Bu madde henüz onaylanmamıştır.
Azerbaycan Cumhuriyeti
Azerbaycan Cumhuriyeti, Güney Kafkasya’nın doğusunda yer alan, Hazar gölüne kıyısı bulunan ve Asya ile Avrupa arasında geçiş konumunda yer alan bir devlettir. Kuzeyde Rusya, kuzeybatıda Gürcistan, batıda Ermenistan, güneyde İran ile çevrili olup Nahçıvan Özerk Cumhuriyeti üzerinden Türkiye ile kısa bir sınırı bulunmaktadır. Doğu-batı enerji ve ulaştırma koridorlarının merkezinde yer alan ülke, Kafkasya’yı Karadeniz havzası, Orta Asya ve Orta Doğu’ya bağlayan hatlar üzerinde bir geçiş noktasıdır.
Azerbaycan toplumu ağırlıklı olarak Türk kültür dairesine mensup olup nüfusun büyük çoğunluğu Azerbaycan Türklerinden oluşur. Resmî dil Azerbaycan Türkçesi; baskın din ise İslam’dır. Ülke, tarihî olarak İran, Kafkas ve Türk kültürlerinin kesişiminde yer almıştır; müzik, edebiyat, mutfak ve mimari gibi alanlarda bu sentezin izleri belirgindir. Azerbaycan, enerji altyapısı, kültürel mirası ve modernleşme stratejileriyle öne çıkan bir ülkedir.
Bakü (AA)
Azerbaycan, antik çağ boyunca Güney Kafkasya ile Ön Asya arasında yer aldığı için çeşitli kabileleri, erken devlet oluşumlarını ve kültürel gelişmeleri barındırmıştır. Bu dönem yaklaşık MÖ 3. binyıl – MÖ 1. yüzyıl aralığını kapsar. Azerbaycan, verimli toprakları, ılıman iklimi ve doğal kaynakları ile çok erken dönemlerden itibaren insan yerleşimine sahne olmuştur. İlk insan topluluklarının izleri Azık, Taghlar, Gazma, Damjılı gibi mağara alanlarında görülür. Bu topluluklar avcılık, toplayıcılık ve taş alet üretimiyle yaşamlarını sürdürmüşlerdir.
Taş Çağı'na dair en önemli bulgular Azık mağarasındadır. Neandertal benzeri insan toplulukları görülür. Bu dönemlerde kabile toplulukları, ilkel dinî inançlar ve ateş kullanımı ortaya çıkmıştır. Mezolitik ve Neolitik dönemde ok ve yay kullanımı yaygınlaşmış; ilk tarımsal denemeler başlamıştır. Gobustan kaya resimleri bu dönemin en önemli kültürel mirasıdır. Neolitik dönemde hayvancılık ve tarım gelişmiş, ilk köy yerleşimleri ortaya çıkmıştır. Tunç Çağı'nda Tunç madeninin işlenmesiyle toplumsal gelişme hızlanmıştır. Kur - Araz kültürü bölgenin karakteristik kültürüdür. Kabileler arasında ekonomik ayrışma başlamış, ilk şehirleşme örnekleri Nahçıvan Üzerliktepe'de görülmüştür. Demir Çağı'nda demirin yaygın kullanımı ekonomik ve askerî gücü artırmıştır. Bu dönemde tarım, hayvancılık, metal işçiliği ve ticaret hızla gelişmiştir.
Azerbaycan’da MÖ 3.–1. binyıllar arasında çok sayıda yerel kabile ve erken devlet oluşumu ortaya çıkmış, özellikle Güney Azerbaycan bölgesi Mezopotamya uygarlıklarıyla yakın temas kurmuştur. Lullubi, Kuti, Subar, Turukki kabile birlikleri (MÖ 3.–2. binyıl) buna örnektir. Bu topluluklar tarım, hayvancılık ve madencilikle uğraşmış; Mezopotamya şehirleriyle ticaret ilişkileri geliştirmişlerdir.
MÖ 9.–6. yüzyıllarda var olan Manna Krallığı, Antik Azerbaycan’ın bilinen ilk güçlü devletidir. Urmiye gölü çevresinde kurulmuştur. Başkent İzirtu'dur. Komşuları Asur ve Urartu ile hem savaşmış hem de diplomatik ilişki yürütmüştür.
MÖ 4. yüzyıldan itibaren Atropatena Devleti ortaya çıkar. Büyük İskender’in ölümünden sonra general Atropat tarafından kurulmuştur. Güney Azerbaycan merkezli bir krallıktır. Başkent Kazaka'dır. Bu krallıkta Zerdüştlüğün etkili olduğu ve “Azerbaycan” adının kökeninin bu devlete dayandığı bilinmektedir.
MÖ 4. yüzyılda, Atropatena ile eş zamanlı olarak Kuzey Azerbaycan’da ortaya çıkan bir diğer önemli antik devlet Albanya'dır. Albanya, güçlü askerî geleneğe, gelişmiş tarım ve zanaat kültürüne sahip bir antik devlettir. Roma ile savaşabilecek büyüklükte ordular çıkarabilmiş, ticaret yollarını kontrol eden, çok etnikli ve çok kültürlü bir yapıya sahipti. Başkenti Gabala olan bu devlet, bölgenin tarihî kimliğinin şekillenmesinde önemli rol oynamıştır.【1】
Azerbaycan coğrafyası, Güney Kafkasya’nın jeopolitik konumu nedeniyle tarih boyunca farklı kültür ve devletlerin kesişim alanı olmuş; bölge siyasal, ekonomik ve kültürel açıdan sürekli bir etkileşim hâlinde gelişmiştir. Tarihsel süreç, erken dönem Türk topluluklarının bölgeye yerleşmesiyle başlayan uzun süreli bir devamlılık gösterir. Türk boylarının Kafkasya’ya gelişi, Hazar havzasından İran içlerine ve Anadolu bağlantısına uzanan göç yolları üzerinden gerçekleşmiş; bu hareketlilik sonrasında bölgede bağımsız veya yarı bağımsız siyasal yapılar ortaya çıkmıştır.
İldenizliler (12. yüzyıl), Azerbaycan tarihinde Selçuklu sonrası dönemde kurulan ilk büyük Türk siyasi yapılarından biridir. Hanedanın bölgede güç kazanması, merkezî otoritenin zayıfladığı dönemde Kafkasya’da siyasal dengeyi belirleyen temel unsur hâline gelmiştir. Bağımsız bir hanedan niteliği taşımakla birlikte Selçuklu siyasi mirasını devam ettirmiş, bölgedeki askerî ve idari yapılanmanın yeniden şekillenmesinde önemli rol oynamıştır.
Karakoyunlular (14–15. yüzyıl), Türkmen kökenli bir konfederasyon olarak Azerbaycan ve çevresinde geniş bir siyasi hâkimiyet kurmuştur. Devlet, bölgedeki şehirleşme ve ticaret yollarının kontrolü bakımından stratejik bir rol üstlenmiş; özellikle Tebriz, kültürel ve siyasi merkezlerden biri hâline gelmiştir. Bu dönemde bölgenin siyasi egemenliği, güç rekabeti ve kabileler arası ittifaklarla şekillenmiştir.
Akkoyunlular (15. yüzyıl), Karakoyunluların bölgedeki hâkimiyetini sona erdirerek yönetimi devralmış, Anadolu ve İran coğrafyasında etkili bir güç olmuştur. Devletin genişleme siyaseti, Azerbaycan bölgesinin ekonomik ve askerî açıdan önemli bir merkez olarak güçlenmesine katkıda bulunmuştur. Akkoyunlu yönetimi, Türkmen siyasal yapısının bölgedeki sürekliliğini sağlamış ve Safevi Devleti’nin doğuşuna giden sürecin zeminini oluşturmuştur.
Safeviler (16–18. yüzyıl), Azerbaycan tarihinin dönüştürücü aşamalarından birini teşkil eder. Devletin teşekkülü, merkezî bir yönetim modeli, kurumsallaşma ve bölgesel imparatorluk yapısı üzerinden gelişmiştir. Tebriz’in ilk başkent olarak seçilmesi, Azerbaycan coğrafyasının siyasi merkez olma niteliğini pekiştirmiştir. Bu dönemde Şiiliğin devlet ideolojisi hâline gelmesi, toplumsal kimlik ve siyasal yapı üzerinde kalıcı etkiler bırakmıştır. Safeviler, Kafkasya, İran ve Osmanlı ile ilişkiler bakımından bölgesel güçler dengesinde belirleyici bir rol üstlenmiştir.
Safevi yönetiminin zayıflamasından sonra bölgenin siyasi hâkimiyeti Avşar ve ardından Kaçar hanedanları (18. yüzyıl) tarafından sürdürülmüştür. Bu dönem, Azerbaycan coğrafyasının İran merkezli devlet yapılanmalarına bağlı olarak yönetildiği, ancak yerel hanlıkların güç kazandığı bir süreçtir. Hanlık sistemi, merkezî otoritenin zayıf olduğu dönemlerde bölgesel güç ilişkilerini belirlemiş; Karabağ, Gence ve Bakü gibi hanlıklar bu dönemin siyasi yapısını oluşturmuştur.【2】
18. yüzyılın sonlarından itibaren Rus İmparatorluğu’nun Güney Kafkasya’ya yönelik yayılmacı politikası, bölgenin siyasi yapısını köklü biçimde değiştirdi. Bu süreç, Çar I. Petro’nun sıcak denizlere açılma hedefi doğrultusunda 1721’de başlattığı seferlerle ivme kazandı; Derbent ve Bakü’nün ele geçirilmesiyle bölgede Rusya lehine yeni bir güç dengesi oluştu.
19. yüzyıl başlarında Rusya bu kez kalıcı hâkimiyet kurmaya yöneldi. 1801’de Doğu Gürcistan’ı ilhak etmesinin ardından gerçekleştirilen askerî ilerleyişle, Aras Nehri’nin kuzeyinde yer alan Azerbaycan hanlıklarının büyük kısmı işgal edildi. 1826–1828 Rus-İran Savaşı’nın ardından imzalanan Türkmençay Antlaşması, Aras Nehri’ni sınır kabul ederek Azerbaycan topraklarını ikiye ayırdı; kuzeyde kalan topraklar Rusya egemenliğine geçti. Böylece Azerbaycan, yaklaşık bir asır sürecek Çarlık yönetimine girmiş oldu.
İşgalin ardından bölgedeki hanlık sistemi tamamen kaldırıldı ve hanlara ait topraklar devletleştirildi. Azerbaycan, Rusya tarafından eyaletlere bölünerek "Askerî Usul İdaresi" adıyla doğrudan merkezî otoriteye bağlandı. İdarenin başına Çar tarafından atanan subaylar getirildi. Bu dönemde doğal kaynaklar Rusya’ya taşınarak bölgenin ekonomik kaynakları Rusya inisiyatifinde merkezîleştirildi.
1840’lardan itibaren idari sistem yeniden düzenlendi; vilayet ve kaza sistemi yürürlüğe konuldu ve 1846’da yeni bir yönetmelik yayımlandı. Bu düzenleme ile toprak mülkiyetinin satılabilir hâle gelmesi sağlanmış olsa da uygulamada mahkemelerin tamamen Rusça tutulması ve yargı sisteminin Rus görevlilere bırakılması yerli halk açısından adaletsizliklere yol açtı.
Rusya, bölgedeki kontrolünü yerli nüfusun demografik yapısını değiştirerek pekiştirmeye çalıştı. Yeni yerleşim politikalarıyla bölgeye Rus ve farklı etnik gruplar iskân edilirken, yerli Müslüman nüfus siyasal ve ekonomik bakımdan ikinci plana itildi. Bu durum, sosyal ayrışmayı derinleştiren uzun süreli etkiler yarattı.
19. yüzyılın sonlarına gelindiğinde Azerbaycan ekonomisinin temel dinamiği petrol sektörüne dayandı. Bakü, sanayi merkezine dönüşerek hem bölgesel ticaret hem de küresel enerji piyasası açısından stratejik bir konum kazandı. Sanayileşme, şehirleşmeyi artırdı ve bölgeyi uluslararası sermaye için cazibe alanı hâline getirdi. Bu dönemde eğitim, basın ve fikir hareketlerinde belirgin gelişmeler yaşandı. Kültürel modernleşme ve ulusal bilinç, bölgedeki siyasal hareketliliğin temellerini oluşturdu. Çarlık yönetiminin baskıcı yapısına karşı ortaya çıkan düşünce hareketleri, 20. yüzyıl başında bağımsızlık taleplerinin yükselmesinde etkili oldu.
Çarlık Rusya'sı dönemi Azerbaycan tarihi açısından toprak kaybı, idari dönüşüm, sömürgeci politikalar ve ekonomik yapıdaki köklü değişimlerin yaşandığı; aynı zamanda modernleşme, şehirleşme ve ulusal bilincin geliştiği bir evredir. Bu süreç, 1918’de Azerbaycan Halk Cumhuriyeti’nin kurulmasına giden siyasal koşulları hazırlamıştır.【3】
20. yüzyılın başı, Azerbaycan tarihinde siyasi dönüşümün ve ulusal bağımsızlık düşüncesinin güç kazandığı kritik bir dönemdir. Çarlık Rusya, hâkimiyetinin zayıflaması, Güney Kafkasya’daki güç dengelerinin değişmesine yol açmış; savaş, devrimler ve etnik çatışmalar bölgenin toplumsal yapısını etkilemiştir.
1905 Rus Devrimi, imparatorluk genelinde otoriteyi sarsarken Azerbaycan’da da modern siyasal hareketlerin doğuşuna zemin hazırladı. Bu dönemde basın faaliyetleri arttı, modern aydın çevreleri genişledi ve ulusal bilinci güçlendiren fikir akımları ortaya çıktı. Bakü, petrol üretimi ve işçi hareketleri nedeniyle siyasi örgütlenmenin merkezlerinden biri hâline geldi. Aynı süreçte Ermeni siyasi örgütleriyle Müslüman ahali arasında çatışmalar yaşandı; bu gerilim ilerleyen yıllarda daha geniş çaplı şiddet olaylarına dönüşecekti.
Bu dönemin en önemli gelişmelerinden biri, Azerbaycan Türkleri arasında siyasi partilerin kurulması oldu. Müsavat Partisi, ulusal kimliğe dayalı modern siyasi hareketin öncüsü hâline geldi ve Türk dünyası ile bütünleşme ideali etrafında örgütlendi. Buna karşılık Hümmet Hareketi sosyalist çizgide faaliyet gösterirken Difai Örgütü, Ermeni komitacı saldırılarına karşı savunma amaçlı ortaya çıktı. Bu örgütlenmeler, ulusal hareketin toplumsal tabanını oluşturdu ve bağımsızlık düşüncesini kitleselleştirdi.
1914’te I. Dünya Savaşı'nın başlaması, Rus yönetiminin bölgedeki kontrolünü zayıflattı. Cephe faaliyetleri nedeniyle siyasi otorite sarsıldı, yerel yönetim boşlukları doğdu ve güç mücadelesi hızlandı. Bu süreçte Ermeni silahlı örgütleri Rus ordusunun desteğiyle Müslüman nüfusa yönelik silahlı saldırılar başlattı; katliamlar ve zorunlu göçler bölgede demografik tahribat yarattı. Karabağ ve çevresi, çatışmaların yoğunlaştığı başlıca merkezlerden biri hâline geldi.
Şubat ve Ekim 1917 Rus Devrimleri, imparatorluk yönetimini tamamen çökerterek merkezî otoriteyi ortadan kaldırdı. Bunun sonucunda Güney Kafkasya geçici bir siyasal idareye yöneldi. Yönetim boşluğu, Bakü’de Sovyet hâkimiyetinin kurulmasına zemin hazırladı. Bolşevikler, Stepan Şaumyan liderliğinde Bakü Sovyeti'ni kurarak iktidarı ele geçirdi.
Bakü Sovyeti’nin desteklediği silahlı Ermeni birlikleri, Mart 1918’de Bakü ve çevresinde geniş çaplı katliamlar gerçekleştirdi. Bu saldırılar yalnızca Bakü’de değil, Şamahı, Kuba ve Karabağ bölgelerinde de kitlesel can kayıplarına yol açtı. Olaylar, Azerbaycan Türk toplumunda derin bir travma yaratarak ulusal birlik duygusunu güçlendirdi ve bağımsızlık fikrine olan toplum desteğini hızlandırdı. Bu süreç, siyasi örgütlerin silahlı ve diplomatik mücadelede daha kararlı adımlar atmasını sağladı.
