BM Barış Gücü

Birleşmiş Milletler (BM) Barış Gücü, çatışma ve savaşlardan etkilenen ülkelerde uluslararası barış ve güvenliğin korunmasına, çatışmaların kontrol altına alınmasına ve sürdürülebilir barış ortamının oluşturulmasına yönelik faaliyetleri ifade etmektedir. BM Antlaşması’nda açık biçimde tanımlanmamış olmakla birlikte, BM’nin uluslararası güvenlik alanındaki en önemli uygulamalarından biri hâline gelmiştir. Kuruluşundan günümüze kadar değişim geçiren barış gücü operasyonları; amaçları, yetkileri, araçları ve görev kapsamları bakımından farklılaşmış, zamanla çok boyutlu bir yapıya dönüşmüştür.

BM’nin tanımına göre barış gücü, çatışma ve savaşlardan zarar gören ülkelerin yeniden sürdürülebilir barış ortamına ulaşmalarını destekleyen yardım ve destek faaliyetlerinin bütünüdür. Barış gücünün temel amacı doğrudan çatışmayı sona erdirmek değildir. Operasyonlar çoğunlukla ateşkesin sağlanmasının veya çatışma yoğunluğunun azalmasının ardından BM kararıyla devreye sokulmaktadır.

Barış gücü operasyonlarının amaçları arasında ateşkesin denetlenmesi, tarafların yükümlülüklerine uyup uymadıklarının gözlemlenmesi, çatışmanın yayılmasının önlenmesi, tampon bölgelerin oluşturulması ve sivillere insani yardım ulaştırılması yer almaktadır. Zaman içerisinde bu görevler; silahsızlandırma, seçim desteği, insan haklarının korunması, güvenlik sektörü reformu, devlet kurumlarının yeniden yapılandırılması ve toplumsal yeniden entegrasyon gibi alanları da kapsayacak biçimde genişlemiştir.

^{BM Barış Gücü-} AA

BM barış gücü uygulamalarının başlangıcı 1948 yılına uzanmaktadır. BM Güvenlik Konseyi’nin Ortadoğu’daki ateşkesin izlenmesi amacıyla askeri gözlemciler görevlendirmesiyle kurulan Birleşmiş Milletler Ateşkes Gözetim Örgütü (UNTSO), ilk barış gücü operasyonu kabul edilmektedir. Erken dönem operasyonları ağırlıklı olarak silahsız gözlemciler ve hafif silahlı birliklerden oluşmuş, görevleri ise gözlemleme, raporlama ve güven artırıcı faaliyetlerle sınırlı kalmıştır.

1956 Süveyş Krizi sonrasında kurulan Birleşmiş Milletler Acil Durum Gücü (UNEF I), ilk silahlı barış gücü operasyonu olarak kabul edilmektedir. Bu operasyonla birlikte tarafların rızası, tarafsızlık ve meşru müdafaa dışında güç kullanmama ilkeleri barış gücü uygulamalarının temel ölçütleri hâline gelmiştir.

Soğuk Savaş döneminde barış gücü operasyonları çoğunlukla devletler arası uyuşmazlıklara yönelmiş; sınır denetimi, ateşkes gözetimi ve tampon bölgelerin oluşturulması gibi görevler üstlenmiştir. Soğuk Savaş’ın sona ermesiyle birlikte çatışmaların niteliğinin değişmesi, özellikle iç savaşlar ve etnik çatışmaların artması sonucunda BM barış gücü daha kapsamlı görevler üstlenmeye başlamıştır.

1990’lı yıllardan itibaren operasyonlar çok boyutlu bir karakter kazanmış; askeri personelin yanı sıra polis güçleri, hukuk uzmanları, seçim gözlemcileri, ekonomistler, insani yardım çalışanları ve insan hakları uzmanları da barış operasyonlarına dâhil edilmiştir.

BM barış gücü operasyonları, farklı dönemlerde değişen güvenlik ihtiyaçlarına bağlı olarak çeşitli bölgelerde uygulanmıştır. İlk operasyon olan UNTSO’nun ardından Süveyş Krizi için UNEF I, Kongo Krizi sırasında ONUC, eski Yugoslavya’da UNPROFOR, Ruanda’da UNAMIR, Somali’de UNOSOM gibi operasyonlar yürütülmüştür. Daha sonraki dönemde Kosova’da UNMIK ve Doğu Timor’da UNTAET gibi çok boyutlu operasyonlar gerçekleştirilmiştir.

