal kütüphane olarak kullanılmaya başlanmış ve uzun süre Bosna Hersek’in kültürel hafızasını barındıran kurumlar arasında yer almıştır.

Tarihsel Gelişim ve İnşa Süreci

Vijecnica’nın tasarım yolculuğu, 1892 yılında Avusturya-Macaristan yönetimi tarafından mimar Aleksandar Witek’in görevlendirilmesiyle başlamıştır. Witek, projenin özgün bir kimliğe sahip olması ve Bosna’nın İslam mirasıyla estetik bir uyum yakalaması amacıyla Mısır’ın başkenti Kahire’ye giderek Memlük ve Endülüs mimarisi üzerine teknik incelemeler gerçekleştirmiştir.

Vijecnica Kütüphanesi Mimarisi (Anadolu Ajansı)

Witek'in projenin tamamlanma aşamasını göremeden vefat etmesi üzerine mimari liderlik Ćiril Iveković’e devredilmiştir.^【1】 Iveković, selefinin temel tasarım prensiplerine sadık kalarak inşaat sürecini yönetmiş ve Vijecnica, 20 Nisan 1896 tarihinde bir törenle Saraybosna Belediye Binası olarak hizmete açılmıştır. Bina, İkinci Dünya Savaşı’nın sonuna kadar şehrin idari merkezi olarak işlev görmüştür. Ayrıca yapı, 1914 yılında Avusturya-Macaristan Veliaht Prensi Franz Ferdinand’ın suikast saldırısından hemen önce ziyaret ettiği son resmi durak olması hasebiyle dünya siyasi tarihinde de bir dönüm noktası olarak kaydedilmiştir.^【2】

İkinci Dünya Savaşı’nın ardından değişen siyasi konjonktür ve toplumsal ihtiyaçlar doğrultusunda, 1945 yılında binanın kullanım amacı tamamen değiştirilmiştir. Bu tarihten itibaren yapı, bilgi ve kültür merkezi haline getirilmiştir. Bina, bu yeni kimliğiyle Boşnak, Sırp, Hırvat ve Yahudi toplumlarına ait milyonlarca ciltlik kitap koleksiyonunu, el yazmalarını ve arşiv belgelerini tek bir çatı altında toplamıştır.

Yapının kazandığı "Saraybosna'nın Hafızası" sıfatı da bu eserlerin temsil ettiği kültürel birikimden ve Balkanlar’ın entelektüel çeşitliliğini yansıtmasından kaynaklanmaktadır. Kütüphaneye dönüşümle birlikte yapının merkezi atrium alanı, geniş okuma salonları ve arşiv odaları, bölgenin önemli ilim merkezlerinden biri olarak faaliyet göstermeye başlamıştır.

Bosna Savaşı ve Vijecnica Kütüphanesi’nin Tahribatı

Vijecnica Kütüphanesi, 1992-1995 yılları arasında gerçekleşen Bosna Savaşı ve modern tarihin en uzun kuşatmalarından biri olan Saraybosna Kuşatması sırasında ağır darbelerinden birini almıştır. 25 Ağustos 1992 tarihinde, şehri çevreleyen tepelerde konuşlanmış olan Sırp birlikleri, kütüphaneyi doğrudan hedef alan sistemli bir topçu ateşine başlamıştır.^【3】 Yanıcı mermilerle gerçekleştirilen bu bombardıman, binanın ahşap ağırlıklı iç mimarisi ve barındırdığı milyonlarca kağıt dokümanın etkisiyle kısa sürede yangına dönüşmüştür.

Şehirdeki su kesintileri, itfaiye ekiplerinin yetersiz ekipmanı ve kuşatmacıların söndürme çalışmalarını engellemek amacıyla itfaiyecilere yönelik açtığı keskin nişancı ateşi nedeniyle yangın üç gün boyunca kontrol altına alınamamıştır.^【4】 Bu süreçte binanın cam kubbesi ve merkezi atriumu büyük bir gürültüyle çökmüş, yapı boş bir iskelete dönüşmüştür.

"Saraybosna'nın hafızası" Vijecnica Kütüphanesi (Anadolu Ajansı)

Saldırı öncesinde yaklaşık 6 milyon kitap, dergi ve arşiv belgesiyle ülkenin bilgi bankası olan kütüphanede, envanterin yaklaşık 2 milyonu tamamen küle dönmüştür. Yok olan bu birikimin içerisinde 155 bin el yazması eser, ülkenin resmi ulusal arşivleri ve yüzyıllar boyu bölgede yaşamış olan Boşnak, Sırp, Hırvat ve Yahudi toplumlarına ait kültürel miras yer almaktaydı.^【5】

Nitekim yangın sırasında kütüphane çalışanları ve Saraybosnalı gönüllülerin, alevlerin arasına girerek kurtardığı sınırlı sayıdaki eser, bugün direnişin kanıtları olarak sergilenmektedir.

Restorasyon Süreci ve Güncel Durum

Vijecnica Kütüphanesi’nin savaş sonrası restorasyon çalışmaları, Bosna Savaşı’nın sona ermesinin hemen ardından 1996 yılında başlatılmış ve bu süreç uluslararası toplumun desteğiyle 18 yıl süren bir yeniden inşa yolculuğuna dönüşmüştür. Binanın ağır hasar görmüş statik yapısını kurtarmak amacıyla yürütülen ilk aşamalarda, yapının çöken taşıyıcı unsurları ve zarar gören dış cephesi koruma altına alınarak binanın tamamen yıkılması engellenmiştir.

Saraybosna'nın Sembol Yapılarından Vijecnica (Anadolu Ajansı)

Yapı, çalışmaların nihayete ermesiyle birlikte 9 Mayıs 2014 tarihinde, törenle kapılarını yeniden ziyarete açmıştır. Günümüzde Vijecnica, bir kütüphane binası olmanın ötesinde; Saraybosna Belediye çalışmalarına ev sahipliği yapan idari bir merkez, devlet resepsiyonlarının düzenlendiği resmi bir makam ve çok amaçlı bir müze olarak faaliyet göstermektedir.

Binanın bodrum ve zemin katlarında yer alan sergi alanlarında, savaşın tahribatını belgeleyen fotoğraflar ve yangından kurtarılan nadir dokümanlar sergilenerek şehrin hikayesi gelecek nesillere aktarılmaktadır.