Ana YazarPınar Ayşe GİDİŞ13 Temmuz 2026 13:51

ORCID ID

0000-0002-3953-6721

Yapay zekâ, insanın düşünme ve karar verme sürecindeki davranışlarının algoritmalar yoluyla kodlanan makine tarafından yapılmasını saglayan teknolojidir. Makineleri kontrol eden bilgisayar programlarıyla farklı durumlara uyarlanabilen kodlar oluşturarak zekânın yapısını anlamaya çalışan bir sistem olarak düşünülebilir (Pirim, 2006: 84). Yapay zekânın anlama, karar verme, yeni durumlar karşısında mevcut örüntüleri tespit ederek uygun çıkarıma erişme ve geleceğe yönelik öngörüde bulunma özellikleri onu diğer teknolojilerden farklı kılar (Marr, 2022: 30). İnsanların belirli durumları değerlendirip karar vermesine ihtiyaç duymadan, önceden belirlenmiş genel algoritmasını özel olaylara uygulayan yapay zekânın bağımsız hareket etme yeteneği vardır. Genel amaçlar ve görevler dizisi için nasıl hareket edeceğini algoritma ile öğrenen yapay zekâ, nasıl tasarlandığına bağlı olarak her bir adımda tek başına hareket edebilmektedir (Taylor, 2020: 80).Bu yeni teknolojinin sağlık, ulaşım, enerji, bilim, eğitim, ekonomik büyüme, çevresel sürdürülebilirlik gibi alanlarda insan hayatına sunduğu fırsatlar kadar taşıdığı ciddi riskler, onu yönetme zorluklarını da beraberinde getirir. Yapay zekânın toplumsal yaşamın tüm alanlarında yol açtığı hızlı dönüşüm karşısında etik ilkeler ve insan haklarına uygunluğunun değerlendirilmesi ihtiyacı ortaya çıkmıştır. Yapay zekânın etik ve güvenlik ile ilgili endişeleri göz ardı edecek bir hız ve kapsamda çeşitli alanlara yayılması devletler arasında farklı çıkar ilişkileri ve güç mücadelelerine sebep olmaktadır (Dafoe, 2018). Devletlerin yapay zekâ odaklı yeni silahlara yönelmeleri, kendi içlerinde ve uluslararası alanda tehdit oluşturmakta, güç dengelerini dönüştürmektedir (Yılmazel, 2022: 103).Yapay zekâ destekli teknolojilerin kararlarının etik değerler çerçevesinde test edilmesi, doğrulanması, değerlendirilmesi süreci güç maksimizasyonu peşindeki devletlerce göz ardı edilmektedir. Yeterince denetlenemeyen bu güç, insan hakları ihlalleri için geniş bir alan sunmaktadır. Örneğin Lavender Project (Lavanta Projesi), İsrail tarafından kullanılan ve bombalanacak hedeflerin listesini oluşturan bir yapay zekâ programıdır. Hamas mensuplarının hareketlerine ilişkin verileri temel alarak, onları tanımlamak ve takip etmek iddiasıyla kullanılmaktadır. Bu programda tanımlanan kişiler, “Where’s Daddy” (Babam Nerede) adlı başka bir yapay zekâ programı yardımıyla izlenmekte ve belirlenen kişiler evlerine girdiklerinde bombalanmaktadırlar. Yapay zekâ destekli silahların kullanımıyla takip edilen kişilerin yanı sıra aynı binada bulunan çok sayıda sivil de öldürülmektedir (Matur, 2024: 24). Ekim 2023‘te ilk kez kullanılmaya başlanan “Where’s Daddy” adlı sistem de dâhil olmak üzere yapay zekâ programlarının kararlarıyla hedef alınan kişiler ve aileleri (çoğunluğu kadın ve çocuklardan veya savaşa katılmamış kişilerden oluşan on binlerce Filistinli), İsrail hava saldırılarıyla katledilmişlerdir (Abraham, 2024: 6-7).İrlandalı yazılım mühendisi Paul Biggar, araştırmaya dayalı olmaksızın, insanların kim olduğunu bilmeden uygulanan bu programın “en temelinden kusurlu” olduğunu belirtir. Ona göre Lavender Project, İsrail’e soykırım yapabilmesi için inkâr (plausible deniability) imkânı vermektedir. İsrail gerçekleştirdiği katliam sonrasında “evet bu insanları havaya uçurabiliriz çünkü makine bunun uygun olduğunu söyledi” diyebilmektedir【1】 (Matur, 2024: 24).Lavender sistemi, tüm şüphelileri potansiyel bombalama hedefleri olarak işaretlemek için tasarlanmıştır. 7 Ekim 2023 sonrasındaki ilk haftalarda, İsrail ordusunun neredeyse tamamen Lavender Project’in önerilerine göre hareket ettiği ve olası hava saldırıları için 37.000 Filistinliyi şüpheli militanlar olarak kaydedip evlerini işaretlediği tespit edilmiştir. Hedef alınan kişilere sistematik olarak, askeri faaliyet sırasında değil, evlerindeyken ve genellikle geceleri, tüm aile evdeyken saldırılmıştır (Abraham, 2024: 6-7).İsrail’in 1948 ve öncesine dayanan saldırgan tutumu yıllar içerisinde yeni teknolojileri de içererek büyümüştür. Yapay zekâ uygulamalarıyla yüz tanıma, konum belirleme, kişisel mesajları takip etme gibi uluslararası hukuk ve etik kuralları hiçe sayan İsrail, bu teknolojiyi soykırım aracı olarak kullanmaktadır. İsrail’in algoritmaların verilerine dayanarak işlediği yargısız infaz ve sivil katliamına dair toplanan kanıtların, Uluslararası Adalet Divanı ve Uluslararası Ceza Mahkemesi’nde süren davaların seyrine etki etmesi beklenmektedir.