BM barış gücü operasyonları geleneksel olarak üç temel ilkeye dayanmaktadır: rıza, tarafsızlık ve meşru müdafaa dışında güç kullanmama.

Rıza ilkesi, operasyonun yürütüleceği ev sahibi devletin ve ilgili tarafların onayını ifade etmektedir. Operasyonların hukuki ve fiili sürdürülebilirliği büyük ölçüde bu rızaya bağlıdır. Ev sahibi devletin rızasını geri çekmesi hâlinde operasyonun devamı tartışmalı hâle gelmekte, bazı durumlarda birliklerin geri çekilmesi gerekebilmektedir.

Tarafsızlık ilkesi, barış gücü personelinin çatışmanın taraflarından biri lehine hareket etmemesini öngörmektedir. Operasyonların meşruiyeti ve etkinliği açısından tarafsızlık temel bir unsur olarak kabul edilmektedir.

Meşru müdafaa dışında güç kullanmama ilkesi ise barış gücünün zorlayıcı askerî müdahale aracı olmamasını ifade etmektedir. Bununla birlikte, barış gücü personelinin saldırıya uğraması, görevlerinin engellenmesi veya güvenliklerinin tehdit edilmesi gibi durumlarda sınırlı ve orantılı güç kullanımına izin verilebilmektedir.

BM barış gücü operasyonları, literatürde çoğu zaman tarihsel dönüşümleri esas alan nesil sınıflandırmaları üzerinden incelenmektedir.

Birinci nesil operasyonlar, Soğuk Savaş döneminin geleneksel barış koruma anlayışını yansıtmaktadır. Bu operasyonlar devletler arası çatışmalara odaklanmış; gözlem, sınır denetimi, ateşkesin korunması ve tampon bölge oluşturma gibi sınırlı görevler yürütmüştür.

İkinci nesil operasyonlar, Soğuk Savaş sonrasında gelişmiştir. İç savaşlar, etnik çatışmalar ve başarısız devlet yapıları karşısında barış gücü operasyonları çok boyutlu hâle gelmiş; insani yardım, mayın temizleme, seçim gözetimi, polis eğitimi, insan hakları izleme ve yeniden yapılanma faaliyetleri operasyonların parçası olmuştur.

1990’ların sonlarından itibaren ortaya çıkan üçüncü nesil operasyonlar ise daha kapsamlı “barış destek operasyonları” niteliği taşımaktadır. Bu yaklaşımda BM, uluslararası örgütler, kalkınma kuruluşları ve sivil toplum aktörleriyle daha koordineli biçimde çalışmaya başlamıştır. İnsani yardım, kurumsal yeniden yapılandırma ve toplumsal dönüşüm hedefleri daha belirgin hâle gelmiştir.

Günümüzde BM barış gücü operasyonlarının faaliyet alanı oldukça geniştir. Operasyonlar yalnızca askerî gözlem görevleriyle sınırlı olmayıp; sivillerin korunması, silahsızlandırma ve terhis süreçlerinin yürütülmesi, eski savaşçıların yeniden topluma kazandırılması, seçim süreçlerinin desteklenmesi, hukukun üstünlüğünün güçlendirilmesi ve insan haklarının korunması gibi görevleri de kapsamaktadır.

Operasyonların yapısı da çeşitlenmiştir. Askerî birliklerin yanı sıra polis güçleri, hukukçular, kamu yönetimi uzmanları, insani yardım çalışanları, iletişim uzmanları ve sivil yönetişim alanında görev yapan uzmanlar operasyonlarda yer alabilmektedir.

BM barış gücü günümüzde de örgütün en karmaşık operasyonel araçlarından biri olarak değerlendirilmektedir. Çok sayıda ülkeden gelen askerî, polis ve sivil personel farklı coğrafyalarda görev yapmaktadır. Operasyonların sayısında ve personel miktarında zaman zaman azalmalar yaşansa da yeni çatışmaların ortaya çıkması, siyasi istikrarsızlıklar ve sınır aşan güvenlik sorunları nedeniyle barış operasyonlarına duyulan ihtiyaç devam etmektedir.

Çağdaş barış gücü anlayışı, siyasi süreçleri kolaylaştırma, sivilleri koruma, seçim organizasyonuna destek verme, insan haklarını güçlendirme ve hukuk düzeninin yeniden tesisi gibi çok yönlü görevleri içermektedir. Bu durum, barış gücünü BM’nin en dinamik ve sürekli dönüşen faaliyet alanlarından biri hâline getirmektedir.