1918’e gelindiğinde Azerbaycan toplumu, modern devlet kurma fikrini siyasi ve toplumsal düzeyde olgunlaştırmıştı. Osmanlı Devleti ile ilişkiler, Türk dünyası bağlamında siyasal ve askerî destek arayışını güçlendirdi; bağımsızlık kararı tarihsel ve toplumsal zemine oturdu.
1914–1918 yılları, Azerbaycan tarihinde ulusal kimliğin siyasi programa dönüştüğü bir eşik oldu. Savaş, devrimler ve etnik çatışmaların yarattığı kriz ortamı, toplumu kendi siyasi kaderini tayin etme yönünde harekete geçirdi; örgütlü siyasal mücadele, 1918’de bağımsız devletin ilanına giden yolu hazırladı.【4】
1918–1920 dönemi, Azerbaycan tarihinde modern anlamda ilk bağımsız devletin kurulduğu, kısa süreli ancak uzun vadeli etkileri olan bir dönemdir. Birinci Dünya Savaşı’nın oluşturduğu güç boşluğu, Rusya’daki devrimler ve Güney Kafkasya’daki siyasi otorite krizinin ardından Azerbaycan, devletleşme sürecine ulusal hareketin örgütlü biçimde yükselmesiyle girdi.
28 Mayıs 1918’de Azerbaycan millî temsilcileri tarafından Azerbaycan Halk Cumhuriyeti ilan edildi. Bu gelişme, Türk ve Müslüman dünyasında parlamenter sisteme sahip ilk cumhuriyet olarak tarihî bir dönüm noktası niteliği taşıdı. Başkent başlangıçta Gence olarak belirlendi; Bakü’nün kısa süre sonra geri alınmasıyla yönetim merkezi buraya taşındı. Azerbaycanlılar için bağımsızlık sembolü olarak slogan hâline gelen "Bir kere yükselen bayrak, bir daha inmez." sözlerinin sahibi Mehmet Emin Resulzade, modern Azerbaycan'ın millî kimliğinin oluşmasında büyük rol oynadı.【5】
Mehmet Emin Resulzade (AA)
Cumhuriyet, parlamenter sisteme dayanan demokratik bir yapı kurarak modern devlet kurumlarının oluşturulmasını hedefledi. Meclis, farklı etnik ve siyasi temsilcilerin katılımına açık şekilde teşkil edildi ve kanunlaştırma faaliyetleri hızla başlatıldı. Eğitim, hukuk, ordu ve idare alanlarında kurumsallaşma çalışmaları yürütüldü.
Devletin kuruluş aşamasında en kritik meselelerden biri Bakü’nün kontrolüydü. Şehir, Bolşevik ve Ermeni kuvvetlerinin denetiminde bulunuyordu. Mart 1918 olaylarının ardından bölgedeki Müslüman nüfus, ciddi kayıplar yaşamış durumdaydı. Yeni hükûmet, siyasi meşruiyet ve ekonomik kaynaklar açısından Bakü’nün geri alınmasını öncelik kabul etti. Bu süreçte Osmanlı Devleti ile iş birliği yapıldı ve Kafkas İslam Ordusu bölgeye intikal ettirildi. Askerî müdahalenin ardından Bakü yeniden ele geçirilerek devletin merkezi buraya taşındı. Bu kazanım, genç devletin güvenlik ve enerji kaynakları üzerinde denetim kurmasını sağladı.
Cumhuriyet; yeni eğitim kurumlarının açılması, basın faaliyetlerinin genişlemesi ve kadınlara seçme seçilme hakkının tanınması gibi modernleşme yönelimleriyle dikkat çekti. Devlet, dil ve kültür alanlarında millî kimliği güçlendirmeye yönelik politikalar benimsedi. Bu süreçte hukuk sistemi düzenlenmeye, idari teşkilat oluşturulmaya ve düzenli ordu kurulmaya başlandı.
Azerbaycan’ın bağımsızlığı, bölgede etnik ve siyasi rekabetin yoğun olduğu bir ortamda gerçekleşti. Karabağ, Gence ve Zengezur gibi bölgelerde Ermeni silahlı gruplarıyla çatışmalar yaşandı. Aynı zamanda Gürcistan ve İran ile sınır düzenlemeleri konusunda diplomatik gerilimler ortaya çıktı. İç siyasi muhalefet ve ekonomik sıkıntılar da devletin kurumsallaşma sürecini zorlaştıran unsurlar arasındaydı.
Azerbaycan Halk Cumhuriyeti kısa sürede dış dünyayla temas kurarak diplomatik tanınırlık elde etmeye yöneldi. Avrupa devletleriyle temaslar arttı; Paris Barış Konferansı sürecinde uluslararası temsil sağlanarak bağımsızlık talebi küresel platforma taşındı. Devlet, Doğu-Batı ticaret yolları üzerinde yer alması nedeniyle jeopolitik açıdan önem kazandı.
1920 yılında Sovyet Rusya’nın yeniden güç kazanmasıyla Güney Kafkasya’ya yönelik yeni bir askerî strateji geliştirildi. Kızıl Ordu’nun ilerleyişi sonucunda Azerbaycan Halk Cumhuriyeti, 28 Nisan 1920'de işgal edildi ve Azerbaycan Sovyet Sosyalist Cumhuriyeti kuruldu. Cumhuriyetin iki yıl süren varlığı sona erdi ancak bağımsızlık fikri ortadan kalkmadı ve daha sonra yeniden devletleşme sürecinin ideolojik temelini oluşturdu.
Azerbaycan Halk Cumhuriyeti, kısa ömrüne rağmen modern devlet kurumlarının temellerini attı. Millî kimlik ve egemenlik idealini siyasi yapıya dönüştürdü, bağımsızlık fikrini tarihsel süreklilik içinde kalıcı hâle getirdi. 1991’de yeniden ilan edilen bağımsız Azerbaycan devletinin tarihî referansı oldu.
Azerbaycan Demokratik Halk Cumhuriyeti (TRT Azerbaycan)
Azerbaycan Halk Cumhuriyeti’nin 28 Nisan 1920’de Kızıl Ordu tarafından işgali sonrasında ülke, Sovyet Sosyalist Cumhuriyetler Birliği’nin bir parçası hâline getirildi ve yaklaşık yetmiş yıl sürecek yeni bir döneme girdi. Bu dönem siyasi baskılar, ideolojik dönüşüm, merkezî planlama ve kültürel kontrol ile karakterize edilirken; aynı zamanda sanayileşme, eğitim politikaları ve modernleşme girişimleriyle toplumsal yapıda köklü değişimler yaşandı.
İşgal sonrası Azerbaycan’ın tüm siyasi kurumları lağvedildi; bağımsız hükûmet unsurları tasfiye edildi ve yerlerine Sovyet yönetim organları kuruldu. Devlet otoritesi Moskova merkezli bir yapıya bağlanarak yerel siyasi aktörler etkisizleştirildi. Parti kadrolarının belirlenmesi, ekonomik planlamanın uygulanması ve güvenlik mekanizmalarının oluşturulması tamamen merkezî kontrol altında yürütüldü.
Sovyet yönetimi ekonomik dönüşümü hızlı ve zorlayıcı politikalarla uyguladı. Topraklar devletleştirildi, özel mülkiyet kaldırıldı ve tarım üretimi kolektif çiftlik (kolhoz) ve devlet çiftlikleri (sovhoz) şeklinde yeniden örgütlendi. Köylülerin üretim araçlarına el konulması, vergi yükümlülüğünün yükselmesi ve zorunlu üretim politikaları, kırsal kesimde sosyal ve ekonomik sorunlara neden oldu. Bu yıllarda sanayi, özellikle petrol sektörü temelinde yeniden yapılandırıldı. Bakü, Sovyet endüstrisinin kritik enerji merkezlerinden biri hâline geldi ve ülke petrol üretimi SSCB’nin stratejik askerî ve ekonomik politikalarında belirleyici rol oynadı.
Sovyet döneminin en sert baskıları 1930’lu yıllarda yaşandı. Rejim, “karşı devrimci” ve “pantürkist” olarak tanımladığı aydınları, din adamlarını ve millî hareket temsilcilerini hedef aldı. Çok sayıda kişi idam edildi, sürgüne gönderildi veya zorunlu çalışma kamplarına sevk edildi. Bu süreçte kültürel hayat ideolojik kontrol altına alındı, yerel kimlik unsurları baskılandı ve Ruslaştırma politikaları hız kazandı.
II. Dünya Savaşı yıllarında Azerbaycan, Sovyet savaş ekonomisinin en önemli enerji kaynağı hâline geldi. Bakü petrolü, Kızıl Ordu’nun lojistik kapasitesinde kritik rol oynadı. Aynı dönemde nüfusun büyük kısmı cepheye mobilize edildi; savaşın ardından şehirleşme, sanayileşme ve altyapı yatırımlarında artış gözlendi. Savaş sonrası dönem ise ideolojik kontrolün daha da güçlendiği, Stalin döneminin siyasi baskılarının yoğunlaştığı bir evreydi. Yerel yöneticilerin tasfiyesi ve kültürel hayatın tek parti ideolojisine uyarlanması bu dönemle özdeşleşti.
Savaş sonrasında Azerbaycan, modern sanayi merkezlerinden birine dönüştü. Enerji sektörü Sovyetler Birliği’nin planlı ekonomisinde başat rol oynamaya devam etti. Bakü, mühendislik, rafineri ve petrol teknolojileri açısından öncü şehirlerden biri hâline geldi. Sanayileşme şehir nüfusunun hızla artmasına ve kırsal bölgelerden şehirlere yoğun göç hareketine yol açtı.
Eğitim ve kültür kurumları bu dönemde yaygınlaştı; üniversiteler, teknik okullar ve araştırma merkezleri kuruldu. Ancak bu gelişme ideolojik çerçeve içinde gerçekleşti; akademik üretim ve kültürel faaliyetler sıkı denetim altında tutuldu.
Sovyet yönetimi Azerbaycan kimliğini “Sovyetleşme” politikası doğrultusunda dönüştürmeye çalıştı. Din, kurumsal hayatın dışına itildi; eğitim, laik ve ideolojik temelde şekillendirildi. Türk kimliğine vurgu yapan tarih ve dil söylemleri bastırıldı. Kültürel hayat, rejimin belirlediği sınırlarda yürütüldü ve millî tarih anlatıları kontrol altına alındı. Bu durum, bağımsızlık sonrası dönemde kültürel hafıza ile siyasi kimlik arasında yeniden yapılanma ihtiyacını doğurdu.
1980’li yılların sonuna doğru SSCB genelinde güçlenen reform hareketleri Azerbaycan’da da siyasi uyanışı hızlandırdı. Büyük gösteriler, kitlesel protestolar ve özgürlük talepleri kamusal alanda görünür hâle geldi. Bu süreçte Karabağ sorunu yeniden alevlendi. Etnik gerilimler ve kitlesel saldırılar siyasi atmosferi belirledi. Bağımsızlık düşüncesi toplumsal düzeyde güçlenirken, Sovyet sistemi çözülme sürecine girdi ve 1991’de Azerbaycan yeniden bağımsızlığını ilan etti. Böylece Sovyet dönemi sona erdi ve ülke modern cumhuriyet dönemine geçti.【6】
Azerbaycan, Sovyetler Birliği’nin çözülme sürecinde yükselen toplumsal hareketlilik, Karabağ’daki çatışmalar ve merkezî otoritenin zayıflaması sonucu 18 Ekim 1991’de bağımsızlığını yeniden ilan etti. Bağımsızlık kararı aynı yıl 29 Aralık 1991’de referanduma sunuldu ve yüksek katılımla kabul edildi.
Bağımsızlığın hemen ardından uluslararası tanınma süreci başladı; Azerbaycan’ı ilk tanıyan devlet, 9 Kasım 1991’de Türkiye oldu. Ardından Pakistan, Romanya, İsviçre ve İran gibi ülkeler tanıma bildiriminde bulundu.1993 yılına gelindiğinde Azerbaycan 113 devlet tarafından tanındı ve 70 devletle ikili ilişki kurdu. Bağımsızlık sonrası ilk cumhurbaşkanlığı seçimlerini Ayaz Mütellibov kazandı. Ancak bu dönem, Karabağ’daki askerî yenilgiler ve iç politik baskılar nedeniyle kısa sürdü. Sovyet sonrası devlet kurumları henüz oluşmamış, ordu teşkilatlanması tamamlanmamıştı. Yönetim, artan saldırılar ve nüfus hareketleri karşısında güvenlik krizini yönetmekte yetersiz kaldı.【7】
Ayaz Mütellibov (AA)
1992’de iktidara gelen Ebulfez Elçibey, ülkenin siyasi, sosyal, ekonomik ve kültürel alanlarında köklü dönüşüm süreci başlattı. Bu dönemde:
Ancak Karabağ'daki askerî kayıplar, göçmen krizleri ve ekonomik sorunlar hükûmeti zayıflattı. Siyasi kriz derinleşince Rusya’ya yakın askerî kanat harekete geçti ve yönetim değişti.【8】
Ebulfez Elçibey (AA)
İç karışıklıkların ardından Haydar Aliyev iktidara geldi ve devlet yeniden yapılandırıldı. Bu dönemde devlet kurumlarının merkezîleştirilmesi, ordunun yeniden teşkili ve dış politikada çok yönlü denge stratejisi izlendi. Ülkenin siyasi istikrarı yeniden tesis edildi.
En kritik gelişme, ülkenin uzun vadeli enerji politikasını belirleyen ve uluslararası ortaklıklar içeren 20 Eylül 1994 tarihli “Asrın Anlaşması” idi. Anlaşma kapsamında Azerbaycan petrolü Batı pazarlarına taşınmak üzere uluslararası konsorsiyumlara açıldı; Bakü-Novorossiysk ve Bakü-Supsa boru hatları kuruldu. Anlaşmanın ardından enerji gelirlerinin yükselmesiyle ülke ekonomik olarak güçlendi ancak bu süreç aynı zamanda iç muhalefet ve dış aktörleri de hareketlendirdi. Başkent ve Gence’de yönetimi hedef alan darbe girişimleri gerçekleşti; devlet kurumları işgal edilmeye çalışıldı.
Haydar Aliyev ülkeye dönerek halk desteğini mobilize etti; kitlesel mitinglerle girişim bastırıldı. Bu dönem sonunda siyasal istikrar sağlandı ve devlet kontrolü güçlendirildi.
2000’lerden itibaren enerji gelirleri ulaştırma, altyapı, sanayi ve finans alanlarında dönüşüm yarattı. Ülke hem Hazar havzasının enerji terminali hem de Avrasya transit koridoru olarak stratejik önem kazandı.
Bu dönemde dış politika çok yönlü hâle geldi:
Haydar Aliyev (AA)
2003’te Haydar Aliyev’in vefatı üzerine İlham Aliyev’in cumhurbaşkanı olmasıyla politikalar yeni dönemde devam etti. Bu süreçte ekonomi çeşitlendirildi, savunma sanayi güçlendirildi ve enerji merkezli dış politika bölgesel etkinlik yarattı.
Bu dönemin belirleyici yönelimleri şunlar oldu:
Bağımsızlık sonrası dönem, Azerbaycan’ın hem ulus devlet kimliğini yeniden inşa ettiği hem de ekonomik ve siyasi yapısını konsolide ettiği bir tarihî evre oldu. Bu süreçte;
İlham Aliyev (AA)
Karabağ meselesi, bağımsızlık sonrası Azerbaycan’ın en temel güvenlik ve dış politika konusu oldu. Ülkenin siyasi kimliğini, iç istikrarını ve bölgesel konumunu belirleyici şekilde etkiledi. İhtilaf, geç Sovyet dönemindeki etnik taleplerle başlayarak 1990’lardaki Birinci Karabağ Savaşı’na, 2020’de ise İkinci Karabağ Savaşı’na uzandı.
1991’de Sovyetler Birliği dağıldığında taraflar bağımsız devletler hâline geldi; Dağlık Karabağ Özerk Oblastı'nın tek taraflı statü girişimleri Bakü tarafından reddedildi. 1991 sonundan itibaren çatışma ağır konvansiyonel unsurların devreye girmesiyle genişledi ve 1993’e gelindiğinde Karabağ’ın çevresindeki 7 rayonun büyük kısmı Ermeni güçlerince işgal edildi. İletişim hatlarının kesilmesi, kuşatma taktikleri ve ikmal yollarının kontrolü savaşın seyrini belirledi; büyük ölçekli yerinden edilme, altyapı yıkımı ve insani krizler yaşandı.
