Ana YazarPınar Ayşe GİDİŞ13 Temmuz 2026 13:49

ORCID ID

0000-0002-3953-6721

Filistinli kavramsal sanatçı, küratör ve yazar Khaled Hourani, 1965 yılında el-Halîl’de dünyaya gelmiştir. Hourani, yükseköğrenimini el-Halîl Üniversitesi’nde tarih alanında tamamlamıştır. Kariyeri boyunca önemli idari görevler üstlenen sanatçı, 2004-2006 yılları arasında Filistin Kültür Bakanlığı’na bağlı Güzel Sanatlar Dairesi’nin genel müdürlüğünü yapmıştır. 2007 yılında Uluslararası Filistin Sanat Akademisi’ne sanat yönetmeni olarak atanan Hourani, 2010-2013 yılları arasında ise aynı kurumun genel müdürü olarak görev yapmıştır (Dafbeirut, t.y.). Hourani, bu kurumlarda birçok serginin küratörlüğünü ve organizasyonunu gerçekleştirmiştir. Brezilya’daki São Paolo Bienali ve Mısır’daki 21. İskenderiye Bienali için Filistin pavyonunun küratörlüğünü üstlenmiştir. Sanat eleştirmenliği de yapan Hourani, çeşitli kültür ve sanat kurumlarının aktif bir üyesidir (CCA, t.y.). Hourani; resim, fotoğraf, heykel ve enstalasyon gibi çeşitli disiplinlerde ürettiği yapıtların yanı sıra sanat yayıncılığı alanındaki faaliyetleriyle de Filistin çağdaş sanatının gelişimine katkıda bulunmuştur.Hourani sanat, siyaset ve direniş arasındaki bağlantıyı Birinci İntifada (1987-1993) ile ilgili bir yorumunda değerlendirmiştir. Bu dönemin halk hareketlerinin tabandan yükselen bir nitelik taşıdığı için farklı olduğunu dile getirmiştir: “Birinci İntifada sanatsal bir olgudur ve insanlar aksi ispat edilene kadar sanatçıdır.”. Hourani’ye göre Filistinliler sadece İsrail’in askeri baskısına, şiddetine ve kısıtlamalarına değil, her gün daha da kötüleşen eğitim ve sağlık koşullarının yanı sıra onları evsizliğe mahkum eden【1】 yaşam biçimine karşı da isyan etmişlerdir (Vujanić, t.y.). Hourani’nin siyasal olayları sanatçı bakış açısıyla yorumladığı örneklere de sıkça rastlanmaktadır. Bunlardan en ünlüsü olan karpuz dilimi, Filistin ulusunun, direnişinin ve bayrağının sembolüne dönüşmüştür.İsrail’in 1967 saldırganlığının ardından Filistin topraklarındaki işgalini genişletmesi ve çok sayıda Filistinlinin yerinden edilerek mülksüzleştirilmesi (Assaiqeli, 2024: 379), Filistinliler tarafından “Nekse” (Tomar, 2020) olarak anılmaktadır. İsrail, Nekse sonrasında Filistin bayrağının dört rengini (kırmızı, yeşil, siyah ve beyaz) içeren herhangi bir görsel materyali bulundurmayı dahi suç kabul ederek sert yaptırımlara başvurmuştur. Bu yaptırımlara maruz kalan ilk dönem Filistinli çağdaş sanatçılardan Nabil Anani, Issam Badar ve Sliman Mansour, eserlerinde Filistin bayrağının renklerine yer verdikleri için İsrail güçleri tarafından Ramallah’ta tutuklanmış, çalışmalarına el konmuş ve galerileri mühürlenmiştir. Sanatçılar, üretecekleri eserleri önce İsrail Savunma Kuvvetleri’ne (IDF) sunarak onay almaları konusunda da sertçe uyarılmışlardır (Lionis & Hourani, 2024: 148). Sliman Mansour, İsrail askerlerinin 1980’de Ramallah’ta kendisi ile diğer sanatçıların eserlerinin de yer aldığı bir sergiyi kapattığını belirterek şu ilginç diyaloğu aktarmıştır: “Bize Filistin bayrağı çizmenin yasak olduğunu, ancak renklerinin de yasak olduğunu söylediler. Bu yüzden Issam, ‘Kırmızı, yeşil, siyah ve beyazdan bir çiçek çizersem ne olur?’ dedi ve görevli öfkeyle, ‘El konur. Bir karpuz bile çizsen, el konur,’ diye cevap verdi.” (Syed, 2023). Filistinli ikinci nesil çağdaş sanatçılardan Mansour’un hikayesini duyan Hourani, 2007’de Subjective Atlas of Palestine (Filistin’in Öznel Atlası) projesi için serigrafi tekniğiyle bir dilim karpuz resmetmiştir. Hourani’nin bu yorumu daha sonra İskoçya, Fransa, Ürdün, Lübnan ve Mısır dâhil olmak üzere dünyanın dört bir yanına yayılmıştır (Chaves, 2021). 