Keçivan Kalesi, Kars ilinin Kağızman ilçesine bağlı Tunçkaya köyünde bulunan tarihi bir savunma yapısı ve yerleşim alanıdır. İlçe merkezinin 40 kilometre kuzeybatısında, Aladağ’ın eteklerinde konumlanan kale, geçmişte sancak merkezi olarak işlev görmüştür. Kaynaklarda ve halk arasında "Keçivan", "Geçivan" veya "Geçvan" isimleriyle anılan kalenin bulunduğu yerleşim yeri, 1960 yılından sonra Tunçkaya adını almıştır. Kars Platosu’ndan Aras Vadisi’ne açılan bir sırt üzerinde kurulu olan kale, 17 Mart 1989 tarihinde taşınmaz kültür varlığı olarak tescil edilmiştir.
Tarihçe ve Kökeni
Kalenin inşa tarihi kesin olarak bilinmemekle birlikte, Selçuklulardan önceki dönemde yapıldığı belirtilmektedir. Osmanlı İmparatorluğu döneminde sık sık onarım görmüştür. Bölgenin tarihi coğrafyası incelendiğinde, kalenin bulunduğu alanın milattan sonra 618 yıllarında "Artageyra" adıyla bilinen ve daha sonra Oğuz boylarından Kamsarakan beylerinin malikanesi olan yerleşim olduğu değerlendirilmektedir. "Artageyra" ve bölgedeki benzer yer adlarındaki "Artak", "Artag" veya "Arda" eklerinin, Asyanik kavimler veya Sakalara ait köklerle ilişkili olduğu sanılmaktadır.【1】
Kale, halk anlatılarında ve destanlarda da yer bulmuştur. Pijen, Seffak ve Efrasyab cenklerinin anlatıldığı hikayelerde adı geçen kalenin, "Efrasyab’ın yaylaklarından biri" olduğu rivayet edilmektedir. İran destanlarında "Turan Padişahı Efrasyab" olarak geçen kişinin, Türkler tarafından "Alp-Er Tonga" olarak tanınan Saka Türklerinin hükümdarı olduğu ve Saka Türklerinin M.Ö. 650’li yıllarda Aras boylarına yerleştiği tarihi kaynaklarda ifade edilmektedir.【2】
Coğrafi Konum ve Mimari Özellikler
Keçivan Kalesi, coğrafi olarak doğal bir savunma sistemine sahiptir. Kale ve içindeki köy yerleşimi, yükseklikleri 12 ile 20 metre arasında değişen bazalt kornişleriyle çevrilidir. Bu doğal surlar, yapının savunmasını güçlendirmiştir. Kaleye giriş ve çıkışlar, batı yönünde bulunan kale kapısından sağlanmaktadır.
Kalenin mimari yapısı şu özelliklere sahiptir:
Keçivan (Tunçkaya) Kalesi (Anadolu Ajansı)
- Dört tarafı surlarla çevrilidir ve iki kapısı bulunmaktadır.
- Dış kale giriş kapısının her iki yanında, sarp kayalıklar üzerinde güneye doğru uzanan yarım daire formunda iki büyük kule yer alır.
- Surlar boyunca her 50 metrede bir destekleme kuleleri bulunur. Bu kuleler genellikle yarım silindirik yapıda olup bazıları dikdörtgen planlıdır.
- Surların yüksekliği yer yer 6 metreyi aşmaktadır.
- Mimari üslup bakımından bölgedeki Karakale ile benzerlik gösteren yapı, tipik Selçuklu eseri özellikleri taşımaktadır.
Yapı Topluluğu: Cami ve Kilise
Kale alanı içerisinde dini yapılar da bulunmaktadır. Bu yapılar şunlardır:
- Cami: Kale içerisinde kare planlı bir cami yer almaktadır. Bazı kaynaklarda kilisenin yanında olduğu ifade edilen caminin, günümüzde büyük ölçüde yıkılmış olduğu ve sadece birkaç duvarının ayakta kaldığı kaydedilmiştir.【3】
- Kilise: Kalenin uç kısmında, dikdörtgen planlı bir kilise mevcuttur. Tüf taşından bazilika planlı olarak inşa edilen bu yapının Bizans dönemine ait olduğu belirtilmektedir. Kilisenin dış cephesindeki süslemelerin büyük bir kısmı tahrip olmuştur. İnşa tarzı, kalenin genel mimarisinden farklılık göstermektedir.
Günümüzdeki Durumu
Günümüzde "Tunçkaya" adıyla bilinen köy, tarihi kalenin içinde yaşamını sürdürmektedir. Tarım ve hayvancılığın temel geçim kaynağı olduğu yerleşimde, kale surları ve içindeki tarihi yapılar büyük ölçüde tahribata uğramış olsa da varlığını korumaktadır. Yapı, Kağızman ilçesindeki Köroğlu Kalesi ve Çengilli Kilisesi ile birlikte bölgenin önemli tarihi yapıları arasında gösterilmektedir.