1993’te BM Güvenlik Konseyi, Azerbaycan’ın toprak bütünlüğünü vurguladı ancak sahadaki durumu değiştiremedi. 1994’te Bişkek Protokolü süreciyle ateşkes sağlandı; o aşamada Azerbaycan topraklarının yaklaşık %20’si işgal altındaydı ve savaş ağır kayıplara yol açmıştı. Ateşkes, statü, işgal altındaki bölgelerin iadesi ve yerinden edilenlerin dönüşü gibi temel konuları çözümsüz bıraktığından, çatışma “dondurulmuş” görünmekle birlikte sürekli kırılgan bir yapı üretti.
Sonrasında müzakerelerin ana platformu AGİT Minsk Grubu oldu. Paket çözüm, aşamalı çözüm ve Madrid İlkeleri gibi taslaklar tartışılsa da tarafların öncelikleri (Bakü için toprak bütünlüğü; Erivan için nihai statü) uzlaşmayı engelledi. Bu süreçte temas hattı ağır tahkimat, mayınlar ve topçu varlığıyla düşük yoğunluklu ama sürekli gerilim üreten bir güvenlik düzenine dönüştü. Yüz binlerce yerinden edilmiş kişinin sosyal-mekânsal sorunları ve insancıl hukuk başlıkları (kaybolanlar, esirler, mayınlar, kültürel miras) uzun süre gündemde kaldı.
2000’lerden itibaren Azerbaycan’ın enerji gelirlerine dayalı askerî modernizasyonu, özellikle İHA/SİHA ve hassas vuruş kapasitesiyle öne çıktı; Türkiye ile savunma iş birliği kurumsallaştı. Ermenistan ise savunmasını sabit mevziler ve ateş gücü üzerine kurdu.
2016'da Dört Gün Savaşı, cephede sınırlı ama sembolik bir değişim yaratarak Minsk Süreci’nin etkisini sorgulattı. 2018’de Ermenistan’daki “Kadife Devrim” kısa süreli diplomatik hareketlilik oluştursa da 2019–2020’de temel pozisyonlar değişmedi. 2020 Tovuz çatışmaları, enerji ve ulaşım koridorlarının geçtiği hatlarda riskleri artırarak bölgesel güvenlik açısından kritik bir uyarı niteliği taşıdı.
2. Karabağ Savaşı, 27 Eylül–10 Kasım 2020 arasında Azerbaycan ile Ermenistan arasında Karabağ ve çevresinde 44 gün süren yüksek yoğunluklu bir çatışmaydı. Savaşın temel nedeni, Azerbaycan’ın işgal altındaki topraklarının geri alınamaması, Minsk Süreci’nin tıkanması ve 2020 yazındaki sınır gerilimleriyle statükonun çökmeye başlamasıydı. Eylül 2020’de Ermenistan’ın geniş çaplı askerî hazırlığı Azerbaycan tarafından yakından izlenirken, 27 Eylül sabahı Ermenistan’ın Azerbaycan’daki sivil yerleşimler ve mevzilere yönelik saldırısı çatışmayı başlattı. Azerbaycan ordusu karşı taarruza geçerek operasyonu başlattı.
Savaşın ilk safhasında topçu, füze ve zırhlı unsurlar yoğun kullanıldı; Azerbaycan, İHA/SİHA merkezli keşif taarruz entegrasyonu ile hava savunmasını baskı altına alıp zırhlı unsurları imha ederek sahada belirgin üstünlük sağladı. Operasyonun kaderini belirleyen hat güney ekseni (Fuzuli–Cebrayıl–Zengilan–Kubadlı) oldu. Bu ilerleme Ermeni ikmal yollarını zorladı ve stratejik derinlik yarattı. Kasım başında çatışmalar, Şuşa çevresinde yoğunlaştı; 8 Kasım’da Şuşa’nın alınması hem askerî dengeyi hem de müzakere şartlarını kökten değiştiren kritik dönüm noktası oldu. Savaş, 9–10 Kasım 2020 tarihli üçlü bildiri ile sona erdi. Anlaşma, çatışmaların durdurulmasını ve Ermenistan’ın Ağdam, Kelbecer ve Laçın’dan çekilmesini öngördü.
Savaş sonrası dönemde Azerbaycan için öncelikler yerinden edilenlerin dönüşü, mayın temizliği, yeniden inşa, bölgesel ulaştırma - enerji hatlarının açılması ve Türkiye ile savunma iş birliğinin kurumsallaşması oldu. Bu süreç, Azerbaycan’ın güvenlik doktrini ve dış politika yönelimini kalıcı biçimde şekillendirdi.【11】
Karabağ Zaferine Dair İçerik (TRT Haber)
Azerbaycan Millî Marşı'nın sözleri, Ahmet Cevad tarafından 1919’da yazılmış, bestesi ise Azerbaycan müzik tarihinin önemli isimlerinden Üzeyir Hacıbeyli tarafından aynı yıl yapılmıştır. Marş, Azerbaycan Halk Cumhuriyeti döneminde millî marş olarak kullanılmış, Sovyetler Birliği'nin dağılması sonrası 1991’de yeniden resmî statü kazanarak ulusal semboller arasında yerini almıştır. Marş, Azerbaycan Türkçesinde "Azərbaycan Marşı" olarak da anılır. Metin temelde vatan, bayrak, kahramanlık ve fedakârlık eksenli bir anlam örgüsü taşır. Müzikal açıdan ise Hacıbeyli’nin Batı armonisi ile Azerbaycan ezgisel kimliğini sentezleyen üslubunu yansıtır.【12】
Azerbaycan Millî Marşı (Üzeyir)
Azerbaycan Cumhuriyeti Devlet Bayrağı; üstte gök mavisi, ortada kırmızı ve altta yeşil olmak üzere eşit genişlikte üç yatay şeritten oluşur. Kırmızı şeridin ortasında beyaz renkte dikey bir hilal ve sekiz köşeli yıldız yer almaktadır. Bayrakta bulunan mavi renk, Azerbaycan halkının Türk kökenini temsil eder. Kırmızı renk modernleşme, çağdaş devlet inşası, ilerleme ve demokratik gelişim idealini yansıtır. Yeşil renk ise Azerbaycan’ın İslam medeniyetine aidiyetini simgeler.
Bayrakta bulunan hilal, Türk-İslam sembolü olarak devlet geleneğini temsil eder. Sekiz köşeli yıldız ise dünyadaki sekiz Türk halkını veya klasik yorumla “Azerbaycan” kelimesinin Arap harfleriyle yazımındaki sekiz harfi temsil ettiği yönünde akademik yorumlar vardır; ancak devlet tarafından kabul edilen anlam sekiz Türk boyudur.【13】
Üç renkli (mavi-kırmızı-yeşil) bayrak ilk kez 9 Kasım 1918’de Azerbaycan Halk Cumhuriyeti Hükûmeti tarafından kabul edilmiştir. Bayrak, 27 Nisan 1920'de Sovyet işgaliyle devlet binalarından indirilmiştir ve Sovyet döneminde resmî statüde olmasa da Azerbaycan millî kimliğinin simgesel bir parçası olarak varlığını sürdürmüştür.
Azerbaycan Cumhuriyeti Devlet Arması, ülkenin bağımsızlığını, egemenliğini ve devlet sürekliliğini temsil eden anayasal bir devlet sembolüdür. Arma, tarihsel olarak Azerbaycan Halk Cumhuriyeti döneminde ortaya çıkan tasarım geleneğinin, bağımsızlık sonrası dönemde yeniden ele alınarak modern biçimde düzenlenmiş bir versiyonudur.
Azerbaycan Halk Cumhuriyeti Hükûmeti, devlet sembollerinin oluşturulması sürecinin bir parçası olarak 30 Ocak 1920 tarihinde devlet arması için bir yarışma düzenlemiş, seçilecek tasarımın 28 Mayıs 1920 tarihinde kabul edilmesini planlamıştır. Ancak 28 Nisan 1920’de Cumhuriyet'in yıkılması, arma kararının resmîleşmesini engellemiştir. Bu nedenle 1919–1920 yıllarında hazırlanan arma tasarımları tamamlanmış olsa da hukuki statü kazanamamıştır.
Sovyet döneminin ardından Azerbaycan devlet sembollerinin yeniden oluşturulması süreci, 17 Kasım 1990 tarihinde Nahçıvan Muhtar Cumhuriyeti Ali Meclisi’nin girişimiyle yeniden gündeme gelmiştir. Bu girişim doğrultusunda, Azerbaycan’ın bağımsızlık kurumlarının oluşturulması amacıyla yeni bir arma yarışması düzenlenmesi önerilmiştir. Azerbaycan Cumhuriyeti Yüksek Sovyeti, 5 Şubat 1991 tarihinde yarışma açılmasına karar vermiş ve nihayetinde tarihsel tasarımlardan biri üzerinde yapılan revizyonlarla arma resmî hâle getirilmiştir. Azerbaycan Cumhuriyeti Devlet Arması, 19 Ocak 1993 tarihinde kabul edilen Anayasa Kanunu ile hukuki statü kazanmıştır.
Armanın merkezindeki sembollerden sekiz köşeli yıldız, Türk kültüründe yaygın bir simge olup Azerbaycan kimliğinin Türk dünyasıyla tarihsel bağlarını yansıtır. Alev (Od) simgesi ise Azerbaycan’ın “Odlar Yurdu” (Ateşler Diyarı) olarak bilinen tarihî ve mitolojik kimliğini; aydınlanma, yaşam ve millî diriliş fikrini temsil eder. Meşe dalları güç, dayanıklılık ve devletin köklülüğü anlamlarını taşır.
Başaklar tarımı, bereketi, üretimi ve halkın geçim kaynaklarını simgeler. Altın renkli bordürler, düğmeler ve meşe palamutları, devlet otoritesi, zenginlik, ihtişam ve bütünlüğü simgeler.【14】
Azerbaycan Cumhuriyeti’nde ulusal günler, Azerbaycan Cumhuriyeti Emek Kanunu'nda belirlenmiş ve ulusal-kültürel kimliğin, tarihsel olayların ve devlet geleneğinin yasal düzlemde tanımlanmış unsurlarını oluşturmaktadır. Bu günler, modern devlet yapısının ve tarihsel-millî hafızanın kurumsallaşmasına hizmet eden sembolik günlerdir:【15】
Yeni Yıl Bayramı: 1–2 Ocak
Uluslararası Kadınlar Günü: 8 Mart
Faşizme Karşı Zafer Günü: 9 Mayıs
Bağımsızlık Günü: 28 Mayıs
Azerbaycan Halkının Millî Kurtuluş Günü: 15 Haziran
Azerbaycan Cumhuriyeti Silahlı Kuvvetler Günü: 26 Haziran
Bağımsızlığın Restorasyonu Günü: 18 Ekim
Zafer Günü: 8 Kasım
Azerbaycan Cumhuriyeti Devlet Bayrağı Günü: 9 Kasım
Anayasa Günü: 12 Kasım
Millî Diriliş Günü: 17 Kasım
Dünya Azerbaycanlılarının Dayanışma Günü: 31 Aralık
Nevruz Bayramı
Kurban Bayramı
Ramazan Bayramı
Azerbaycan, Güneybatı Asya’da ve kısmen de Avrupa’da yer alan, Hazar Denizi kıyısındaki konumu sayesinde Kafkasya, Orta Asya, Orta Doğu ve Karadeniz havzası arasında bir geçiş alanı oluşturan devlettir. Ülkenin toplam yüzölçümü 86.600 km² olup bunun 82.629 km²’si kara, 3.971 km²’si su alanlarıdır. Bu sahaya Nahçıvan Özerk Cumhuriyeti de dâhildir. Coğrafi yapısı, kuzeyde yüksek dağ sıraları, batıda plato alanları ve merkezde geniş alüvyal ovalarla, doğuda Hazar Denizi’ne uzanan yarımada kuşağı arasında belirgin bir çeşitlilik gösterir.【16】
Azerbaycan, Güneybatı Asya’da, Hazar Denizi kıyısında, İran ve Rusya arasında, Kafkas sıradağlarının kuzeyinde yer alır. Coğrafi koordinatları yaklaşık 40°30' kuzey enlemi ve 47°30' doğu boylamıdır. Toplam kara sınırı uzunluğu 2.468 km'dir. Ülke ana gövdesine ek olarak Türkiye ve İran arasında yer alan Nahçıvan Özerk Cumhuriyeti adlı eksklava sahiptir. Azerbaycan’ın doğuda 713 km’lik Hazar Denizi kıyı şeridi bulunur; uluslararası hukukta Hazar bir “göl/kapalı deniz” statüsünde değerlendirildiği için ülke klasik anlamda denize çıkışı olmayan (landlocked) devletler arasında sayılır ancak fiili olarak Hazar üzerinden deniz ulaştırması ve liman faaliyetleri yürütülmektedir
Ülke, siyasi sınırları itibarıyla hem Asya’da hem de Kafkasya üzerinden Avrupa’ya uzanan bir konumda bulunur. Sınırları şu şekildedir:
Azerbaycan'ın Siyasi Konumu (AA)
Azerbaycan’ın yüzey şekilleri dağlık alanlar, yaylalar ve geniş ova sistemlerinin bir arada bulunduğu çok katmanlı bir topoğrafya sunar. Ortalama yükselti 384 m düzeyindedir; buna karşın en yüksek ve en alçak noktalar arasındaki fark oldukça belirgindir.【18】
Ülkenin kuzeyinde Büyük Kafkas Dağları uzanır ve Azerbaycan’ın kuzey sınırı boyunca önemli bir doğal engel ve iklim bariyeri oluşturur. Azerbaycan sınırları içindeki en yüksek nokta (4.466 m), Büyük Kafkas silsilesinin bir parçası olan Bazardüzü Dağı’dır.【19】 Batıda ise Karabağ Yaylası (Karabağ Platosu) yer alır; burası dağlık ve engebeli yapısıyla ülkenin batı iç kesimlerinin karakterini belirler.
Azerbaycan coğrafyasının merkezinde, ülkenin en geniş düzlüklerinden biri olan Kur Araz Ovası bulunur. Bu ova, kuzeydeki dağlık alanlar ile güney ve doğudaki alçak kuşaklar arasında, tarım ve yerleşim için elverişli bir geçiş sahasıdır.
Kur Araz sistemi boyunca şekillenen bu alüvyal düzlükler, tarımsal üretimin ve kırsal yerleşimlerin yoğunlaştığı bölgelerdir. Doğuya doğru uzanarak Hazar gölü kıyılarına ve Abşeron Yarımadası’na ulaşır; böylece ülkenin iç kesimlerini Bakü çevresiyle bağlayan doğal bir hat oluşturur.
Hazar Gölü (AA)
Ülkenin orta ve aşağı kesimindeki Kur Araz Ovası, adını bu havzayı şekillendiren akarsu sisteminden alır ve ülkenin su kaynaklarının önemli bölümünü toplar. Göl ve kapalı denizler açısından en önemli su kütlesi, Azerbaycan’ın da kıyısının bulunduğu Hazar gölüdür. Hazar, İran, Rusya, Türkmenistan ve Kazakistan ile paylaşılan 374.000 km²’lik bir su alanıdır ve Azerbaycan için hem iklimsel düzenleyici hem de enerji–ulaştırma boyutunda stratejik bir unsur niteliği taşır.【20】
Azerbaycan’ın iklimi kuru, yarı kurak bozkırdır. Bu yapı, özellikle ülkenin ova ve alçak kesimlerinde belirgindir. Yazların sıcak ve kurak, kışların ise görece ılıman ve nispeten daha yağışlı geçtiği; yağışın mevsimsel ve mekânsal olarak düzensiz dağıldığı bir iklim görülür. Arazi kullanım verileri, iklim ve bitki örtüsü hakkında dolaylı bilgi verir:
Bu dağılım, ülke genelinde bozkır ve mera ekosistemlerinin yaygın, ormanlık alanların ise daha sınırlı olduğunu gösterir. Geniş tarım ve mera alanları, iklimin yarı kurak karakteri ve ekonomik faaliyetler ile uyumludur.
Yükselti farklarının belirgin olduğu dağlık sahalar ile alçak ovalar arasında, sıcaklık ve yağış bakımından yerel iklim farklılıkları oluşur. Bu da bitki örtüsünün bölgesel çeşitliliğini artıran bir faktördür.
Azerbaycan’ın başlıca doğal kaynakları şunlardır ve bu kaynaklar, ülkenin ekonomik yapısının ve sanayi kompozisyonunun temelini oluşturur.
