Ana YazarYakup PİRİ13 Temmuz 2026 13:51

ORCID ID

0000-0002-0102-099X

Yahudi fundamentalizmi, Yahudilik inancı çerçevesinde ilahi otoriteye bağlılığı savunan dini ve ideolojik bir yaklaşımdır. Bu yaklaşımın kutsal metinlere uyma, moderniteye direnme ve tüm bunların siyasal bir güçle desteklenmesini talep etme gibi temel özellikleri bulunmaktadır. Dolayısıyla böyle düşünenler: (1) Tora ve Talmud’un tüm yönleriyle bağlayıcı olduğuna inanmakta, modern yorumları reddetmekte ve metinlerin kelimesi kelimesine uygulanması gerektiğini savunmaktadır (Harkabi, 1989: 138vd.). (2) Moderniteyi ve sekülerleşmeyi genellikle tehdit olarak görmekte, modern eğitim sistemine ve laik devlet yapılarına karşı çıkmaktadır. (3) Dini kuralların yalnızca bireysel düzeyde değil, toplumsal ve siyasal düzeyde de uygulanmasını talep etmektedir. İsrail bağlamında bu, şeriat benzeri bir Halaha (Yahudi dini hukuku) düzeninin kurulması taleplerini içerebilmektedir (Ravitzky, 1996: 42vd.). Yahudiliği bu bakış açısıyla yeniden üreten gruplar her ne kadar farklı teolojik ve politik yönelimlere sahip olsalar da genellikle “Tanrı’nın hukuku”nun insan yasalarının üzerinde olduğunu vurgulamaktadır (Harkabi, 1989: 137vd.).Yahudi fundamentalizmi, farklı teolojik ve ideolojik yaklaşımlar doğrultusunda, Haredi Yahudilik, dini siyonizm, Kahanizm, Neturei Karta gibi çeşitli gruplara ayrılmaktadır. Harediler, moderniteye karşı en sert tutumu sergileyenlerdir. Bu grup, genellikle dış dünya ile temaslarını minimumda tutmakta ve kendi topluluklarına sıkı bir şekilde bağlılığı tesis etmeye çalışmaktadır. Eğitim sistemleri tamamen dinî öğretilere dayanmakta ve erkeklerin hayatlarını Talmud için çalışarak geçirmelerine öncelik verilmektedir. Diğer taraftan dini siyonizm, Yahudiliğin mesih vizyonunu siyonist ideoloji ile birleştirir. Bu grup, İsrail’in kurulmasını dini bir zorunluluk olarak görmekte ve kutsal toprakların ele geçirilmesini desteklemektedir (Ravitzky, 1996: 17vd.). Grup, özellikle Batı Şeria’da gasp birimleri kurarak bu toprakların ilahi vaat doğrultusunda Yahudilere ait olduğunu iddia etmektedir【1】. Aşırı sağcı bir hareket olan Kahanizm ise 1960’larda Meir Kahane tarafından kurulmuş ve Yahudi üstünlüğü【2】 fikrini merkezine almıştır. Kahanistler, İsrail’deki Arap nüfusunun sınır dışı edilmesi gibi uç fikirleri dile getirmekte ve bu radikalliği nedeniyle de tartışmalı bir hareket olmaktadır (Sprinzak, 1999: 242vd.). Bu gruplar arasında İsrail’i tanımayan ve ona net bir biçimde karşı çıkan Neturei Karta gibi ultra-Ortodoks Yahudilik yaklaşımını benimseyenler de dikkat çekmektedir. Bunlar İsrail’in Mesih’in gelişinden önce kurulmasının dinî ilkelere aykırı olduğunu savunmaktadır (Ravitzky, 1996: 59).Yahudi fundamentalizmi hem Yahudi toplumu içinde hem de dışında geniş çapta eleştirilere maruz kalmıştır. Eleştirilerin, modernite, insan haklarıyla çatışma, siyasal radikalleşme ve toplumsal entegrasyonun zayıflaması gibi başlıca odak noktaları bulunmaktadır. Bu noktalar şu şekilde açıklanabilir: (1) Yahudi fundamentalizminin modern değerlerle uyumsuzluğu, özellikle kadın hakları ve ifade özgürlüğü gibi konularda tartışmalara yol açmaktadır (Sprinzak, 1999: 245vd.). (2) Yahudi fundamentalist grupların bazıları insan haklarını hiçe sayarak İsrail-Filistin konusunda şiddeti teşvik eden radikal söylemleri nedeniyle eleştirilmektedir (Sprinzak, 1999, s. 233-238). (3) Haredi toplulukların modern eğitim sistemine ve iş gücüne katılım göstermemesi, ekonomik ve toplumsal entegrasyon sorunlarına yol açabilmektedir.Yahudi fundamentalizmi, moderniteye ve laikleşmeye karşı Yahudi dini öğretilere sıkı bağlılıkla yanıt veren bir hareket olarak tanımlanabilir. Hareket, farklı gruplar içinde çeşitlenmiş olsa da genelde dinî metinlerin değişmez otoritesini ve toplumsal hayatta dinî kuralların üstünlüğünü savunmaktadır. Bu ideolojinin modern dünyadaki yeri, laik devletler ile dinî topluluklar arasındaki dengeyi tartışmaya açarken, aynı zamanda din ve siyaset ilişkisinin karmaşıklığını da ortaya koymaktadır. Konu İsrail bağlamında ele alındığında; otantik Yahudiliğe dayanan Neturei Karta gibi İsrail’in işlediği soykırımını eleştiren ve barışa katkı sunan grupların varlığı oldukça önemlidir. Ancak diğer taraftan İsrail fikri ile hareket eden fundamentalist grupların dinsel bağnazlıkla Filistinlileri hedef alan soykırım gibi acımasız politikalara destek vermeleri, İsrailli politikacıları daha da cesaretlendirmekte ve işledikleri insanlık suçlarını artırmaktadır.Okuma ÖnerileriAppleby, R. S. (2000). The Ambivalence of the Sacred: Religion, Violence, and Reconciliation. Lanham: Rowman & Littlefield.Aran, G. (2013). “Jewish Zionist Fundamentalism: The Bloc of the Faithful in Israel (Gush Emunim)”. M. E. Marty & R. S. Appleby (Ed.), Fundamentalisms Observed (s. 265–344). Chicago: University of Chicago Press.Kaplan, E. H., & Small, C. A. (2001). “Jewish Fundamentalism and the Temple Mount: Who Will Build the Third Temple?”. Religion, State & Society, 29 (1), 27–54.Lustick, I. S. (1988). For the Land and the Lord: Jewish Fundamentalism in Israel. New York: Council on Foreign Relations Press.Martin, D. (2005). On Secularization: Towards a Revised General Theory. Aldershot: Ashgate.