2021 yılının mayıs ayında İsrail’in Gazze’ye yönelik saldırılarına karşı küresel protestolar başladığında Hourani’nin söz konusu eseri dünya çapında hızla yayılmış; tişörtlerde, pankartlarda ve grafitilerde yer alarak Filistin’le dayanışmanın uluslararası sembolüne dönüşmüştür (Lionis & Hourani, 2024: 148). Karpuz sembolünün Filistin direnişinin simgesi haline gelmesinde Hourani’nin Filistin bayrağındaki renkleri (kırmızı, yeşil, siyah ve beyaz) kullanmasının yanı sıra Atlas’ta yer alan otuz altı bayrağın geleneksel tasarımlarının dışına çıkması da etkili olmuştur.Yazar ve eleştirmen Hassan Khader, İsrail’in uygulamalarına dair “Orwelvari bir rejim” benzetmesinde bulunarak “Filistinliler bir yerlerde kilitlenmiş durumda. Sadece diğerleri gibi ‘normal’ olmaya çalışan insanlar için kolay bir durum değil. Normallik, göz ardı edilebilecek bir şey değildir, hayal edilmeli ve icat edilmelidir.” (de Vet, 2025: 7) diyerek genellikle gözden kaçırılan bir duruma, “normallik” ihtiyacı ve hakkına dikkat çekmiştir. Hourani de iki farklı çalışmasında “normallik” üzerine dikkat çekici tasarımlar gerçekleştirmiştir. 2007 tarihli No News from Palestine (Filistin’den Haber Yok) (Lionis, 2016: 167) ve 2012 tarihli Picasso in Palestine (Picasso Filistin’de) (Apostol & Thompson: 154) dünya çapında ses getiren çalışmalardır. Hourani’ninNo News from PalestinevePicasso in Palestine adlı eserleri, Filistinlilerin gündelik hayatta “normal” olana duyduğu özlemi ve sanatın umutları yeniden canlandırma gücünü vurgulamaktadır. Bu eserler sanatın, işgal ve katliamın en şiddetli anlarında dahi bir direniş, aidiyet ve insani bağ kurma aracı olabileceğini göstermektedir. Politik gerilimlerin gölgesinde kalan sıradan güzellikleri ifade etmenin devrimci bir eyleme dönüşebileceğine dair incelikli bir yorum sunmaktadır.No News from Palestine, sanatta mizahın politik amaçla kullanılmasının çarpıcı bir örneğidir. Eser, arkası yazılmamış ve postalanmamış bir dizi kartpostalı içerir. Kartpostallar, Filistinlilerin İsrail’in yıllardır sürdürdüğü zalim uygulamaların kurbanı olduklarını doğrudan anlatmak yerine gündelik hayata dair fotoğraflara yer verir. Bu fotoğraflar, Filistin’i simgeleyen mekanlara değil, bir fırının vitrinindeki pastalar ya da bir restorandaki cam eşyalar gibi gündelik hayata dair nesnelere yer vererek Filistin’den gelen “haberleri” temsil etmektedir (Lionis, 2016: 249).Picasso in Palestine, Hourani’nin tasarladığı sergi ve belgeseli de kapsayan bir etkinlik olarak Pablo Picasso’nun Van Abbe Müzesi’nde bulunan ünlü eseri Buste de Femme’in (1943) Ramallah’a getirilmesini içermektedir. İki kurum arasında normalde standart bir sigorta ve sergileme prosedürü ile yürütülmesi gereken süreç, Filistin söz konusu olunca hesaplanamayan sigorta poliçeleri, imzalanamayan protokoller ve göze alınamayan ulaşım risklerini gündeme getirmiştir. 24 Haziran 2011 tarihinde gerçekleşen sergi açılışında uluslararası medya ve davetlilerin yanı sıra kontrol noktalarından yasa dışı olarak geçen katılımcılar ile kalaşnikof taşıyan muhafızların varlığı dikkat çekmektedir. Açılış konuşmasını Hourani ve Van Abbe Müzesi Müdürü Charles Esche birlikte gerçekleştirmiştir. Hourani, etkinliğin amacını şu sözlerle dile getirmiştir: “Proje, Filistin’in devlet olma mücadelesini içeriyor… Dünyayı başka türlü hayal etmemize izin vermek için bu eylem gerekliydi… Eğer Picasso Filistin’e gelebilir ve aşılmaz gibi görünen engelleri aşabilirse o zaman sanat, müzeler ve yeni kamuların oynayacağı önemli bir rol var.” (Aikens, 2011).Günümüzde Ramallah’ta yaşayan ve çalışmalarını sürdüren Hourani, eserleri ve etkinlikleriyle sanatı politik bir direniş aracına dönüştürmüştür. Bir sanatçı ve aktivist olarak sanat ve siyaset arasında kurduğu bağ, Hourani’yi Filistin direnişinin dünya çapında tanınan bir figürü haline getirmiştir. Hourani, sanatın değiştirme gücüne ve var olma mücadelesine katkı sunduğuna inanmaktadır. Bu inançla ürettiği çalışmaları da Filistinlilerin özgün direniş stratejilerinin ve baskı karşısında sumudun canlı örnekleridir.