Bakü-Tiflis-Ceyhan Hattında Petrol Sevkiyatı (AA)
Azerbaycan’da elektrik erişimi nüfusun %100’üne ulaşmış durumdadır (2022 tahmini) ve veriler şöyledir:
Elektrik üretim kaynaklarının dağılımı şu şekildedir:
Azerbaycan’a dair veriler şöyledir:
Bu göstergeler, Azerbaycan’ın hava, demir yolu ve deniz taşımacılığını kapsayan çok yönlü bir ulaştırma sistemine sahip olduğunu ortaya koyar. Hazar Denizi’ne kıyısı, ticaret filosu ve demir yolu ağı, ülkeyi hem bölgesel enerji koridorlarında hem de yük ve yolcu taşımacılığında önemli bir kavşak hâline getirmektedir.
Azerbaycan ekonomisi, enerji gelirlerine dayalı yapısıyla üst-orta gelir grubunda yer almaktadır. 2024 tahminlerine göre reel gayri safi yurt içi hasıla (GSYİH) büyüklüğü satın alma gücü paritesine göre yaklaşık 225 milyar dolar seviyesindedir. Kişi başına gelir aynı yıl için 22 bin dolar düzeyini bulmaktadır.【25】
Ekonomik verilere bakıldığında;
Makroekonomik dengeler açısından kamu borcu görece düşük düzeydedir; 2021 tahminleri kamu borcunun GSYİH’nin yaklaşık %17’si seviyesinde olduğunu göstermektedir. Cari işlemler dengesi enerji ihracatının etkisiyle fazlalıktadır ve 2024 tahminlerinde 4,7 milyar dolar civarında seyretmektedir. Döviz ve altın rezervlerinin ise yaklaşık 12,7 milyar dolar seviyesinde olduğu değerlendirilmektedir. Genel olarak, ekonominin temel kırılganlığı petrol ve doğal gaz gelirlerine bağımlılık olup enerji fiyatlarındaki sert düşüşler bütçe, cari denge ve büyüme üzerinde doğrudan etki yaratmaktadır.【27】
Azerbaycan’da ekonomik faaliyetlerin sektörel dağılımı sanayi ve hizmetlerin ağırlıkta olduğu bir yapı sergiler. 2024 tahminlerine göre;
bandındadır. Bu dağılım, üretim ve ihracatın büyük ölçüde petrol ve doğal gaz sektörüne dayandığını, buna karşın hizmetlerin iç talep, kentleşme ve kamu altyapısı yatırımlarına bağlı olarak genişlediğini göstermektedir.【28】
Tarım sektörü ekonomik büyüklük itibarıyla sınırlı olsa da istihdam ve kırsal yaşam için stratejik konumdadır. En çok üretilen ürünler arasında süt, buğday, arpa, patates, domates, karpuz, soğan, elma, mısır ve pamuk yer almaktadır. Tarım arazilerinin yaklaşık üçte biri kalıcı mera niteliğindedir ve bu durum hayvancılığın üretim yapısı içindeki rolünü güçlendirmektedir. Tarım sektörü aynı zamanda gıda güvenliği, kırsal geçim kaynakları ve iç talebin karşılanması açısından kritik önemdedir.【29】
Sanayi sektörü büyük ölçüde hidrokarbon üretimine dayalıdır. Petrol ve doğal gaz çıkarımı, petrol sahası ekipmanları, çelik, kimya, petrokimya, çimento ve tekstil başlıca sanayi alanlarını oluşturur. 2023 tahminlerinde petrol üretimi günlük 618 bin varil, doğal gaz üretimi ise yaklaşık 36 milyar metreküp seviyesindedir. Enerji ürünleri hem ihracat gelirlerinin hem de kamu finansmanının temel kaynağını oluşturmaktadır. Sanayi büyümesi 2024 tahminlerinde %2,1 civarındadır.【30】
Hizmetler sektörü, kentleşme, ulaşım, perakende, kamu hizmetleri, iletişim ve bankacılık gibi alt bileşenlerden oluşmaktadır. Bankacılık sistemi devlet gözetimi altında olup finansal piyasalar sınırlı derinliğe sahiptir. Eğitim, sağlık, kamu yönetimi ve iletişim altyapısının geliştirilmesi, hizmetler sektörünün büyümesini destekleyen temel unsurlar arasında yer alır.
Azerbaycan dış ticareti belirgin biçimde enerji ihracatına dayanır. Ham petrol ve doğal gaz, ihracat gelirlerinin büyük çoğunluğunu oluşturmakta; ülke uluslararası enerji pazarında bölgesel bir tedarikçi olarak konumlanmaktadır. 2023 tahminlerinde toplam ihracat yaklaşık 35 milyar dolar seviyesindedir ve bunun önemli bir kısmını ham petrol, doğal gaz, rafine petrol, elektrik ve plastik ürünleri oluşturmaktadır. Başlıca pazarlar İtalya, Türkiye, İsrail, Yunanistan ve Rusya’dır; en yüksek payı ise %30’un üzerinde bir oranla İtalya almaktadır.
İthalat ise sanayi girdileri, ulaşım ekipmanları, tüketim malları, otomobiller ve elektronik ürünlerden oluşmaktadır. 2023 tahminlerinde toplam ithalat yaklaşık 25 milyar dolar düzeyindedir. Başlıca tedarikçiler arasında Rusya, Çin, Türkiye, Gürcistan ve Almanya yer alır. Ticaret dengesi enerji fiyatlarının seyrine duyarlı olup 2024 tahminlerinde cari işlemler fazlası belirgin biçimde sürmektedir.【31】
Azerbaycan nüfusu 2024 tahminlerine göre yaklaşık 10.650.239'dur ve nüfus yapısı cinsiyet açısından dengeli bir dağılım sergiler. Erkek nüfus 5,33 milyon, kadın nüfus 5,32 milyon civarındadır. Nüfus artış hızı düşük seviyededir (yaklaşık %0,43) ve nüfus dinamikleri bakımından yavaş büyüyen bir toplum profili ortaya koymaktadır.
Ortanca yaş 34,3 olup nüfusun büyük bölümü çalışma çağındaki grupta (15–64 yaş arası %68,7) yer almaktadır. Çocuk nüfusu %22,3, yaşlı nüfus ise toplamın %9’u seviyesindedir. Doğumda beklenen yaşam süresi toplam nüfus için yaklaşık 76 yıl, kadınlarda 79 yıl, erkeklerde 73 yıldır.
Doğurganlık oranı 1,69 çocuk/kadın seviyesine düşmüştür ve bu oran neslin kendini yenileme düzeyinin altındadır. Bebek ölüm oranı ise bin canlı doğumda yaklaşık 11 civarındadır. Anne ölüm oranları düşük olmakla birlikte bölgesel standartlara yakın seyretmektedir. Sağlık hizmetlerine erişimin kentlerde tam, kırsalda ise yüksek seviyede olması; iyileştirilmiş su kaynaklarına erişimin ülke genelinde %97’yi aşması, temel kamusal sağlık göstergelerini destekleyen unsurlardır.
Cinsiyet oranı doğumda erkek lehine yüksek (1,15 erkek/kadın) olmakla birlikte yetişkin nüfusta dengeye yakın, yaşlı nüfusta ise kadın nüfusu belirgin biçimde fazladır. Bu eğilim, bölge ülkelerine benzer şekilde erkek ölümlerinin ve risk faktörlerinin daha yüksek olmasına işaret etmektedir.【32】
Azerbaycan Demografi Grafiği (The World Factbook)
Yerleşim düzeni ağırlıklı olarak Bakü ve çevresinde yoğunlaşmıştır. Nüfusun yaklaşık %57,6’sı kentlerde yaşamakta olup ülkenin en büyük kentsel merkezi başkent Bakü’dür ve nüfusu yaklaşık 2,4 milyon olarak tahmin edilmektedir. Bakü dışındaki kentsel alanlar daha küçük ölçeklidir ve ülkenin batı ve güney bölgeleri daha seyrek nüfuslanmıştır. Kentleşme oranı artış eğilimindedir ve yıllık büyüme yaklaşık %1,4 düzeyindedir.【33】
Azerbaycan nüfusu büyük ölçüde homojen bir etnik kompozisyona sahiptir. Azerbaycan Türkleri nüfusun yaklaşık %91,6'sını oluşturur. Lezgi, Rus, Ermeni ve Talış toplulukları küçük oranlarda temsil edilirken (her biri %1–2 aralığında), toplamda 80’i aşkın etnik grubun varlığı ülkenin kültürel çeşitliliğini desteklemektedir. Tarihsel olarak Dağlık Karabağ bölgesinde yoğunlukla Ermeni nüfus bulunmuştur ancak yakın dönem gelişmeleri demografik yapıyı önemli ölçüde dönüştürmüştür.【34】
Toplumun büyük çoğunluğu Müslümandır ve İslam inancı ağırlıklı olarak Şii mezhebi üzerinden temsil edilir. Müslüman nüfus %97’nin üzerindedir; Hristiyan nüfus yaklaşık %2–3 seviyesindedir. Dinî bağlılık genel nüfus içinde nominal karakterdedir; kişisel ve kurumsal dindarlık oranları nüfusun genel inanç kompozisyonuna kıyasla daha düşüktür.【35】
Net göç hızı negatif düzeydedir ve 2024 tahminlerinde her bin kişide yaklaşık -0,6 olarak hesaplanmaktadır.【36】 Bu durum, dış göç kaynaklı nüfus kayıplarının sınırlı düzeyde sürdüğünü göstermektedir. Doğurganlık oranlarının düşük seyretmesi ve göçün negatif olması, uzun vadede nüfusun yaşlanma eğilimini güçlendirebilecek demografik bir çerçeve ortaya koymaktadır.
Azerbaycan’da eğitim sistemi yüksek okuryazarlık oranı, yaygın temel eğitim ve devlet destekli kamu eğitimi yapısıyla tanımlanmaktadır.
2023 tahminlerinde okuryazarlık oranı hem kadın hem erkek nüfusta %100’e yakın seviyede olup eğitim erişimi toplumsal ölçekte oldukça yaygındır. Okul yaşam beklentisi ilköğretimden yükseköğretime kadar toplamda 13 yıl olarak değerlendirilmektedir ve bu süre cinsiyetler arasında eşittir.【37】
Yükseköğretim sistemi devlet ve özel kurumları içeren karma bir modele sahiptir. Eğitime erişim coğrafi olarak Bakü ve büyük şehirlerde yoğunlaşmakta, kırsal bölgelerde altyapı sınırlılıkları eğitim hizmetlerinin niteliğini etkilemektedir. Eğitimde cinsiyet farkı düşük olup kadınların orta ve yükseköğretime erişimi tarihî olarak bölgenin birçok ülkesine kıyasla daha yüksektir.【38】
Azerbaycan kültürü, tarih boyunca Kafkasya, İran, Türk ve İslam medeniyetlerine temas eden çok katmanlı bir yapıda gelişmiştir. Ülkede yaşayan etnik topluluklar kendi kültürel ögelerini, geleneklerini, mutfaklarını, el sanatlarını ve tören pratiklerini korumaya devam etmektedir. Devlet, kültürel çeşitliliği toplumsal birlik çerçevesinde korumayı, kültürel kimliklerin yaşatılmasını ve kültürel mirasın kurumsal mekanizmalarla desteklenmesini temel bir politika olarak benimsemiştir.
Bu çok kültürlü yapı, tarihî süreçte etnik grupların kendilerini “Azerbaycanlı” ulusal kimliği içinde tanımlamalarına rağmen kendi kültürel özelliklerini muhafaza etmeleriyle oluşmuştur. Bu kültürel bileşenler; el sanatlarına, geleneksel yaşam pratiklerine, mutfak kültürüne ve tören ritüellerine yansımaktadır.
Azerbaycan’ın kültürel mirası hem Türk-İslam geleneği hem de Kafkasya Alban kültürel dokusunu içermektedir. Karabağ bölgesi başta olmak üzere işgal ve çatışma dönemlerinde bu miras tahribata uğramıştır. 30 yıl süren Ermeni işgali sürecinde bölgedeki kültürel varlıkların önemli bir kısmı zarar görmüş; tarihî yerleşimler ve dinî yapılar tahrip edilmiştir.
2020 sonrası bölgenin Azerbaycan tarafından yeniden kontrol altına alınmasının ardından devlet; hem Alban-Hristiyan mirası hem de Türk-İslam eserleri için kapsamlı restorasyon süreçleri başlatmıştır.
Azerbaycan edebiyatı, Orta Asya’daki sözlü destan ve aşık geleneğinden klasik divan edebiyatına, oradan modern ve çağdaş edebiyata uzanan bir gelişim gösterir. Orta Çağ’da Nizami ve Fuzûlî gibi şairler edebiyatın evrensel düzeyde tanınmasını sağlamış; aşık edebiyatı ve Köroğlu destanı kültürel belleği şekillendirmiştir. 19. yüzyılda Ahundzade modern edebiyatın temellerini atmış; 20. yüzyıl başında millî uyanış ve bağımsızlık temaları öne çıkmıştır. Sovyet döneminde ideolojik sınırlara rağmen kimlik, dil ve insan psikolojisi işlenmiş; 1960–80 kuşağı modern anlatım teknikleri kullanmıştır.
Bağımsızlık sonrası dönem savaş, kimlik ve küreselleşme temalarıyla biçimlenmiş; günümüz edebiyatı ise genç kuşakla birlikte tür ve üslup çeşitliliğinin arttığı dinamik bir yapıya ulaşmıştır. Nizami Gencevi Millî Azerbaycan Edebiyatı Müzesi, Azerbaycan edebiyatının başlangıcından bugüne uzanan mirasını; yazarların eserlerini, kişisel eşyalarını ve portrelerini sergileyen, klasik ve modern şairlere özel bölümler sunan, ülkenin edebî tarihini toplumla buluşturan başlıca kültür kurumudur.
Nizami Gencevi Millî Azerbaycan Edebiyatı Müzesi (Fotoğraf: Duygu Şahinler)
Azerbaycan sahne sanatları, ülkenin müzik, edebiyat ve performans geleneklerinin birleşimiyle oluşmuş bir kültürel alan sunar. Tiyatro, 19. yüzyılın sonlarında modernleşme hareketleriyle gelişmiş ve bugün klasik ve çağdaş eserlerin sahnelendiği önemli bir sanat dalı hâline gelmiştir.
Tarihî olarak Orta Asya, İran, Kafkasya ve Anadolu kültürlerinin kesişiminde şekillenmiş olup hem halk geleneklerini hem de sanat müziğini bünyesinde barındıran zengin bir yapıya sahiptir. Ülkenin köklü müzik türlerinden biri olan Mugam, melodik doğaçlama esasına dayanan, sözlü ve enstrümantal çeşitleri bulunan bir sanat formudur. UNESCO tarafından somut olmayan kültürel miras olarak tanınan mugam, özellikle Üzeyir Hacıbeyli, Alim Kasımov ve Arif Babayev gibi ustaların katkılarıyla uluslararası düzeyde tanınmıştır. Üzeyir Hacıbeyli aynı zamanda Doğu dünyasında ilk opera kabul edilen Leyli ve Mecnun’u besteleyerek klasik müzik geleneğinin Azerbaycan’da kurumsallaşmasına öncülük etmiştir.【39】
Halk müziği geleneğinde ise aşık sanatının önemli bir yeri vardır; sözlü anlatım ve saz eşliğinde icra edilen bu gelenek toplumsal hafızanın aktarımında rol oynar. Modern dönemde caz müziği, pop ve senfoni orkestraları da güçlü bir gelişim göstermiş; Bakı Caz Festivali gibi etkinlikler ülkeyi bölgesel bir müzik merkezi hâline getirmiştir. Geleneksel çalgılar arasında tar, kamança, balaban, zurna ve nagara öne çıkarken; Batı tarzı müzik, eğitim kurumları ve konservatuvarlar ülkenin müzik mirasının çağdaş yorumlarla sürdürülmesini sağlamaktadır.
