Ana YazarHaya S. A. ABOWAIK13 Temmuz 2026 13:49

ORCID ID

0000-0001-8351-0134

El sanatları, Filistin Ekonomi Politikaları Araştırma Enstitüsü tarafından işçilerin el becerilerine veya basit aletlerin kullanımına dayalı sektörlerle ilişkilendirilir. Bu sektörlerde ürünler, temel ham maddelerin yerel mirasla【1】 ve kültürel kimlikle yoğrulması sonucunda üretilirler. Ürünler ekonomik mallar olarak pazarlanır ve çoğu zaman geleneksel ve kültürel ifadeler taşırlar (Hamid, 2011). Filistin’deki geleneksel el sanatları; nakış, sedef kakma, çömlek, seramik, oyma (zeytin ağacı ürünleri), cam ve dokuma (halılar ve kilimler) gibi birçok alanda icra edilmektedir (Mekhûl, & Kattan, 2006).(1) Nakış; en eski yerel sanat dallarından biri olup, kökenleri tekstil ve boyamalarıyla ünlü Kenanlılara kadar uzanmaktadır (Mansour, vd., 1984: 22). Zamanla halk sanatı olmaktan çıkıp ticari bir zanaata dönüşen nakış, birçok Filistinli kadına gelir kaynağı sağlamış ve Filistin toplumunun sosyal ve ekonomik yapısına uyumlu bir meslek olarak benimsenmiştir (Wafa, 2019). Filistin, nakış desenlerinin ve renklerinin çeşitliliğiyle öne çıkmaktadır. Nakış tasarımları arasında geometrik şekiller, çiçek desenleri ve arabesk motiflerin yanı sıra ev, ağaç ve kuş figürleri de yer almaktadır. Filistinli nakış ustaları, işlerinde pamuk, keten ve yün gibi çeşitli kumaşlar kullanmaktadır (el-Mevsuâtu’l-Filistîniyye, 2013). Desenler ve motifler, Filistin nakışının ayırt edici özellikleridir. Bu motifler büyük bir öneme sahipti, çünkü bir kadının renkleri ve tasarımları nasıl harmanladığı, onun kimliğini ve becerisini yansıtmaktadır. Nakışlı motifler, kadının umutlarını ve beklentilerini, hatta evlilik, çocuklar ve eşin ailesi gibi belirli konulara karşı tutumunu ifade edebilmektedir. Yanı sıra komşu köylerden veya kasabalardan gelen diğer kadınlarla yapılan sosyal buluşmalarda, kadınların birbirlerine kökenlerini sormalarına gerek yoktur, çünkü elbiselerini süsleyen desenlerden nereli oldukları açıkça belli olmaktadır (Saca, 2006). Zorla yerlerinden edilen【2】 Filistinliler, bu nakış stillerini farklı coğrafyalara taşımışlardır. Böylece kimliklerini vurgulamakta ve kültürel miraslarını korumak【3】 amacıyla nakış sanatını yaşatmaya devam etmektedirler (Hamid, 2011).(2) Sedef kakma sanatı, Filistin’de binlerce yıl öncesine dayanır. Eriha, Beytüllahim ve Kızıldeniz ile Lut Gölü’nü birbirine bağlayan ticaret yolu üzerindeki Al-Bayda bölgesinde yapılan arkeolojik kazılarda elde edilen buluntular bunu kanıtlamıştır. Özellikle Beytüllahim, bu sanatın merkezi olarak bilinmektedir. Sedef kakma ürünler arasında dini/tarihi figürler, küpe, bilezik, kolye; broş ile tespih ve diğer boncuklu ürünler bulunmaktadır. Geçmişte zanaatkârlar Kızıldeniz’den elde edilen sedefleri kullanırken, günümüzde bu malzemenin azalması nedeniyle ithal sedef kullanılmaktadır. Sedef ürünlerinin yaklaşık yüzde 75’i yurt dışına ihraç edilmekte, geri kalan kısmı ise yerel pazarda satılmaktadır (Mansour, vd., 1984; Hamid, 2011).(3) Çömlekçilik, Filistin’deki en eski geleneksel el sanatlarından biri olup, insan uygarlıklarıyla birlikte tarih boyunca varlığını sürdürmüş ve günümüzde de Filistin’in çeşitli bölgelerinde halen üretimi devam etmektedir (Wafa, 2021). Çömlekçilik, Filistin’deki Neolitik Dönem’de depolama, pişirme ve muhtemelen tören amaçlı kullanılmıştır (Kirkbride, 1971). Filistin’de çömlekçiliğin ilk örnekleri Gazze şehrinde ortaya çıkmıştır. Burada gelişen zanaat, daha sonra el-Halîl ve ardından Tulkarim’e yayılmıştır. Gazze’de bulunan “Al-Fawakhir” mahallesi, şehrin çömlekçilik alanındaki ününü yansıtırken, el-Halîl’deki “Fakhouri” soyadı, bu mesleğin köklü geçmişini simgelemektedir. Bu sektörde uygun maliyetli ve kolay erişilebilir kil ham maddesi kullanıldığından çömlek atölyelerinin kurulması, işletilmesi, torna ve fırın gibi basit araçların kullanılmasına dayandığından Filistin köylerinde oldukça ulaşılabilir ve yaygın bir zanaat haline gelmiştir (Hamid, 2011).