Ana YazarYusuf USLU13 Temmuz 2026 13:48

ORCID ID

0000-0001-5120-284X

Aliyah, siyonist ideolojinin temellerinden biri olan Filistin’e göç ile ilgili bir kavramdır. Siyonistler bu kavramı Yahudilerin, kalıcı olarak yerleşmek amacıyla dünyanın herhangi bir bölgesinden Filistin’e yapacakları “mukaddes yolculuk” anlamında kullanmaktadırlar (Arslantaş, 2011: 641). 1882’de bir grup Doğu Avrupalı Yahudi’nin bu amaçla göç etmeye başlaması ilk Aliyah olarak bilinmektedir. Siyonist bildirinin etkisiyle organize bir faaliyete dönüşen bu göçler, Osmanlı Devletinin siyonist hedefleri fark etmesiyle hız kesmiştir. Böylece Yahudilerinin bölgeye göç etmeleri, oraya yerleşmeleri ve toprak satın almaları engellemeye çalışılmıştır (Öke, 2002: 68). Ancak sürecin, önce 1904’te, ardından İngiliz manda yönetimiyle 1917’den sonra yeniden ivme kazandığı görülmüştür. Zamanla Yahudi nüfusun artması, Araplar ve Yahudiler arasında ciddi çatışmalara neden olmuş, Irgun Zvai Leumi, Haganah, Haşomer, Palmah, Golani gibi siyonist örgütler【1】, terör eylemleriyle Filistinlileri sistematik bir biçimde sindirmeye çalışmıştır. Siyonist organizasyonların teşviki ve Batılı güçlerin desteği ile gerçekleştirilen bu süreçler, İsrail’in ortaya çıkışına zemin hazırlamıştır (BBC, 2024; Morris, 1994: 183).Aliyah, İbranicede (aliyot) “yükselme” veya “yukarı çıkma” anlamına gelir. Geleneksel Yahudilikte bir kimsenin Tevrat okumak veya dua etmek için Sinagog kürsüsüne (bima) çağrılmasına “aliyah” denir. Terim, zaman zaman Yahudilerin Filistin’e yaptıkları haç ziyaretine de denmiştir【2】. Siyonistler 19. yüzyılın sonlarına doğru terimin anlamını kendi ideolojilerine uygun şekilde değiştirdiler ve “aliyah”ı siyonizmin temel ilkelerinden biri haline getirdiler. Günümüzde aliyah, siyonist hedefleri gerçekleştirmek için dünyanın her yerinden Filistin’e yapılan Yahudi göçünü ifade etmek için kullanılır. Siyonist terminoloji, terime mitsel anlamlar da yüklemektedir. Buna göre siyonistler göçün, sadece Filistin’de yaşamayı değil farklı coğrafyalarda yaşayan ve kimliklerini kaybetmiş olan Yahudileri “eve dönüş”ün bilincinde ve varlıklarının gerçek özünü fark etmiş fedakar Yişuv’lar haline getireceğini iddia ederler. Bu durumun onları ilkel doğalarından uzaklaştıracağı ve “yükseliş”e katılmalarını sağlayacağı varsayılır (Schaffer, 2019: 272). Böylece aliyah, ezoterik içerikli “siyonist aydınlanma【3】” olarak da görülebilir.Siyonistlerin İsrail’i kurabilmek için Yahudi nüfusunu Filistin topraklarına gelmeye ve ithal vatandaşlardan oluşan yapay Yahudi bir toplumun parçası olmaya ikna etmeleri gerekiyordu. Bunun için Tevrat’tan veya Yahudi kültüründen seçilmiş belirli kavramlara siyonist amaçlara uygun anlamlar yüklediler ve geçmişe dönük bir gelenek icat etmek için siyonist tarih yazıcılığı geliştirdiler. Aliyah, siyonist tarih yazımının tipik bir örneğidir. Bu yazım tarzı, tüm Yahudileri İsrail ve siyonist ideolojisiyle özdeşleştirmek için Holokost, Yahudilerin kurtarılması ve antisemitizm söylemlerini geleneksel Yahudi inançlarına bağlamaya çalışır ve buradan mitlerin, öznelleştirilmiş olayların ve uydurulmuş hikayelerin karmaşık bir karışımına dayanan büyük ulusal anlatılar üretir【4】.Tarihsel olarak, çeşitli dalgalar halinde gerçekleşen aliyah süreçleri, yaygın olarak beş dönemde incelenmektedir. Rus İmparatorluğu’ndaki Yahudi karşıtı isyanlardan kaçan Yahudilerin göçü, tarihteki ilk aliyah (1882-1903) olarak bilinmektedir (Köylü, 2019: 80). Çarlık Rusya’daki Yahudi karşıtı isyanların etkisiyle yaşanan göçler ikinci aliyah (1904-1914); Birinci Dünya Savaşı’ndan sonra gerçekleşen göçler üçüncü aliyah (1919-1923); çoğunluğu Polonya olmak üzere Rusya ve Romanya’da ekonomik krizlerin neden olduğu göçler ise dördüncü aliyah (1924-1929)【5】 olarak bilinmektedir. İngilizlerin, Filistin’e Yahudi göçüne izin veren politikalarının, zamanla Filistin’deki Arap elitlerin tepkisini çekmesi, ulusal Filistin hareketinin ortaya çıkışına zemin hazırlamıştır. Bu bağlamda 1920, 1921 ve 1929 yıllarında yaşanan Arap direnişi, İngilizlerin Yahudi göçüne kısıtlamalar getirmesine yol açsa da 1929’dan 1939’a kadar süren göç dalgasına da beşinci aliyah denmektedir (Köylü, 2019: 82). Ancak aliyah, bu beş dalgadan sonra da hız kesmeden devam etmiş, Filistin’in demografik yapısını önemli ölçüde etkilemeyi sürdürmüştür【6】. Siyonistler, tüm dünyada Yahudilere karşı nefretin artmasını aliyah için bir gereklilik olarak görmekte ve aliyah propagandalarıyla Yahudi zihinlerinin Filistin’e yönlendirilesini hedeflemektedir (Köse, 2021: 119).Aliyah, İsrail’in kurulması için dünyanın değişik yerlerinde yaşayan Yahudilerin, Filistin bölgesine doğru göçlerinin maddi ve manevi enstrümanlarla yoğun bir şekilde teşvik edilmesini içermektedir.【7】 1948 yılından günümüze kadar önemli bir kısmı Avrupa ülkelerinden olmak üzere 2 milyon 350 bin Yahudi birtakım teşvik ve manipülasyonlarla Filistin’e göçe ikna edildi (Arslantaş, 2011: 644 vd.).BM Güvenlik Konseyi, 14 Haziran 1967 tarih ve 237 sayılı kararıyla İsrail’e bölgede yaşayan herkesin huzur ve güvenliğini tesis etmesi, topraklarından zorla gönderilen Filistinlilerin dönüşlerinin kolaylaştırılması uyarısında bulunmasına rağmen İsrail, bu uyarılara hiçbir zaman olumlu yanıt vermemiş ve Filistinli mülteci meselesinin müzakere edilmesine dâhi müsaade etmemiştir (Özcan, 2003: 311). Bu bağlamıyla günümüzde de aliyah, İsrail için yayılmacı politikalarını hayata geçirmede önemini korumaya devam etmektedir.Okuma ÖnerileriKellerman, Aharon (1993). Suny Series In Israeli Studies: Society And Settlement: Jewish Land of Israel in the Twentieth Century. Albany: State University of New York Press.