Azerbaycan Muğam Müziği (TRT 2)
Azerbaycan tiyatrosu, köklerini halkın gündelik yaşamı, şenlikleri, oyunları ve geleneklerinden alan kültürel bir zemine dayanır. “Kosa-Kosa”, “Sayaçı”, “Novruz” kimi merasimlerde dramatik süjet, rol canlandırma ve maskeli oyunculuk gibi tiyatral unsurların varlığı, tiyatronun toplum içindeki erken biçimlerini oluşturmuştur. 19. yüzyılda ozan-aşık ortamları, meydan oyunları ve halk gösterileri, profesyonel tiyatronun gelişmesi için önemli bir hazırlık safhası olmuştur. Azerbaycan’da modern tiyatronun temelleri, Mirza Fethali Ahundzade’nin eserlerinin 1873’te Bakü’de sahnelenmesiyle atılmıştır. Hasan Bey Zerdabi’nin girişimiyle gerçekleşen bu ilk amatör gösteriler, ulusal tiyatronun kuruluşunda dönüm noktası olmuştur. Ardından Şuşa, Nahçıvan ve diğer şehirlerde eğitimli aydınların geliştirdiği tiyatro faaliyetleri, tiyatronun ülke genelinde yayılmasını sağlamıştır. 1896’da Bakü’de kurulan “Birinci Müslüman Dram Topluluğu”, profesyonel tiyatronun kurumsallaşmasında belirleyici bir rol oynamıştır. Bu dönemde repertuvar hem Ahundzade, Vezirov, Haqverdiyev gibi yerli yazarların eserleriyle hem de Rus ve Batı klasiklerinin çevirileriyle zenginleşmiştir. 1908’de Üzeyir Hacıbeyli’nin “Leyli ve Mecnun” operasıyla müzikli tiyatro ve opera geleneğinin temelleri oluşturulmuştur. Günümüzde Azerbaycan tiyatrosu, eleştirel düşünceyi, demokratik ve millî fikirleri temsil eden kültürel bir kurum hâline gelmiştir.【40】
Azerbaycan Devleti Akademik Millî Dram Tiyatrosu (Fotoğraf: Duygu Şahinler)
Azerbaycan’ın görsel sanatları, tarih boyunca kültürel birikimin ve Doğu-Batı etkileşiminin şekillendirdiği estetik geleneğe dayanır. Orta Çağ’dan itibaren gelişen minyatür sanatı, özellikle Tebriz mektebi ile bölgenin sanat tarihinde önemli bir yer tutar. Geleneksel halı dokumacılığı, renk, motif ve kompozisyon açısından dünya çapında tanınmış olup UNESCO tarafından somut olmayan kültürel miras olarak kabul edilmiştir. Dünyada halı sanatına adanmış tek müze olan Azerbaycan Halı Müzesi'nde bu sanata dair pek çok detayı bulmak, görmek ve deneyimlemek mümkündür.
Katlanmış Bir Halı Şeklinde Tasarlanan Azerbaycan Halı Müzesi (Emrecan Algül, Pexels)
20. yüzyılla birlikte modern resim ve heykel sanatları profesyonelleşmiş; Sattar Bahlulzade, Tahir Salahov gibi sanatçılar Azerbaycan’ın modern sanat kimliğinin oluşmasında etkili olmuştur. Mimari alanda ise tarihî İslam yapılarından Sovyet dönemi mimarisine ve günümüz çağdaş tasarımlarına uzanan geniş bir çeşitlilik görülür. Bugün müzeler, galeriler ve sanat kurumları aracılığıyla geleneksel ve modern görsel sanatlar yaşatılmaktadır.
Azerbaycan mutfağı, tarihsel gelişim süreci, coğrafi konumu ve çok çeşitli iklim koşulları sayesinde önemli bir gastronomik mirasa sahiptir. Ülkede 11 iklim kuşağından 7’sinin bulunması; hayvancılık, tarım ve doğadan toplanan bitki çeşitliliğinin geniş olmasına imkân sağlamış, bu durum yemek kültürüne doğrudan yansımıştır. Yemek, toplumda sadece beslenme değil misafirperverlik ve geleneklerin de bir parçasıdır.
Nahçıvan bölgesi bu mutfağın önemli merkezlerindendir. Kavurma, taş köftəsi, maş çorbası, biryan ve kıra dolması gibi yemekler ile pilavlar öne çıkar. Et ve hamur işlerine dayalı hingel, gürze, düşbere, umac ve tutmaç gibi yemekler Türk kültürünün sürekliliğini yansıtır. Kışın etli ve hamurlu, yazın ise sebze, ot ve süt ürünlerine dayalı yemekler tercih edilir. Dovğa, ot kavurmaları, kete ve çorba çeşitleri yaygındır. Tandır lavaşı ve diğer bölgesel ekmek türleri sofranın temelidir. Çay ikramı önemli bir gelenektir; baklava, şekerbura, sucuk, basdık ve çeşitli reçeller çay sofralarını tamamlayan unsurlardır. Azerbaycan mutfağı sosyal yaşamı, aile geleneklerini, törenleri ve misafirlik kültürünü şekillendiren önemli bir kültürel mirastır. Yemeklerin hazırlanışı ve sunumu, çay törenleri, tatlı çeşitliliği ve sofranın düzeni bu geleneğin parçası olarak değerlendirilir.
Azerbaycan turizmi, tabiat özellikleri, tarihî mirası ve modern şehirleri bir arada sunarak kültür, doğa ve deneyim odaklı bir ziyaret imkânı sağlar. Ülke, Hazar kıyılarından dağlık bölgelere uzanan coğrafyası ve kültürel unsurlarıyla farklı ilgi alanlarına sahip turistlere hitap eder.
Azerbaycan, sahip olduğu iklim çeşitliliği, zengin doğal kaynakları, kültürel mirası ve bölgesel farklılıkları sayesinde çeşitli turizm türlerini destekleyen geniş bir destinasyon yapısına sahiptir. Ülkedeki 11 bölge, farklı turizm potansiyelleriyle ön plana çıkar:
Dağlık bölgelerde kurulan Şahdağ ve Tufandağ turizm merkezleri, kış ve dağ turizminin güncel çekim noktaları hâline gelmiştir. Ayrıca Naftalan yağı, Düzdağ yer altı tedavi merkezi ve farklı içerikteki maden suları sayesinde sağlık turizmi Azerbaycan’ın öne çıkan özel turizm türlerinden biridir.
21 Kasım 2025 tarihi itibariyle Azerbaycan'ın UNESCO dünya mirası alanı olarak sayılan 5 unsuru bulunmaktadır:
Şeki, Büyük Kafkas Dağları’nın eteklerinde, ormanlarla çevrili bir vadide kurulmuş tarihî bir yerleşimdir. 1772’deki büyük selin eski kenti yok etmesi üzerine şehir daha yüksek bir alanda yeniden inşa edilmiştir. Tarihî merkez, dik yamaçlara yerleştirilmiş, kırma çatılı, geniş verandalı ve bahçeli geleneksel evleriyle dikkat çeker. Gurcana Nehri şehri kuzey ve güney olarak doğal biçimde ikiye ayırır.
Şeki Han Sarayı (AA)
İpek Yolu üzerindeki konumu sayesinde Şeki, özellikle 18–19. yüzyıllarda ipekböcekçiliği ve koza ticaretiyle gelişmiş; han, kervansaray, dükkân, hamam ve depolar gibi ticari yapılar hızla çoğalmıştır. Evlerin çatı katları ipek üretimine uygun tasarlanmış, bahçeli konut düzeni üretim odaklı bir “bahçe şehir” modeli oluşturmuştur.
Kent mimarisi Safevi, Osmanlı, Kaçar ve Rus dönemlerinin izlerini taşır. Bu çoklu etkileşimin en özgün örneği Han Sarayı’dır. Saray ve tüccar konaklarının iç mekânlarında bukharalar, dekoratif süslemeler ve şebeke adı verilen ahşap geçme cam işçiliği öne çıkar. 1743’te kurulan Şeki Hanlığı döneminde şehir bölgenin idari ve ticari merkezi olmuştur. Kentin gelişiminde su yönetimi belirleyicidir. Kish Nehri ve dağ kaynakları üzerine kurulu su sistemi; içme, kullanım ve sulama sularını ayırarak değirmenleri, bahçeleri ve mahalle düzenini şekillendirmiştir.
Alan, tarihî dokusunu, surlarını, saray kompleksini ve üretim bahçelerini büyük ölçüde korumaktadır. Ancak bazı konutlardaki uygunsuz müdahaleler ve bozulma riski taşıyan yapılar koruma gerektirir. Restorasyonlar geleneksel malzeme ve tekniklere dayalı olarak sürdürülmektedir.
Şeki, 1967’den beri koruma altındadır ve özel koruma bölgesidir. Yönetim, Azerbaycan Devlet Turizm Ajansı ile Rezervler Yönetim Merkezi tarafından yürütülmektedir. Gelecek hedefleri arasında koruma planlarının geliştirilmesi, halkın yönetime katılması, turizmin kontrollü yönetimi ve afet risk planlaması yer almaktadır.【41】
Gobustan Kaya Sanatı Kültürel Alanı, Azerbaycan’ın merkezinde yarı çöl ekosistemi içinde yükselen kaya bloklarının bulunduğu üç ana bölgeden oluşur. Toplam 537 hektarlık koruma alanı içerisinde yer alan bu bölge, 40.000 yıllık insan yerleşimini belgeleyen 6.000’den fazla kaya oyması, mağara kalıntıları, yerleşim izleri ve mezar alanlarına ev sahipliği yapmaktadır. Alan, üst Paleolitik Dönem'den Orta Çağ'a kadar yaşayan insan varlığını yansıtmakta olup bugün Gobustan Rezervi adıyla koruma altındadır.
【42】
Abşeron Yarımadası’nın güney kıyısında, Hazar Denizi’nin batı ucunda yer alan Bakü İçerişehir, paleolitik dönemden beri yerleşim görmüş bir tarihî kent dokusudur. Şehir Zerdüşti, Sasani, Arap, Fars, Şirvan, Osmanlı ve Rus egemenliklerinin izlerini taşıyan çok katmanlı bir kültürel sürekliliğe sahiptir. Kentin çekirdeğini oluşturan İçerişehir, 12. yüzyıldan itibaren şekillenen surları büyük ölçüde korumuş olup bu savunma yapıları alanın karakterini belirleyen temel unsur niteliğindedir.
Şirvanşahlar Sarayı (Fotoğraf: Duygu Şahinler)
Alan, Bakü’nün simgesi kabul edilen Kız Kalesi ve 12–15. yüzyıllar arasında inşa edilmiş Şirvanşahlar Sarayı ile anılır. Kız Kalesi’nin kökeni 7–6. yüzyıllara kadar uzanan daha eski yapılara dayanırken, Şirvanşahlar Sarayı kompleksi Divanhane, saray konutu, Keykubad Camii kalıntıları, Seyyid Yahya Baküvi Türbesi, 16. yüzyıldan kalan Murad Kapısı, saray ailesine ait türbeler, Şah Camii ve hamam yapıları gibi çok sayıda alt unsuru içerir. Bu yapılar, ortaçağ İslam mimarisinin dinî ve sivil fonksiyonlarını aynı mekânsal bütünlük içinde yansıtır.
Bakü Kız Kalesi (AA)
İçerişehir, kervansaraylar, hamamlar, camiler ve 18–20. yüzyıllardan kalma konut dokusu ile sürekliliğini koruyan canlı bir yerleşim alanıdır. Sokak dokusu, özgün plan kurgusu ve farklı dönemlere ait kültürel etkilerin iç içe geçmesi, alanın belirleyici özelliğini oluşturur. Alanın sınırları, tarihî surların tanımladığı çekirdek bölgeyi kapsar ve bu alan içindeki mimari dokunun büyük bölümü, özgün değerini yansıtan unsurları muhafaza eder. Ancak geçmişte meydana gelen deprem, izinsiz yıkımlar ve denetimsiz kentleşme, bazı yapıların dokusunda bozulmalara yol açmıştır. Alan, tehlike altındaki dünya mirası listesinden 2009 yılında çıkarılmıştır.
Kentsel çevre, Sovyet sonrası gelişen modern yapılaşma nedeniyle görsel baskılara açıktır ve çevresel bütünlüğün korunması için planlama kontrolüne ihtiyaç duyulmaktadır. Alan, uzun yıllar boyunca gerçekleştirilen uygunsuz müdahaleler nedeniyle kimi noktalarda özgün malzeme ve tasarım özelliklerinde kayıplar yaşamıştır. Buna karşın restorasyon ve koruma programları kapsamında yürütülen uygulamalar sayesinde genel kent dokusu, anıtsal yapılar ve plan bütünlüğü özgün değerini yansıtmaya devam etmektedir. Yaşamın sürdüğü yerleşim alanı olması, tarihsel işlev sürekliği açısından önemli bir avantajdır.【43】
Bu kültürel peyzaj, Azerbaycan’ın kuzeyindeki yüksek dağlık Kınalık köyü ile Büyük Kafkas Dağları’ndaki yaz yaylaları ve tarım terasları, ülkenin orta kesimlerindeki kışlak ovaları ve bu iki bölgeyi birbirine bağlayan yaklaşık 200 kilometrelik mevsimsel göç yolundan oluşur. Bölgenin asli unsuru olan Kınalık halkı, yaşam biçimini yaylak ve kışlaklar arasındaki dikey ve uzun mesafeli mevsimsel göçe dayandıran yarı göçer bir topluluktur. Bu yaşam biçimi, bölgenin ağır iklim koşullarına uyum sağlamış kadim bir ekonomik ve sosyal sistem olarak günümüze ulaşmıştır. Alan, Azerbaycan Cumhuriyeti Anayasası ve ilgili kültürel miras yasaları kapsamında korunmaktadır. Yaylalar, kışlaklar ve göç yolu büyük ölçüde devlet mülkiyetindedir. Yönetim yapısı; Kültür Bakanlığı, Devlet Turizm Ajansı, Rezervler Yönetim Merkezi ve Kınalık Rezervi gibi kurumların katılımıyla yürütülmektedir.【44】
Hirkani Ormanları, Hazar Denizi’nin güney ve güneybatı kıyıları boyunca Azerbaycan’dan İran’ın Gilan, Mazenderan ve Gorgan bölgelerine uzanan, kuzey eksenli uzun bir orman kuşağıdır. Kuzeyde Kafkasya sıradağlarından, doğuda yarı çöl alanlarından ayrışan bu geniş orman masifi, 25–50 milyon yıllık geçmişiyle kuzey ılıman kuşağının en eski yapraklı orman kalıntıları arasında yer alır. Günümüzde korunan alan 17 ayrı bölümden oluşur; bunlardan iki bileşen Azerbaycan’ın Lenkeran ve Astara bölgelerinde, diğerleri İran sınırları içerisindedir.
Orman ekosistemi, zengin flora ve fauna çeşitliliği, yüksek endemizm oranı ve tarihsel jeolojik izolasyonunun oluşturduğu benzersiz habitatlarla tanımlanır. Bölgedeki ağaç toplulukları arasında endemik ve relikt türlerin önemli bir payı bulunmakta; bazı örneklerin 300–400 yaşında, hatta 500 yıla ulaşan bireyler olduğu değerlendirilmektedir. Ekosistem leopar, kurt ve boz ayı gibi üst düzey yırtıcılar, 180’den fazla orman kuşu türü ve 58 memeli türü barındırarak geniş biyolojik çeşitliliği destekler.【45】
Azerbaycan’da müzeler; maddi kültür mirasının toplanması, korunması, araştırılması ve toplumla paylaşılmasını sağlayan kültürel ve bilimsel araştırma kurumlarıdır. Ülkenin millî kimlik, tarih ve kültürel hafızasının korunmasında büyük öneme sahiptir. Başlangıçta yalnızca eserlerin korunması ve sergilenmesi amaçlanırken, 18. yüzyılın sonlarından itibaren Avrupa’daki gelişmelerin etkisiyle müzeler bilimsel merkezler hâline gelmiştir. 19. yüzyılın ikinci yarısından itibaren sosyal ve kültürel gelişmeler müze çalışmalarına zemin hazırlamıştır. 1919 yılında kurulan İstiklal Müzesi, Azerbaycan’daki ilk devlet müzesidir. Sovyet döneminde birçok yeni müze açılmış, koleksiyonlar genişletilmiş ve müze ağı ülke geneline yayılmıştır. Bu dönemde tarih ve etnografya müzeleri, edebiyat ve sanatçılara ait ev müzeleri ve anı müzeleri kurulmuştur. Azerbaycan’da modern müzecilik anlayışının gelişmesi, Haydar Aliyev ile bağlantılıdır. Bu dönemde Üzeyir Hacıbeyli, Celil Memmedkuluzade, Samed Vurgun ve Niyazi gibi önemli şahsiyetlerin ev ve anı müzeleri kurulmuştur. Cumhurbaşkanı İlham Aliyev döneminde müzeler hukuki ve teknik açıdan modernleştirilmiştir.
