Ana YazarFatih DAĞ13 Temmuz 2026 13:48

ORCID ID

0009-0001-2327-1853

Anti-kolonyalizm, genel hatlarıyla sömürgeciliğin her türlü çeşidine karşı durma, direnme, mücadele etme anlamlarına gelmektedir. Sömürgeci ideoloji, rejim ve sistemlere karşı direnme, karşı koyma ve en nihayetinde bunları ortadan kaldırma adına teorik çerçeve ve analitik araç olarak temellendirilen anti-kolonyalizm, mekâna dayalı bir pratik olarak ifade edilebilir (Nunn & Whetung, 2020: 156). Ayrıca kavram, 20 ve 21. yüzyıl bağlamında “tarihsel bir olay ve eleştirel bir analitik” olarak iki yönlü tanımlanabilir. İlk yönüyle anti-kolonyalizm, 20. yüzyılın ilk yarısında sömürülen ülkelerde sömürgeci yönetimlere karşı verilen bağımsızlık mücadelesi olarak görülür. Diğer yönüyle ise eleştirel bir teori olarak ortaya atılan post-kolonyalizmin yeterince bilinmeyen öncülü olarak beliren anti-kolonyalizm, bir felsefi hareket ve eleştirel analitik örneği olarak kabul edilmektedir. Bu yönüyle anti-kolonyal fikirler, post-kolonyal milliyetçilik ve ulusal bağımsızlık hareketlerine öncülük eder. Bunun yanında anti-kolonyal aktivistler ile düşünürler, “Soğuk Savaş” ikliminde, uluslararası düzleme hitap eden, kolonyal dünyayı merkeze alan bir iş birliği ve ortak siyasi duruş geliştirmek adına tartışma ikliminin doğmasını teşvik ederler. Mesela, 1955 yılında Endonezya’nın Bandung şehrinde düzenlenen Afro-Asya Konferansı’nda ortaya çıkan Afro-Asya Dayanışması ve Bağlantısızlar Hareketi, anti-kolonyalizmin öncülük ettiği tartışmaların pratik yansımaları olarak gösterilir. Antikolonyalizm, hem teorik hem de siyasi bir hareket olarak sömürgeleştirilmiş dünyayı, Üçüncü Dünya’yı, çevre ülkeleri ve Küresel Güney’i kapsayan, tarihsel ve analitik bir bağlamda ortaya çıkan ve pratik dönüşümleri hedefleyen bir yaklaşımdır (Elam, 2017).Anti-kolonyalizm kavramı ile sömürgecilikten kurtulma anlamına gelen “dekolonizasyon” kavramı birbirine karıştırılmaktadır. Anti-kolonyalizm ile sömürgeci gücün tüm formlarıyla meydana çıkarılması ve sökülüp atılması sürecinin bütününü içeren dekolonizasyon kavramı arasında ideal ve pratik farklılıklar bulunmaktadır. Dekolonizasyon genel olarak bir toplumda sömürgeciliği tesis eden her türlü yapıdan kurtulmayı ve arınmayı amaç edinirken; anti-kolonyalizm direnişi ve karşı koymayı merkeze alarak teoriden daha çok pratiğe vurgu yapar. Anti-kolonyal direniş ve mücadeleler biçim, ölçek ve direniş boyutu açısından çeşitlilik arz eder (Nunn & Whetung, 2020).Anti-kolonyal eleştiriler, Büyük Britanya, Fransa, İspanya ve Portekiz vb. eskinin sömürgeci güçleri dahil dünyanın dört bir tarafında gözlemlense de bir teorik, felsefi ve analitik hareket olarak anti-kolonyalizm eski sömürge coğrafyaları olan Güney Asya, Afrika ve Latin Amerika’da pratik tezahürlere kavuşmaktadır. Bu bölgeler özellikle 20. Yüzyılda anti-kolonyal direniş ve mücadelede siyasi örgütlenme açısından en aktif coğrafyalar olarak belirmektedir. Bugün dahi anti-kolonyalizm, dekolonizasyon ve post-kolonyalizm gibi sömürgeciliğe dair alanlarda sömürgeden özgürlüğe karmaşık ve kimine göre tamamlanmamış geçişe dair teorik materyalin çoğunluğunu oluşturmaya devam etmektedir. Kavramı daha akademik ve direnişçi zemine taşıyan önemli düşünür ve aktivistler ise Frantz Fanon, Albert Memmi ve Mahatma Gandhi’e kadar uzanmaktadır. Ayrıca belirtmek gerekir ki anti-kolonyalizm, dekolonizasyon ve post-kolonyalizmi içine alan daha geniş bir çerçevenin içerisinde oturmaktadır (Nunn & Whetung, 2020). Anti-kolonyalizm bu geniş çerçeveden ele alındığında bir söylem olarak şu üç ilke üzerinde inşa edilmektedir: Evrensellik, kimlik ve özgürleşme (Mollaer, 2021: 2).Kavram Filistin bağlamında İsrail’in 1917’de başlayan fakat esas olarak 1948’den günümüze kadar sistematik olarak sürdürdüğü “gaspçı