(4) Seramik Zanaatkârlığı: Filistin’in en eski geleneksel el sanatlarından biri olarak kabul edilir. Bu zanaat, yerel kili sanatsal ve işlevsel ürünlere dönüştürmeyi amaçlar ve “elle şekillendirme, çömlekçi çarkı kullanımı veya kalıba dökme” gibi nesilden nesile aktarılan tekniklerle gerçekleştirilir. Ürünler, “hediyelik eşyalar, vazolar, dekoratif objeler ve duvar saatleri” gibi estetik nitelikli eşyaların yanı sıra, günlük kullanım için üretilen “ev gereçleri ve mutfak eşyaları” gibi geniş bir yelpazeyi kapsar. Ürünler, “oyma, ipek baskı veya el boyaması” gibi ince süsleme teknikleriyle dekore edilir, ardından seramik boyalarla renklendirilir ve dayanıklılık ile parlaklık kazandırmak için sır tabakası ile kaplanır. Ek olarak, “luster boyama, çıkartma (dekal) uygulama veya serbest el çizimi” gibi tekniklerle süslemeler yapılır ve bu süslemeler genellikle “Mescid-i Aksâ, kiliseler, mozaikler, çiçekler ve geleneksel bitkiler” gibi Filistin’e özgü sembolleri yansıtır (PSI, 2021).(5) Zeytin Ağacından Oyma ve Şekillendirme Sanatı: Özellikle dini hatıra eşyalarının üretimi için yapılan zeytin ağacı oymacılığı, Beytüllahim’de 4. yüzyılda başladığına inanılan bir geleneksel zanaattır. Keşişler bu sanatı yerel halka öğretmiş ve ilk örnekler zeytin ağacından yapılan tespihler olmuştur. Bu zanaat, zor koşullarda yetişebilen bol miktardaki zeytin ağaçlarıyla bağlantılıdır. Nesiller boyunca aktarılan bu sanat, Beytüllahim’de önemli bir turistik sektör haline gelmiş ve birçok zanaatkarın basit aletler kullanarak ayrıntılı tasarımlar oluşturduğu bir alan olmuştur. Ham madde, Filistin’in kuzeyindeki Nablus, Tulkerim, Cenin ve Salfit bölgelerinden sağlanmaktadır. Bunu Galilee, Cevlan, Gazze, Ramallah ve Beytüllahim takip etmektedir. Zeytin ağacı, üretim maliyetlerinin yaklaşık yüzde 35’ini oluşturur. Bu ağaç ayrıca boyama, renklendirme, şekillendirme ve diğer işlemler için de oldukça uygun özelliklere sahiptir (Mekhûl, & Kattan, 2006).(6) Cam İşçiliği: Filistin, cam yapımının bilinen en eski bölgelerinden biri olarak kabul edilir; bu zanaatın tarihi, Demir Çağı’na (MÖ 9. veya 8. yüzyıl) dayanmaktadır (O’Hea, 2011). Cam üfleme tekniğinin MÖ 1. yüzyılda icadı sonrasında sektör büyük bir gelişme göstermiştir. Yapılan araştırmalar, bu tekniğin Herodiyen döneminde Kudüs bölgesinde ortaya çıktığını öne sürmektedir (Kahn, 2014). Zanaatkarlar, cam için temel ham madde olarak, özellikle Belus Nehri yakınındaki Filistin kıyılarından elde edilen silika kumlarına ve Mısır’dan ithal edilen natrona güvenmişlerdir (Freestone, 2006; Saguí, 2008). Filistin cam ürünleri, detaylı renk verme ve süsleme özellikleriyle öne çıkmış; ince teknikler, opak cam ve çeşitli renkler elde etmek amacıyla kullanılan kalay ve bakır ile sektörde bir yer edinmiştir (Fiorentino vd., 2019; Gorin-Rosen, 1999). Günümüzde cam üretimi özellikle Hibran şehrinde yoğunlaşmıştır; 2010 sonuna kadar bu alanda faaliyet gösteren 7 fabrika bulunmaktadır. Ayrıca, Nablus’ta yarı otomatik teknikler kullanan, el yapımı ile mekanize cam üretimini birleştiren bir fabrika da mevcuttur.(7) Dokuma Sanatı ve Kilim Yapımı: Filistin’de 5.000 yıldan fazla bir geçmişe sahip olan bu zanaat, geleneksel şekliyle el-Halîl’in güneyindeki Samu kasabasında kadınlar tarafından sürdürülmektedir. Temel olarak koyun yünü kullanılsa da geçmişte deve ve keçi yününün de kullanıldığı bilinmektedir. Ahşaptan yapılan ve elle hazırlanan yer tezgâhından dolayı “dokuma tezgâhı zanaatı” olarak bilinir (Abdurrahman & Avde, 2024).MAS Enstitüsünün (2011) verileriyle de teyit edildiği üzere, Filistin el sanatları sektörü, İsrail işgalinin çok yönlü politikaları nedeniyle varoluşsal bir krizle karşı karşıyadır. İşgal rejimi, ham madde tedarikini katı kısıtlamalar ve ağır vergilerle sekteye uğratmakta, zeytin ağacı ürünleri ve Nablus sabunu gibi önemli endüstrilerin temelini oluşturan zeytinlikleri sökerek ve üretim altyapısını işgal ve toprak gasbı yoluyla tahrip ederek sektörün omurgasını hedef almaktadır. Buna ek olarak, Filistin ürünlerinin “İsrail malı” olarak pazarlanması ve zanaatkârların uluslararası ağlara erişiminin engellenmesi, sektörün kimliğini ve ekonomik geçerliliğini aşındırmaktadır. Turizmin kısıtlanması ve yerel piyasaların ucuz ithal mallarla istila edilmesi ise mevcut krizi daha da derinleştirmektedir. Tüm bu faktörler, yalnızca ekonomik bir sektörü değil, aynı zamanda Filistin kültürel kimliğinin ve kolektif hafızasının taşıyıcısı olan kültürel mirası da yok olma tehlikesiyle karşı karşıya bırakmaktadır.