Ayrıca;
gibi çalışmalar, müzelerin ulusal kimliğin ve kültürel diplomasinin bir aracı hâline gelmesini sağlamıştır.【46】
Azerbaycan Cumhuriyeti Devlet Turizm Ajansı, 2018’de Turizm Bakanlığının yeniden yapılandırılmasıyla kurulmuş resmî turizm kurumudur. Ülkenin turizm politikalarını hazırlayıp uygulamakla, ayrıca devlet koruma alanlarındaki tarih ve kültür anıtlarını korumakla görevlidir. Ajans; politika ve mevzuat geliştirme, denetim ve kurumlar arası koordinasyon gibi temel işlevlerin yanı sıra turizm altyapısını güçlendirme, yatırım projeleri yürütme, ulusal turizm markasını tanıtma ve Azerbaycan’ı uluslararası bir turizm merkezine dönüştürmeye yönelik pazarlama faaliyetleri yürütür.【47】
Azerbaycan’ın 2020’de yeniden kontrol sağladığı Şuşa şehri, Ekonomik İşbirliği Teşkilatı tarafından "2026 yılı Turizm Başkenti” ilan edilerek uluslararası ölçekte önemli bir statü kazanmıştır. Bu karar, Şuşa’nın kültürel ve doğal potansiyelinin tanıtılmasına katkı sağlayacak ve şehirde turizm altyapısının hızla geliştirilmesine yönelik yatırımları teşvik etmiştir.【48】
Şuşa (TRT Haber)
Azerbaycan’a gelen turist profili, son dönemde belirgin biçimde çeşitlenen ve büyüyen bir ziyaretçi kitlesine sahiptir. 2024’ün ilk iki ayında toplam turist sayısı %46,7 artarak 341 bine ulaşırken, ziyaretçilerin büyük bölümü Rusya (%26,8), Türkiye (%19,9) ve İran’dan (%9,8) gelmiştir. Bunun yanında Hindistan, Gürcistan ve Suudi Arabistan gibi ülkeler de önemli paya sahiptir. Özellikle Körfez ülkelerinden gelen turist sayısının (başta Suudi Arabistan ve Kuveyt olmak üzere) 1,7 kat artması, Azerbaycan’ın Orta Doğu'da giderek daha fazla ilgi gördüğünü göstermektedir. Avrupa Birliği ülkelerinden gelen turistlerde de kayda değer bir büyüme dikkat çekerken, BDT ülkelerinden gelen artış daha sınırlı kalmıştır.【49】
Bağımsızlığını kazandığı 1991’den itibaren Azerbaycan’ın dış politikası, ilk olarak Ermenistan’ın askerî saldırıları, işgali ve bu süreçte ortaya çıkan terör tehdidi nedeniyle güvenlik eksenli biçimlenmiştir. Ülke Ermenistan kaynaklı terör eylemlerini uluslararası alanda gündemde tutmuş ve ulusal mevzuatını ve kurumlarını güçlendirerek terörle mücadeleyi dış politikasının temel unsurlarından biri hâline getirmiştir. 11 Eylül sonrası dönemde ise Azerbaycan, küresel terörle mücadele koalisyonunun aktif bir üyesi olarak uluslararası güvenlik mimarisine katkı sunmuştur.
Coğrafi konumu nedeniyle narkotik kaçakçılığı açısından önemli güzergâhlardan biri olan Azerbaycan, işgal döneminde kontrol dışı kalan bölgelerin yasa dışı faaliyetlerde kullanılmasına engel olmak için uluslararası kuruluşlarla iş birliğini artırmış; toprak bütünlüğünü yeniden tesis ettikten sonra bu alanlarda geniş çaplı operasyonlar yürütmüştür
Azerbaycan’ın dış politikasının bir diğer temel boyutu ise insani ve sosyal diplomasidir. Ermenistan’ın saldırıları sonucu ortaya çıkan kayıplar, esir alınan kadın ve çocuklar, mülteciler ve yerinden edilmiş kişilerin sorunları, Bakü’nün uluslararası platformlarda öncelikli gündem maddesi olmuştur. Bu çerçevede Azerbaycan, Birleşmiş Milletler, Kızılhaç, ICMP, UNHCR ve diğer kurumlarla yakın iş birliği yürütmüş; hem kayıpların akıbetinin aydınlatılması hem de göç mağdurlarının haklarının korunması için aktif diplomasi izlemiştir.
2. Karabağ Savaşı sonrası dönemde Azerbaycan, dış politikasını işgalden kurtarılan bölgelerin yeniden inşası, mayın temizliği, altyapı projeleri ve “Büyük Dönüş” programının hayata geçirilmesi gibi stratejik hedefler üzerine yoğunlaştırmıştır. Bu süreç, ülkenin uluslararası arenada hem güvenlik hem de kalkınma odaklı çok boyutlu bir dış politika izlediğini göstermektedir.
Azerbaycan ile Rusya arasındaki ilişkiler, tarihsel bağlar, bölgesel güvenlik dinamikleri ve ekonomik olarak gelişen çok boyutlu bir ortaklıktır. Sovyetler Birliği’nin dağılmasından sonra iki ülke ilişkilerini uluslararası hukuk çerçevesinde yeniden kurmuş ve bugün bu ilişkiler stratejik ortaklık seviyesine ulaşmıştır. Azerbaycan, Rusya’yı dış politikasında öncelikli bir ortak olarak görmekte; ekonomi, siyaset, güvenlik, kültür ve bölgesel iş birliği alanlarında ilişkileri derinleştirmeye önem vermektedir.
22 Şubat 2022’de Moskova’da imzalanan “Müttefiklik Karşılıklı Faaliyet Bildirgesi”, ilişkileri stratejik ortaklığın ötesine taşıyarak siyaset, ekonomi, savunma, enerji, ulaşım ve insani alanları kapsayan geniş bir iş birliği zemini oluşturmuştur. Taraflar ikili mekanizmaların yanı sıra BDT, BM, Karadeniz Ekonomik İşbirliği gibi uluslararası platformlarda da iş birliği yapmaktadır.
Rusya ve Azerbaycan Arasında Müttefiklik Faaliyetleri Hakkında Beyanname'nin İmzalanması (AA)
Azerbaycan Millî Meclisi ile Rusya Federal Meclisi arasında 2003 yılından bu yana parlamentolar arası komisyon faaliyet göstermektedir. Ayrıca 2023 yılında Millî Meclis ile Rusya Devlet Duması arasında ikinci bir parlamentolar arası komisyon kurulmasına yönelik anlaşma imzalanmıştır. Buna ek olarak, Millî Meclis’te Rusya ile ilişkilerde uzmanlaşmış bir parlamento çalışma grubu da faaliyet göstermektedir.
Azerbaycan ve Rusya arasında bugüne kadar 263 ikili anlaşma imzalanmıştır. 【50】 Bu anlaşmalar; güvenlik, enerji, ulaştırma, ekonomi, kültür, insani ilişkiler, sınır iş birliği, bilim ve eğitim başta olmak üzere geniş bir alanı kapsamaktadır.
Rusya, Azerbaycan’ın en önemli ticaret ortaklarından biridir. İki ülke arasındaki ticaret hacmi yıllar içinde istikrarlı bir artış göstermektedir:
Ticaretin yaklaşık üçte biri Azerbaycan’ın Rusya’ya ihracatından, geri kalanı ise Rusya’dan ithal edilen ürünlerden oluşmaktadır. İki ülke, enerji taşımacılığı, elektrik alışverişi, tarım ürünleri, sanayi malları, lojistik koridorları ve bölgesel ulaşım projeleri gibi alanlarda iş birliği yürütmektedir.
Tüm bunların yanı sıra iki ülke arasında diplomatik gerilimler de ortaya çıkmıştır. Aralık 2024’te Azerbaycan’a ait bir yolcu uçağının Rus hava savunması tarafından vurulmasıyla başlayan kriz, 2025 yazında Rusya’da Azerbaycan kökenlilere yönelik polis baskınları ve Bakü’nün Sputnik ofisine düzenlediği operasyonla daha da derinleşmiştir. Karşılıklı diplomatik notalar, kültürel ve siyasi temasların durdurulması ve kamuoyu tepkileri, iki ülke arasındaki ilişkileri zedelemiştir.
Azerbaycan ile ABD arasındaki ilişkiler, bağımsızlığın ilk yıllarından itibaren diplomatik diyalog, enerji güvenliği, terörle mücadele ve bölgesel istikrar gibi alanlarda gelişen çok boyutlu bir ortaklık oluşturmuştur. Diplomatik ilişkiler 28 Şubat 1992’de kurulmuş; aynı yıl Bakü ve Washington’da büyükelçilikler açılmış, 2005’te Azerbaycan’ın Los Angeles Başkonsolosluğu faaliyete başlamıştır.
İkili ilişkiler enerji sektörü, Hazar havzası güvenliği, demokratikleşme, ekonomi, küresel terörle mücadele ve bölgesel barış konularında yoğun iş birliğiyle ilerlemiştir. ABD, Azerbaycan’ın bağımsızlığından bu yana demokratik kurumların güçlendirilmesi, piyasa ekonomisinin geliştirilmesi ve enerji projelerinin desteklenmesi amacıyla çeşitli programlar yürütmüştür.
Cumhurbaşkanı İlham Aliyev’in 2016 ve 2017’deki ABD ziyaretleri, siyasi diyaloğun gelişiminde önemli olmuştur. Dışişleri Bakanları düzeyinde de 2016–2020 arasında düzenli temaslar sürmüştür.
Azerbaycan Millî Meclisi ile ABD Kongresi’nde karşılıklı parlamentolar arası çalışma grupları bulunmaktadır; bu yapılar yasama diplomasisinin kurumsal şekilde işlemesine katkı sağlamaktadır. Azerbaycan ile ABD arasında ticaret, yatırım, eğitim, güvenlik ve teknik işbirliği gibi çeşitli alanları kapsayan toplam 86 ikili anlaşma imzalanmıştır.【52】 Başlıca anlaşmalar şunlardır:
Azerbaycan–ABD ekonomik ilişkileri özellikle enerji sektörü merkezlidir. ABD, Azerbaycan’ın Hazar bazlı enerji projelerini destekleyen ülkeler arasında yer almaktadır. 2020 yılı itibarıyla iki ülke arasındaki ticaret hacmi 660,8 milyon ABD dolarıdır. Bunun 635,9 milyon doları Azerbaycan’ın ABD’den yaptığı ithalat, 24,9 milyon doları ise Azerbaycan’ın ABD’ye yaptığı ihracattır.【53】 Azerbaycan’ın ABD’ye ihraç ettiği başlıca ürünler şunlardır:
Azerbaycan’ın ABD’den ithal ettiği başlıca ürünler şunlardır:
2007 yılında kurulan Azerbaycan–ABD Ekonomik Ortaklık Komisyonu, iki ülke arasındaki ekonomik iş birliğinin ana kurumsal mekanizmasıdır. Komisyonun son toplantısı Mayıs 2019’da Bakü’de yapılmıştır.
2025 yılında Azerbaycan Cumhurbaşkanı Aliyev ile Ermenistan Başbakanı Paşinyan, ABD Başkanı Trump’ın ev sahipliğinde Beyaz Saray’da düzenlenen üçlü zirvede, iki ülke dışişleri bakanlarının barış anlaşması metnini parafladığını duyuran ortak deklarasyonu imzalamış; taraflar karşılıklı toprak bütünlüğüne saygı, ulaşım hatlarının açılması ve “Trump Rotası (TRIPP)” dâhil yeni bağlantı projelerinin geliştirilmesi konusunda mutabakata varmıştır. Trump’ın, Azerbaycan’a yönelik yaptırımları kaldırdığını açıkladığı zirvede Aliyev ve Paşinyan, sürecin Güney Kafkasya’da kalıcı barış için “tarihî bir dönüm noktası” olduğunu vurgulayarak Trump’ı Nobel Barış Ödülü’ne aday göstermeyi düşündüklerini belirtmişlerdir.
Azerbaycan ve Ermenistan Arasında İmzalanan Barış Anlaşması (AA)
Azerbaycan ile Çin arasındaki ilişkiler, Azerbaycan’ın bağımsızlığının tanınmasından itibaren karşılıklı saygı, siyasi diyalog ve geniş kapsamlı stratejik iş birliği temelinde gelişmiştir. Çin, 27 Aralık 1991’de Azerbaycan’ın bağımsızlığını tanımış; diplomatik ilişkiler 2 Nisan 1992’de kurulmuştur. Çin’in Bakü Büyükelçiliği 1992’de, Azerbaycan’ın Pekin Büyükelçiliği ise 3 Eylül 1993’te açılmıştır. İki ülke, siyasi, ekonomik, askerî, kültürel ve insani alanlarda ilişkilerini derinleştirmeyi öncelikli görmektedir.
Devlet başkanları düzeyinde gelişen karşılıklı güven ortamı, ikili ilişkilerin tüm sahalarda istikrarlı bir şekilde ilerlemesini sağlamış; aktif siyasi diyalog enerji, ticaret, iletişim, ulaşım-lojistik, turizm ve insani alanlarda önemli kazanımlar doğurmuştur. Çin’in 2013’te başlattığı Kuşak ve Yol Projesi girişimi, Azerbaycan–Çin ortaklığını yeni bir aşamaya taşımış; Azerbaycan, büyük ulaşım altyapı projeleriyle bu girişime katkı veren ülkeler arasında yer almıştır.
Azerbaycan Millî Meclisi’nde Azerbaycan–Çin Parlamentolararası Çalışma Grubu faaliyet göstermektedir. Çin tarafında ise parlamentolar arası çalışma grubunun başkanı Lou Çinçien'dir. Bu yapılar, yasama diplomasisi aracılığıyla karşılıklı siyasi diyaloğun güçlendirilmesine katkı sunmaktadır. Azerbaycan ile Çin arasında diplomatik, ekonomik, teknik, kültürel ve diğer alanları kapsayan 89 ikili anlaşma imzalanmıştır.【55】
İki ülke arasında ticaret hacmi istikrarlı bir şekilde artmış; 2019–2023 döneminde toplam ticaret hacmi yıllık olarak 1,7–2,2 milyar ABD doları aralığında seyretmiştir. Bu dönemde Azerbaycan’ın Çin’e ihracatı sınırlı düzeyde kalırken ithalat yüksek seviyede gerçekleşmiş; ticaret Azerbaycan’ın Çin’den teknoloji, makine, sanayi ürünleri ithalatı ağırlıklı bir yapıya sahip olmuştur.【56】
2025 yılında Azerbaycan ile Çin arasında imzalanan Kapsamlı Stratejik Ortaklık Bildirisi, iki ülkenin egemenlik, güvenlik ve toprak bütünlüğü konularında karşılıklı siyasi desteğini kurumsal bir çerçeveye oturtarak ilişkileri üst düzey stratejik boyuta taşımıştır.
Azerbaycan ile Çin Arasında Kapsamlı Stratejik Ortaklık Bildirisi İmzalanırken (AA)
Bildiride Azerbaycan’ın “Tek Çin” politikasını desteklediği ve Tayvan’ın bağımsızlığına karşı çıktığı; Çin’in ise Azerbaycan’ın Ermenistan’la barış gündemine desteğini ifade ettiği belirtilmiştir. Ayrıca, Kuşak ve Yol girişimi ile Azerbaycan’ın kalkınma stratejileri arasındaki uyumun güçlendirilmesi ve iş birliğinin ticaret, yatırım, enerji, ulaştırma ile pasaport sahibi vatandaşlar için karşılıklı vize muafiyeti gibi alanlarda geliştirilmesine yönelik karar ve niyetler yer almıştır.
Azerbaycan ile Türkiye arasındaki ilişkiler tarihî ve kültürel ortaklığa dayanan bir iş birliği örneği oluşturmaktadır. Türkiye, 30 Ağustos 1991’de bağımsızlığını ilan eden Azerbaycan Cumhuriyeti'ni 9 Kasım 1991’de tanıyan ilk devlet olmuş; diplomatik ilişkiler ise 14 Ocak 1992’de resmen tesis edilmiştir. 1992 yılında Ankara ve Bakü’de karşılıklı büyükelçiliklerin açılmasıyla ilişkiler kurumsal zemine oturmuştur.
İki ülke arasındaki ilişkiler, kuruluş yıllarından itibaren stratejik ortaklık çerçevesinde gelişmiş, özellikle Haydar Aliyev tarafından geliştirilen “bir millet, iki devlet” yaklaşımıyla özel bir nitelik kazanmıştır.
2006’da Bakü-Tiflis-Ceyhan hattının işletmeye alınmasıyla enerji koridoru boyutu güçlenmiş, 2007’den itibaren Bakü-Tiflis-Erzurum hattı üzerinden Azerbaycan doğalgazının Türkiye’ye akışı başlamış; aynı yıl imzalanan Bakü-Tiflis-Kars demiryolu anlaşması ise ticaret ve bağlantısallık gündemini derinleştirmiştir.