sömürgecilik” (literatürde settler colonialism olarak anılır) politikalarına karşı gösterilen direniş ve mücadeleler çerçevesinde değerlendirilmektedir. Tanım olarak gaspçı sömürgecilik, yerli halkın topraklarına el konularak ve yerlerinden edilerek, boşaltılan yerlere gaspçı bir topluluğun yerleştirilmesinin tesis sürecini ifade etmektedir (Veracini, 2010). Fayez A. Sayegh (1965) ve Rashid Khalidi (2020) gibi birçok akademisyen ve düşünür bu çerçeveden ele aldığı Filistin meselesinde Filistinlilerin İsrail’e karşı mücadelesini anti-kolonyal bir direniş olarak görmektedir (Greenstein, 2013).Filistin’deki direniş hareketleri silahlı ve sivil mücadele yöntemlerinin【1】 yanı sıra uluslararası hukuk ve kamuoyu çerçevesindeki hak arayışlarını【2】 da içermektedir. Bu bağlamda Edward Said’in (1978) oryantalizm kritiği Batı merkezli bilgi üretiminde Filistin’in temsiline dair eleştirel bir anti-kolonyal akademik duruş örneği olarak karşımıza çıkmaktadır. Yine İsrailli bir tarihçi, siyaset bilimci ve eski siyasetçi olan Ilan Pappé (2006), İsrail’in kurulduğu süreçte uyguladığı yerinden etme politikalarını kolonyal bir çerçeveye oturtmuştur ve bu politikaları “etnik temizlik” kavramsallaştırması ile analiz etmiştir. Günümüzde Filistin konusu, sadece bir ulusal kurtuluş mücadelesi olarak görülmemekte, uluslararası düzeyde bir anti-kolonyal direniş ve mücadele örneği olarak değerlendirilmektedir. İsrail kolonyalizminin Filistin’de uyguladığı Güney Afrika’daki “apartheid rejimi” benzeri uygulamalar bu kolonyal gerçekliğin uluslararası hukuk bağlamında sorgulanmasını da beraberinde getirmektedir (UN ESCWA, 2017).Genel olarak anti-kolonyalizm, sadece tarihteki sömürgeci politikalara karşı geliştirilmiş bir karşı koymadan ziyade bugün devam ettirilen tahakküm biçimlerine karşı çok boyutlu bir mücadele alanını ifade etmektedir. Bu açıdan Filistin, bir gaspçı sömürgecilik örneği olarak İsrail kolonyalizminin çağdaş dönemde nasıl devam ettiğini ve bu sömürgeciliğe karşı ortaya konan direniş ve mücadele biçimlerinin hem yerel hem de küresel düzeyde karşılık bulması açısından özgün bir vakıa olarak karşımıza çıkmaktadır. Bu çerçeveden bakıldığında Filistinlilerin mücadelesi anti-kolonyalizmin sadece geçmiş dönemdeki bir mücadele pratiğini ifade eden kavram olmadığını ve bugünün hukuki, siyasi, sosyal ve kültürel süreçlerini şekillendirmeyi sürdürdüğünü gözler önüne sermektedir. Filistin’deki anti-kolonyal direniş, dünyanın dört bir tarafındaki sömürgecilik karşıtı hareketlerle tarihi ve ideolojik bir dayanışma kurmaktadır. Yani anti-kolonyalizm, Filistin özelinde dinamik bir bileşen olarak küresel adalet mücadelesinde yeniden tanımlanmaktadır.Okuma ÖnerileriCésaire, Aimé (2001). Discourse on Colonialism. New York: Monthly Review Press. Coulthard, G. (2010). “Place Against Empire: Understanding Indigenous Anticolonialism”. Affinities: A Journal of Radical Theory, Culture, and Action, 4 (2), 79-83. Dei, G. J. S. & Kempf, A. (2006). Anticolonialism and Education: The Politics of Resistance (7). Rotterdam: Sense Publishers. Dussel, Enrique (2013). Ethics of Liberation. Durham: Duke University Press. Gandhi, Leela (2006). Affective Communities: Anticolonial Thought, Fin-de-Siècle Radicalism, and the Politics of Friendship. Durham: Duke University Press. Kempf, A. (2009). Breaching the Colonial Contract: Anticolonialism in the US and Canada (8). Berlin: Springer Science & Business Media. Simpson, L. (2004). “Anticolonial Strategies for the Recovery and Maintenance of Indigenous Knowledge”. American Indian Quarterly, 28 (3/4), 373-384. Wilder, Gary (2015). Freedom Time: Negritude, Decolonization, and the Future of the World. Durham: Duke University Press. Young, Robert (2003). Postcolonialism: An Historical Introduction. Oxford: Blackwell.