Bakü–Tiflis–Ceyhan Petrol Boru Hattı (AA)
Karşılıklı güven, yakın siyasi temas ve yoğun diplomatik trafiğe dayanan ilişkilerde, Cumhurbaşkanları düzeyinde 2010 yılında kurulan Yüksek Düzeyli Stratejik İşbirliği Konseyi (YDSK) temel kurumsal mekanizma konumundadır.
Siyasi ve kurumsal çerçevede 16-17 Ağustos 2010’da “Stratejik Ortaklık ve Karşılıklı Yardım Anlaşması” imzalanmış ve Eylül 2010’da Yüksek Düzeyli İşbirliği Konseyi (YDSİK) tesis edilmiştir; 2011-2016 arasında Cumhurbaşkanları başkanlığında beş kez toplanan YDSİK sürecinde çeşitli alanlarda (enerji, savunma, ulaştırma, ticaret vb.) anlaşmalar yapılmıştır. Bu yıllarda ikili boyutun yanı sıra, Türkiye-Azerbaycan-Gürcistan hattında üçlü iş birliği formatı da öne çıkmış; 8 Haziran 2012 Trabzon Bildirisi ile mekanizma kurumsal bir nitelik kazanmış, 2013 Batum toplantısında 2013-2015 Eylem Planı üzerinde mutabakata varılmış ve 2014 Gence toplantısında üçlü iş birliğinin kapsamının genişletilmesi vurgulanmıştır.
Diplomatik alanda Türkiye, Karabağ meselesinde Azerbaycan’ı koşulsuz desteklemiş; 26 Şubat 1992’de Hocalı’da sivillere yönelik gerçekleştirilen katliamı anma ve uluslararası alanda görünür kılma yönündeki tutumunu da sürdürerek Ermenistan ile ilişki kurmama politikasını muhafaza etmiştir.
Karşılıklı üst düzey ziyaretler, öğrenci değişim programları, kültürel projeler ve ekonomik yatırımlar sayesinde ilişkiler giderek derinleşmiş; 15 Haziran 2021’de imzalanan Şuşa Beyannamesi ile iki ülke arasındaki ilişki resmen müttefiklik düzeyine yükseltilmiştir.
Bunun yanında:
Günümüzde Azerbaycan–Türkiye ilişkilerinde, iş birliğinin yetersiz kaldığı hiçbir alanın bulunmadığı Azerbaycan makamlarınca özellikle vurgulanmaktadır.【57】 Azerbaycan Cumhurbaşkanı İlham Aliyev ile Türkiye Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan’ın karşılıklı ziyaretleri, ilişkilerin temel itici gücünü teşkil etmektedir. 2019–2024 döneminde enerji projeleri, uluslararası zirveler, altyapı açılışları, teknoloji iş birlikleri ve bölgesel iş birliği toplantıları kapsamında çok sayıda üst düzey temas gerçekleşmiştir.
Şuşa Beyannamesi İmza Töreninde Türkiye ve Azerbaycan Cumhurbaşkanları (AA)
Azerbaycan ve Türkiye arasındaki ekonomik ilişkiler, enerji ve ulaştırma projeleri üzerinden bölgesel ölçekte stratejik bir ortaklık niteliği taşımaktadır. İki ülkenin birlikte hayata geçirdiği başlıca projeler şunlardır:
Bu projeler Güney Kafkasya’nın jeopolitik görünümünü değiştirmiş, Avrupa’nın enerji güvenliğine katkı sağlamış ve Asya–Avrupa bağlantısını güçlendirmiştir. 2023 yılının ilk on ayında iki ülke arasındaki ticaret hacmi yaklaşık 6,7 milyar ABD doları seviyesine ulaşmıştır.【58】 Azerbaycan ve Türkiye, ayrıca Yeşil Enerji Koridoru ve Doğu - Batı Trans Hazar Ulaşım Hattı (Orta Koridor) gibi yeni nesil stratejik projeler üzerinde de çalışmaktadır.
Azerbaycan-Türkiye ilişkilerinin en güçlü boyutlarından biri güvenlik ve savunma iş birliğidir. Şuşa Beyannamesi, bu iş birliğini ortak güvenlik anlayışı ve savunma alanında karşılıklı yükümlülükler düzeyine taşımıştır. İki ülke düzenli ortak tatbikatlar yürütmekte, savunma sanayii alanında teknoloji ve tecrübe paylaşımı gerçekleştirmekte ve bölgesel güvenliğin güçlendirilmesi için koordineli hareket etmektedir.
Azerbaycan ve Türkiye'nin Laçın'da Gerçekleştirdiği Ortak Askerî Tatbikat (TRT Azerbaycan)
Türkiye, 2020 Karabağ Savaşı sonrasında bölgenin yeniden inşası, Karabağ’daki Türk-Rus Ortak Merkezi'nin faaliyetleri, ulaşım ve altyapı projeleri gibi alanlarda Azerbaycan’ın en önemli destekçisi olmuştur. Her iki ülkede parlamentolar arası dostluk grupları etkin şekilde çalışmaktadır. Azerbaycan ve Türkiye arasında diplomatik, ekonomik, kültürel, askerî ve ulaştırma alanlarını kapsayan 282 ikili anlaşma imzalanmıştır.【59】
Azerbaycan ile İsrail arasındaki ilişkiler, bağımsızlığın ilk yıllarından itibaren karşılıklı anlayış ve stratejik ortaklık temelinde gelişmiştir. İsrail, Azerbaycan’ı 1991’de tanımış, 1992’de diplomatik ilişkiler kurulmuştur. Bugün iki ülke, siyasi diyalogdan savunmaya, ekonomiden yüksek teknolojiye uzanan çok yönlü bir iş birliği yürütmektedir. İsrail, hem ikili düzeyde hem de uluslararası platformlarda Azerbaycan’ın egemenliği ve toprak bütünlüğüne düzenli olarak destek vermektedir.
Azerbaycan ve İsrail Cumhurbaşkanlarının Görüşmesi (AA)
İki ülke arasında tarım teknolojileri, su yönetimi, siber güvenlik, bilgi teknolojileri ve sağlık başta olmak üzere geniş bir ekonomik ve teknolojik iş birliği ağı mevcuttur. İsrail şirketleri 1990’lardan beri Azerbaycan’da özellikle tarım, IT ve güvenlik teknolojileri alanlarında aktif olup enerji, turizm ve ulaştırma gibi sektörlerde de ortak çalışmalar bulunmaktadır.
Azerbaycan’daki Yahudi toplumu da ilişkilerin sosyal ve kültürel boyutunu güçlendirmektedir. Ülkede Yahudi Evi, Azerbaycan–İsrail Derneği, Yahudi Kadınlar Derneği ve Sohnut (İsrail Yahudi Ajansı) Azerbaycan Temsilciliği gibi yaklaşık yirmi kadar kurum faaliyet göstermekte ve iki toplum arasında kültürel bağı sürdürmektedir.
Azerbaycan Millî Meclisi’nde Azerbaycan - İsrail Parlamentolararası Çalışma Grubu, İsrail Knesseti'nde ise başkanlığını Vladimir Beliak’ın yürüttüğü İsrail - Azerbaycan Dostluk Grubu bulunmaktadır. 2016–2023 arasında gerçekleşen karşılıklı parlamenter ziyaretler, iki ülke yasama organları arasındaki kurumsal iletişimi güçlendirmiştir.
Azerbaycan ile İsrail arasında diplomatik, ekonomik, kültürel ve teknik iş birliğini kapsayan toplam 13 ikili anlaşma imzalanmıştır.【60】 Ayrıca 13 Aralık 2016’da kurulan Ekonomik İşbirliği Ortak Komisyonu, ekonomik ilişkilerin daha kurumsal ve düzenli şekilde yürütülmesine katkı sağlamıştır. İki ülke arasındaki ticaret hacmi özellikle enerji ihracatı sayesinde yüksek seviyededir. İsrail, Azerbaycan’dan petrol tedarik eden ülkelerden biridir. Resmî verilere göre ticaret hacmi şöyledir:
Ticaretin çok büyük kısmını Azerbaycan’ın İsrail’e yaptığı enerji ihracatı oluşturmaktadır; İsrail’den ithalat ise nispeten düşük olup teknoloji, tıbbi cihazlar, tarım ekipmanları ve savunma alanlarına yoğunlaşmaktadır.
Azerbaycan ile Pakistan arasındaki ilişkiler, bağımsızlık döneminden itibaren karşılıklı güven, siyasi dayanışma ve ortak stratejik çıkarlar üzerine kurulmuş özel bir ortaklıktır. Pakistan, 12 Aralık 1991’de Azerbaycan’ın bağımsızlığını tanımış; diplomatik ilişkiler 1992’de başlamıştır. Pakistan’ın Bakü Büyükelçiliği 1993’te, Azerbaycan’ın İslamabad Büyükelçiliği ise 1997’de açılmıştır. Pakistan, Azerbaycan’ın egemenliğini ve toprak bütünlüğünü sürekli desteklemiş; Ermenistan’ı tanımayan az sayıdaki ülkeden biri olmayı sürdürmüştür.
Pakistan Parlamentosu 2012 ve 2017’de Hocalı Soykırımı’nı tanıyan ve Azerbaycan’a yönelik saldırıları kınayan kararlar almış, bu destek 2020 İkinci Karabağ Savaşı sırasında da güçlenmiştir. Azerbaycan da Pakistan’ı dış politikasında öncelikli ortaklardan biri olarak görmekte ve iş birliğini tüm alanlarda genişletme iradesini korumaktadır.
Azerbaycan, Türkiye ve Pakistan Cumhurbaşkanları (AA)
İki ülke arasındaki insani ve kültürel bağların güçlenmesinde Haydar Aliyev Vakfı önemli rol oynamış; 2015’te Vakıf Başkanı Mehriban Aliyeva, ilişkilerin gelişimine katkıları nedeniyle Pakistan’ın “Hilal-i Pakistan” nişanı ile ödüllendirilmiştir.
Azerbaycan Millî Meclisi’nde Azerbaycan–Pakistan Parlamentolararası Çalışma Grubu faaliyet göstermektedir. Pakistan Senatosu’nda Pakistan–Azerbaycan Dostluk Grubu bulunmaktadır. Bu kurumlar, yasama diplomasisi yoluyla iki ülke arasında düzenli siyasi diyalogun güçlendirilmesine katkıda bulunmaktadır. Azerbaycan ile Pakistan arasında diplomatik, ekonomik, kültürel ve güvenlik alanlarını kapsayan 38 ikili anlaşma imzalanmıştır.【62】
Azerbaycan Silahlı Kuvvetleri; Kara Kuvvetleri, Hava Kuvvetleri, Deniz Kuvvetleri, Özel Kuvvetler, Devlet Sınır Hizmeti ve ona bağlı Sahil Güvenlik unsurlarından oluşmaktadır. Teritoryal savunma ve sınırların korunması ordunun temel görevi olup özellikle Ermenistan kaynaklı tehditler ile İran yönlü güvenlik riskleri öncelikli operasyonel değerlendirmeler arasında yer almaktadır.
Kara Kuvvetleri modernize edilmiş zırhlı unsurlar, topçu sistemleri ve İHA/SİHA yetenekleriyle donatılırken; Hava Kuvvetleri savaş uçakları, helikopterler ve hava savunma sistemleriyle desteklenmektedir. Hazar Denizi’ndeki güvenlik Deniz Kuvvetleri ve Sahil Güvenlik tarafından yürütülmektedir.
Azerbaycan Ordusu (AA)
2020 sonrası dönemde yoğunlaşan modernizasyon süreciyle Azerbaycan, envanterini büyük ölçüde Sovyet döneminden kalma sistemlerden arındırarak Türkiye, Belarus, Çin, İsrail, Rusya gibi tedarikçilerden gelişmiş platformlar edinmiştir. Bu süreç tanklardan zırhlı araçlara, uzun menzilli topçu ve roket sistemlerinden hava savunma komplekslerine, İHA/SİHA’lardan elektronik harp sistemlerine kadar geniş bir alanı kapsamaktadır. Modernizasyon, Azerbaycan ordusunun operasyonel kabiliyetini bölgesel ölçekte üst düzeye taşımıştır.
Azerbaycan Ordusu BAYRAKTAR TB2 ile Tatbikat Yaparken (AA)
2025 itibarıyla Azerbaycan Silahlı Kuvvetleri'nin aktif personel sayısı yaklaşık 100.000 olarak tahmin edilmektedir.【63】 Buna ek olarak, Ulusal Muhafız (National Guard) birimi Cumhurbaşkanlığına bağlı Özel Devlet Koruma Hizmeti’nin (SSPS) bir parçası olarak görev yapmakta ve gerektiğinde Kara Kuvvetleri'ne yedek kuvvet sağlayan bir rol üstlenmektedir. İç güvenlik ise; İçişleri Bakanlığı (polis ve İç Kuvvetler) ve Devlet Güvenlik Servisi (istihbarat ve terörle mücadele) tarafından yürütülmektedir.
Azerbaycan’ın savunma harcamaları, 2020–2024 döneminde GSYH’nin yaklaşık yüzde 4,5–5,1’i bandında seyretmiştir:
düzeyleri raporlanmaktadır.【64】
Bu çerçevede savunma bütçesi; Kara, Hava ve Deniz Kuvvetleri ile Özel Kuvvetler başta olmak üzere Azerbaycan Silahlı Kuvvetleri’nin yanı sıra Devlet Sınır Hizmeti ve Sahil Güvenlik gibi yapıların ihtiyaçlarını kapsayan daha geniş bir “askerî ve güvenlik” mimarisinin finansman zemini olarak görülmektedir.
Modern envanter tedarikiyle uyumlu olarak lojistik altyapı; bakım-onarım kapasiteleri, mühimmat depolama tesisleri, hava üsleri, sınır güvenlik altyapısı ve ileri konuşlanma noktaları üzerinden güçlendirilmiştir. Devlet Sınır Hizmeti ve Sahil Güvenlik, İran sınırı ve Hazar Denizi ekseninde artırılmış gözetim ve hızlı müdahale yetenekleri ile desteklenmektedir.
Azerbaycan Silahlı Kuvvetleri resmen 1991’de kurulmuş olsa da kökeni 1918’deki Azerbaycan Halk Cumhuriyeti’nin millî ordusuna dayanır. Sovyet birliklerinin 1992’ye kadar ülkeden çekilmesiyle Azerbaycan, ilk envanterinin büyük kısmını SSCB’den devralmıştır. Ordunun operasyonel deneyiminin temel belirleyicisi, Dağlık Karabağ eksenindeki çatışmalar oluşturmaktadır:
Bu süreç, ordunun muharip kapasitesini geliştirmesinde belirleyici olmuş; özellikle 2020 sonrasında modern savaş doktrini, İHA/SİHA merkezli harekât konseptleri ve müşterek operasyon kabiliyeti önemli bir ilerleme göstermiştir.
[1]
Dilgam Yunis Ismailov, History of Azerbaijan, Baku: Azerbaijan University of Architecture and Construction, 2017, s. 10-41. Son Erişim: 2.12. 2025. http://anl.az/el/Kitab/2018/02/cd/i-44365.pdf
[2]
Ahmet Taşağıl, “Kafkasya'da Türk Varlığı,” Azerbaycan Tarihi I, II içinde, editör Tuğba Eray Biber (İstanbul: İstanbul Ticaret Odası Yayınları, 2022), 15–41. Son Erişim: 2.12. 2025. https://www.researchgate.net/publication/372438334_Azerbaycan_Tarihi_I_II/citation/download
[3]
Ramin Sadık, “Azerbaycan Tarihi 1” Azerbaycan Tarihi I, II içinde, editör Tuğba Eray Biber (İstanbul: İstanbul Ticaret Odası Yayınları, 2022), 43-48. Son Erişim: 2.12. 2025. https://www.researchgate.net/publication/372438334_Azerbaycan_Tarihi_I_II/citation/download
[4]
Ramin Sadık, “Azerbaycan Tarihi 1” Azerbaycan Tarihi I, II içinde, editör Tuğba Eray Biber (İstanbul: İstanbul Ticaret Odası Yayınları, 2022), 51-54. Son Erişim: 2.12. 2025. https://www.researchgate.net/publication/372438334_Azerbaycan_Tarihi_I_II/citation/download
[5]
Anadolu Ajansı. "Azerbaycan Cumhuriyeti'nin kurucusu Mehmet Emin Resulzade'nin vefatının 66. yılında anılıyor." Son Erişim: 21.11.2025. https://www.aa.com.tr/tr/dunya/azerbaycan-cumhuriyetinin-kurucusu-mehmet-emin-resulzadenin-vefatinin-66-yilinda-aniliyor/2166652
[6]
Ramin Sadık, “Azerbaycan Tarihi 1” Azerbaycan Tarihi I, II içinde, editör Tuğba Eray Biber (İstanbul: İstanbul Ticaret Odası Yayınları, 2022), 60-67. https://www.researchgate.net/publication/372438334_Azerbaycan_Tarihi_I_II/citation/download
[7]
Ramin Sadık, “Azerbaycan Tarihi 2” Azerbaycan Tarihi I, II içinde, editör Tuğba Eray Biber (İstanbul: İstanbul Ticaret Odası Yayınları, 2022), 73-75. https://www.researchgate.net/publication/372438334_Azerbaycan_Tarihi_I_II/citation/download
[8]
Ramin Sadık, “Azerbaycan Tarihi 2” Azerbaycan Tarihi I, II içinde, editör Tuğba Eray Biber (İstanbul: İstanbul Ticaret Odası Yayınları, 2022), 76-78. https://www.researchgate.net/publication/372438334_Azerbaycan_Tarihi_I_II/citation/download
[9]
Ramin Sadık, “Azerbaycan Tarihi 2” Azerbaycan Tarihi I, II içinde, editör Tuğba Eray Biber (İstanbul: İstanbul Ticaret Odası Yayınları, 2022), 78-85. https://www.researchgate.net/publication/372438334_Azerbaycan_Tarihi_I_II/citation/download
[10]
Ramin Sadık, “Azerbaycan Tarihi 2” Azerbaycan Tarihi I, II içinde, editör Tuğba Eray Biber (İstanbul: İstanbul Ticaret Odası Yayınları, 2022), 85-98. https://www.researchgate.net/publication/372438334_Azerbaycan_Tarihi_I_II/citation/download
[11]
Duygu Şahinler. "2. Karabağ Savaşı." Küre Ansiklopedi. Son Erişim: 2.12. 2025. https://kureansiklopedi.com/tr/detay/2-karabag-savasi-baac0
[12]
Serkan Yüksel, “Bağımsız Türk Devletlerinin Millî Marşlarının Muhtevası Üzerine.” International Journal of Humanities and Education 10, no. 23 (2024). 403-407. Son Erişim: 21.11.2025. https://dergipark.org.tr/en/pub/ijhe/issue/88967/1494135
[13]
Azərbaycan Respublikasının Prezidenti İlham Əliyev. "The National Flag." Son Erişim: 26.11.2025. https://president.az/az/pages/view/azerbaijan/symbols
[14]
Azərbaycan Respublikasının Prezidenti İlham Əliyev. "Dövlət Gerbi" Son Erişim: 26.11.2025. https://president.az/az/pages/view/azerbaijan/symbols
[15]
Azərbaycan Respublikasının Prezidenti İlham Əliyev. "AZƏRBAYCAN RESPUBLİKASININ BAYRAMLARI." Son Erişim: 26.11.2025. https://president.az/az/pages/view/azerbaijan/holidays
[16]
Central Intelligence Agency (CIA). "Azerbaijan, Geography." The World Factbook. Son Erişim: 2.12.2025. https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/azerbaijan/#geography
[17]
Central Intelligence Agency (CIA). "Azerbaijan, Geography." The World Factbook. Son Erişim: 2.12.2025. https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/azerbaijan/#geography
[18]
Central Intelligence Agency (CIA). "Azerbaijan, Geography." The World Factbook. Son Erişim: 2.12.2025. https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/azerbaijan/#geography
[19]
Central Intelligence Agency (CIA). "Azerbaijan, Geography." The World Factbook. Son Erişim: 2.12.2025. https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/azerbaijan/#geography
[20]
Central Intelligence Agency (CIA). "Azerbaijan, Geography." The World Factbook. Son Erişim: 2.12.2025. https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/azerbaijan/#geography
[21]
Central Intelligence Agency (CIA). "Azerbaijan, Geography." The World Factbook. Son Erişim: 2.12.2025. https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/azerbaijan/#geography
[22]
Central Intelligence Agency (CIA). "Azerbaijan, Energy." The World Factbook. Son Erişim: 2.12.2025. https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/azerbaijan/#energy
[23]
Central Intelligence Agency (CIA). "Azerbaijan, Energy." The World Factbook. Son Erişim: 2.12.2025. https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/azerbaijan/#energy
[24]
Central Intelligence Agency (CIA). "Azerbaijan, Transportation" The World Factbook. Son Erişim: 2.12.2025. https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/azerbaijan/#transportation
[25]
Central Intelligence Agency (CIA). "Azerbaijan, Economy" The World Factbook. Son Erişim: 2.12.2025. https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/azerbaijan/#economy
[26]
Central Intelligence Agency (CIA). "Azerbaijan, Economy" The World Factbook. Son Erişim: 2.12.2025. https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/azerbaijan/#economy
[27]
Central Intelligence Agency (CIA). "Azerbaijan, Economy" The World Factbook. Son Erişim: 2.12.2025. https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/azerbaijan/#economy
[28]
Central Intelligence Agency (CIA). "Azerbaijan, Economy." The World Factbook. Son Erişim: 2.12.2025. https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/azerbaijan/#economy
[29]
Central Intelligence Agency (CIA). "Azerbaijan, Economy" The World Factbook. Son Erişim: 2.12.2025. https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/azerbaijan/#economy
[30]
Central Intelligence Agency (CIA). "Azerbaijan, Economy." The World Factbook. Son Erişim: 2.12.2025. https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/azerbaijan/#economy
[31]
Central Intelligence Agency (CIA). "Azerbaijan, Economy." The World Factbook. Son Erişim: 2.12.2025. https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/azerbaijan/#economy
[32]
Central Intelligence Agency (CIA). "Azerbaijan, People and Society." The World Factbook. Son Erişim: 2.12.2025. https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/azerbaijan/#people-and-society
[33]
Central Intelligence Agency (CIA). "Azerbaijan, People and Society." The World Factbook. Son Erişim: 2.12.2025. https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/azerbaijan/#people-and-society
[34]
Central Intelligence Agency (CIA). "Azerbaijan, People and Society." The World Factbook. Son Erişim: 2.12.2025. https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/azerbaijan/#people-and-society
[35]
Central Intelligence Agency (CIA). "Azerbaijan, People and Society." The World Factbook. Son Erişim: 2.12.2025. https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/azerbaijan/#people-and-society
[36]
Central Intelligence Agency (CIA). "Azerbaijan, People and Society." The World Factbook. Son Erişim: 2.12.2025. https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/azerbaijan/#people-and-society
[37]
Central Intelligence Agency (CIA). "Azerbaijan, People and Society." The World Factbook. Son Erişim: 2.12.2025. https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/azerbaijan/#people-and-society
[38]
Central Intelligence Agency (CIA). "Azerbaijan, People and Society." The World Factbook. Son Erişim: 2.12.2025. https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/azerbaijan/#people-and-society
[39]
UNESCO Repuclic of Azerbaijan National Commission. "Azerbaijani mugham." Son Erişim: 2.12.2025. https://unesco.az/en/articles/intangible_cultural_heritage/azerbaijani-mugham
[40]
Azerbaijan.az. "Azərbaycanda teatr sənətinin yaranması və inkişafı." Son Erişim: 26.11.2025. https://azerbaijan.az/related-information/257
[41]
UNESCO. "Historic Centre of Sheki with the Khan’s Palace." Son Erişim: 2.12.2025. https://whc.unesco.org/en/list/1549/
[42]
Servet Somuncuoğlu, Sibirya’dan Anadolu’ya Taştaki Türkler, 2011, s. 437.
[43]
UNESCO. "Walled City of Baku with the Shirvanshah's Palace and Maiden Tower." Son Erişim: 2.12. 2025. https://whc.unesco.org/en/list/958/
[44]
UNESCO. "Cultural Landscape of Khinalig People and “Köç Yolu” Transhumance Route." Son Erişim: 2.12.2025. https://whc.unesco.org/en/list/1696/
[45]
UNESCO. "Hirkani Forest." Son Erişim: 2.12.2025. https://whc.unesco.org/en/list/1584/
[46]
Azərbaycan Respublikası Mədəniyyət Nazirliyi. "Azərbaycanda muzey işi." Son Erişim: 2.12.2025. https://culture.gov.az/az/activity/13
[47]
Azərbaycan Respublikasının Dövlət Turizm Agentliyi. "Ümumi məlumat." Son Erişim: 7.12.2025. https://tourism.gov.az/pages/umumi-melumat
[48]
Anadolu Ajansı. "Azerbaycan'ın geçen yıl özgürleştirdiği Şuşa, Ekonomik İşbirliği Teşkilatı'nın 2026 "Turizm Başkenti" oldu." Son Erişim: 7.12.2025. https://www.aa.com.tr/tr/dunya/azerbaycanin-gecen-yil-ozgurlestirdigi-susa-ekonomik-isbirligi-teskilatinin-2026-turizm-baskenti-oldu/3008708
[49]
Business Medya. "Azerbaycan’ın ziyaretçi sayısı artıyor." Son Erişim: 7.12.2025. https://bm.ge/tr/news/azerbaycanin-ziyaretci-sayisi-artiyor
[50]
Azərbaycan Respublikası Xarici İşlər Nazirliyi. "Azərbaycan Respublikası və Rusiya Federasiyası arasında ikitərəfli münasibətlər." Son Erişim: 7.12.2025. https://mfa.gov.az/az/category/avropa/rusiya-federasiyasi
[51]
Azərbaycan Respublikası Xarici İşlər Nazirliyi. "Azərbaycan Respublikası və Rusiya Federasiyası arasında ikitərəfli münasibətlər." Son Erişim: 7.12.2025. https://mfa.gov.az/az/category/avropa/rusiya-federasiyasi
[52]
Azərbaycan Respublikası Xarici İşlər Nazirliyi. "Azərbaycan Respublikası və Amerika Birləşmiş Ştatları (ABŞ) arasındakı ikitərəfli münasibətlər." Son Erişim: 7.12.2025. https://mfa.gov.az/az/category/amerika/abs
[53]
Azərbaycan Respublikası Xarici İşlər Nazirliyi. "Azərbaycan Respublikası və Amerika Birləşmiş Ştatları (ABŞ) arasındakı ikitərəfli münasibətlər." Son Erişim: 7.12.2025. https://mfa.gov.az/az/category/amerika/abs
[54]
Azərbaycan Respublikası Xarici İşlər Nazirliyi. "Azərbaycan Respublikası və Amerika Birləşmiş Ştatları (ABŞ) arasındakı ikitərəfli münasibətlər." Son Erişim: 7.12.2025. https://mfa.gov.az/az/category/amerika/abs
[55]
Azərbaycan Respublikası Xarici İşlər Nazirliyi. "Azərbaycan Respublikası və Çin Xalq Respublikası arasında ikitərəfli münasibətlər." Son Erişim: 5.12.2025. https://mfa.gov.az/az/category/asiya-ve-okeaniya/cin
[56]
Azərbaycan Respublikası Xarici İşlər Nazirliyi. "Azərbaycan Respublikası və Çin Xalq Respublikası arasında ikitərəfli münasibətlər." Son Erişim: 5.12.2025. https://mfa.gov.az/az/category/asiya-ve-okeaniya/cin
[57]
Azərbaycan Respublikası Xarici İşlər Nazirliyi. " Azərbaycan Respublikası və Türkiyə Respublikası arasında ikitərəfli münasibətlər." Son Erişim: 26.11.2025. https://mfa.gov.az/az/category/avropa/turkiye
[58]
Azərbaycan Respublikası Xarici İşlər Nazirliyi. " Azərbaycan Respublikası və Türkiyə Respublikası arasında ikitərəfli münasibətlər." Son Erişim: 26.11.2025. https://mfa.gov.az/az/category/avropa/turkiye
[59]
Azərbaycan Respublikası Xarici İşlər Nazirliyi. " Azərbaycan Respublikası və Türkiyə Respublikası arasında ikitərəfli münasibətlər." Son Erişim: 26.11.2025. https://mfa.gov.az/az/category/avropa/turkiye
[60]
Azərbaycan Respublikası Xarici İşlər Nazirliyi. "Azərbaycan Respublikası və İsrail Dövləti arasında ikitərəfli münasibətlər." Son Erişim: 7.12.2025. https://mfa.gov.az/az/category/asiya-ve-okeaniya/israil
[61]
Azərbaycan Respublikası Xarici İşlər Nazirliyi. "Azərbaycan Respublikası və İsrail Dövləti arasında ikitərəfli münasibətlər." Son Erişim: 7.12.2025. https://mfa.gov.az/az/category/asiya-ve-okeaniya/israil
[62]
Azərbaycan Respublikası Xarici İşlər Nazirliyi. "Azərbaycan Respublikası ilə Pakistan İslam Respublikası arasında ikitərəfli münasibətlər." Son Erişim: 7.12.2025. https://mfa.gov.az/az/category/asiya-ve-okeaniya/pakistan
[63]
Central Intelligence Agency (CIA). "Azerbaijan, Military and Security." The World Factbook. Son Erişim: 20.01.2026. https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/azerbaijan/#military-and-security
[64]
Central Intelligence Agency (CIA). "Azerbaijan, Military and Security." The World Factbook. Son Erişim: 20.01.2026. https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/azerbaijan/#military-and-security
Azerbaycan Cumhuriyeti
Henüz Tartışma Girilmemiştir
"Azerbaycan Cumhuriyeti" maddesi için tartışma başlatın
Tarih
Antik Çağ
Antik Dönemin İlk Devlet ve Kabile Birlikleri
Kafkasya'da İlk Türk Yerleşimleri (12. yy - 18. yy)
Çarlık Rusya Dönemi (1801–1917)
I. Dünya Savaşı, Devrimler ve Ulusal Uyanış (1914–1918)
Azerbaycan Halk Cumhuriyeti (1918–1920)
Sovyet Döneminde Azerbaycan (1920–1991)
Bağımsızlık Sonrası Azerbaycan (1991–Günümüz)
Karabağ Savaşları
Millî Marş
Bayrak
Devlet Arması
Ulusal Günler
Coğrafya
Konumu
Yeryüzü Şekilleri
Dağları
Ovaları ve Vadileri
Nehirleri ve Gölleri
İklim ve Bitki Örtüsü
Doğal Kaynakları
Enerji ve Ulaşım Altyapısı
Enerji Altyapısı
Ulaşım ve Lojistik Altyapı
Ekonomi
Temel Ekonomik Göstergeler
Sektörel Dağılım
Tarım ve Hayvancılık
Sanayi
Hizmetler Sektörü ve Finansal Sistem
Dış Ticaret
Demografi ve Eğitim
Temel Demografik Göstergeler
Nüfus Dağılımı ve Şehirleşme
Etnik Yapı
Dinî Dağılım
Göç ve Nüfus Azalması
Eğitim
Okuryazarlık Oranı
Eğitim Kurumları
Kültür
Edebiyat
Sahne Sanatları
Müzik
Azerbaycan Tiyatrosu
Görsel Sanatlar
Mutfak Kültürü
Turizm
Turistik Bölgeler ve Çekim Alanları
UNESCO Dünya Mirası Alanları
1- Şeki Tarihî Şehri ve Han Sarayı
2- Gobustan Kaya Sanatı Kültürel Alanı
3- Bakü İçerişehir, Şirvanşahlar Sarayı ve Kız Kalesi
4- Kınalık Kültürel Peyzajı ve “Göç Yolu” Yaylacılık Güzergâhı
5- Hirkani Ormanları
Müzeler ve Kültürel Kurumlar
Başlıca Müzeler
Turizm Politikası
Ülkeye Gelen Turist Profili
Dış Politika ve Güvenlik
Kuruluştan Günümüze
İkili İlişkiler
Azerbaycan – Rusya Federasyonu İlişkileri
Azerbaycan – Amerika Birleşik Devletleri (ABD) İlişkileri
Azerbaycan - Çin İlişkileri
Azerbaycan - Türkiye İlişkisi
Azerbaycan - İsrail İlişkileri
Azerbaycan - Pakistan İlişkisi
Ordu ve Askerî Kapasite
Kara, Hava ve Deniz Unsurları
Savunma Sanayi
Personel Durumu
Savunma Bütçesi
Lojistik Altyapı
Operasyonel Geçmiş
Bu madde yapay zeka desteği ile üretilmiştir.