Ana YazarZehra Betül DİNDAROĞLU13 Temmuz 2026 13:50

ORCID ID

0000-0003-1091-3164

Arapça kökenli “cuma” kelimesi, “toplamak, bir araya getirmek” gibi anlamlar taşıyan “c-m-‘a” kökünden türemiştir (Mustafa vd., 1972: 175-176; Akalın vd., 2019: 472). Bu kelime, Kur’ân-ı Kerîm’de kendi adıyla anılan surede (Cuma 62/9) ve pek çok hadiste yer almaktadır. Cuma, haftalık özel ibadet günü olarak Müslümanlar için tayin edilmiş ve rivayetlerde “müminin bayramı” olarak yer bulmuştur (Müslim, Cuma: 19-23). Kur’ân, sünnet ve icma ile sabit olan cuma namazı ve cuma günü Müslümanlar için ümmetin birliğini simgeleyen manevi bir bağ gibi görülmüştür (Karaman, 1993: 85).Kudüs, üç büyük dinin kutsallık atfettiği, medeniyetlerin kesişim noktası olarak dikkat çekerken Mescid-i Aksâ’nın Müslümanların ilk kıblesi olması İslami ilimler açısından inceleme konusu edilmiştir (Ünal, 2001: 189; al-Rabi, 2009: 1). Bu bağlamda Mescid-i Aksâ yalnızca bir ibadet mekânı değildir. Onun için Müslümanların Aksa’yı ve Kudüs’ü sahiplenmeleri bir taraftan sahiplik haklarını pekiştirirken diğer taraftan da bölge halkının bu yönde bilinçlenmesini hedeflemektedir. İsrail’in uluslararası hukuka aykırı gasp politikaları, ibadet özgürlüğüne yönelik kısıtlamaları ve bölge sakinlerine uyguladığı şiddet göz önüne alındığında Aksa bilinci hem politik hem de kültürel direniş biçimi olarak değerlendirilebilir. Bundan dolayı Mescid-i Aksâ, ibadet ile direnişin kesiştiği, hafızanın ve kimliğin muhafaza edildiği ve zamana karşı sürdürülen varoluş mücadelesinin somutlaştığı bir alana dönüşmüştür (Dindaroğlu, 2025: 95).Mescid-i Aksâ’da cemaatle kılınan cuma namazları da Filistinli Müslümanlar için işgale karşı kolektif bir direnişin sembolüdür. Mescidin gönüllü bekçileri olan murâbıtların katkıları ve hutbeler aracılığıyla İslami değerlerin ve Kudüs’ün manevi önceliğinin vurgulanması, Mescid-i Aksâ’yı ahlaki-manevi seferberliğin mekânı hâline getirmiştir. Nûreddin Zengî ve Selâhaddîn-i Eyyûbî’nin bu mabedi Haçlılardan kurtararak cuma namazına açmaları da tarihsel olarak Aksa’daki ibadetin siyasi anlamını pekiştiren önemli bir örnektir (Karakuş, 2021: 42).Mescid-i Aksâ’ya yönelik yasaklama, baskı ve giriş kısıtlamaları【1】, buradaki ibadetleri sadece dini bir pratik olmaktan çıkarıp sömürgeciliğe karşı sürdürülen varoluşsal bir mücadele haline getirmiştir. İsrail’in Kudüs üzerindeki kontrolüne karşı cuma namazları ve benzeri toplu ibadetler bir tür barışçıl direniş sembolü olarak kabul edilir. Bu nedenle İsrail’in Batı Şeria ve Gazze’den Kudüs’e girişleri kısıtlamasına karşı çevre şehirlerden erken saatlerden itibaren yola çıkan Müslümanlar Mescid-i Aksâ’da cuma namazı kılabilmek için ısrarcı olmuşlardır (Dindaroğlu, 2025: 95).Mescid-i Aksâ’da cuma namazı kılmak ve ibadet etmeye devam etmenin, mevcut toprakların sahibinin kim olduğunu göstermenin sessiz bir haykırışı olduğunun farkında olan İsrail, mescide girişleri çeşitli şekillerde yasaklamaya çalışmıştır. İsrail, 2014’ün mart ayında önce 50 yaş altı erkekler ve 40 yaş altı kadınların (Aljazeera, 2014) Mayıs ayında 45 yaş altı tüm Filistinlilerin mescide girişlerini yasaklanmıştır (Fazlıoğlu, 2014). Aynı yıl kasım ayının başında mescide girişlerde yaş sınırını kaldırdığını açıklayan İsrail, bir hafta sonra cuma günü mescide girişlerde yeniden yasaklama getirmiştir. 2015 yılında yaş sınırı aşağı çekilmiş ve 35 yaş altı Müslüman erkeklerin cuma namazı için mescide girişi yasaklanmıştır (Fortune Türkiye, 2014; NTV, 2015). Benzer şekilde İsrail’in her hafta cuma namazında Mescid-i Aksâ’ya girişlerle ilgili tutumuna ilişkin basında çok fazla haber yer almaktadır. Bu yasak 2017’de 50 yaş altı bütün Müslümanlara uygulanırken (Cumhuriyet, 2017) 2022’de ramazan ayında 12-40 yaş arası erkeklere yönelik olmuştur (Canlı, 2022). 2023 ramazan ayında bu kez 12-56 yaş arası erkekler için kısıtlama duyurulmuştur. Mescid-i Aksâ’ya girişle igili giderek daha da tahammül edilmez hale gelen tüm bu engellere rağmen, Ramallah, Nablus ve el-Halîl gibi Batı Şeria’nın çeşitli şehirlerinden gelen Müslümanlar, ibadet haklarını kullanmak ve sembolik önemini vurgulamak amacıyla Mescid-i Aksâ’da namaz kılmaya devam etmiştir. Mescid-i Aksâ İmam Hatibi İkrime Sabri, Aksa’da ibadet etmek için yola çıkanların büyük bir amaca hizmet ettiğini vurgulayarak “Bu mübarek yürüyüşünüz, Aksa’ya göz dikenlere onun bölünemeyeceği, sadece Müslümanlara ait olduğu, üzerinde pazarlık yapılmasına izin verilmeyeceği ve toprağının zerresinden vazgeçilemeyeceği mesajını veriyor. Yasak durumlarında Aksa’ya gelmek için yola çıkan Müslüman ulaştığı yerde namazını kılarsa kendisine Mescid-i Aksâ’da namaz kılmanın sevabı verilir.” diyerek (Darwesh vd., 2024), Müslümanların Aksa’da varlık göstermesinin önemine işaret etmiştirİsrail’in kısıtlamalarına rağmen Filistinliler, Mescid-i Aksâ’yı koruma kararlılığını sürdürmekte ve orada ibadet etmeyi hem dini hem de siyasi bir duruşun sembolü olarak görmektedir. Mescid-i Aksâ’da kılınan cuma namazları ve tüm toplu ibadetler Filistin kimliği, kültürü ve dini mirasının korunmasında önemli bir yer tutmaya devam etmektedir.Okuma ÖnerileriAğkuş, Yusuf (2023). “Yeryüzünün İlk Mabedinin Kâbe Olduğu Düşüncesini Kur’an’dan Temellendirebilme İmkânı”. Tefsir Araştırmaları Dergisi, (7), 436-465. İslam ve İhsan (2014). Mescid-i Aksâ’ya Girişte Yaş Sınırı Kaldırıldı. Erişim Tarihi: 03.03.2025, https://www.islamveihsan.com/mescid-i-aksaya-giriste-yas-siniri-kaldirildi.html.Özpınar, Ömer (2021). “Beyt-i Makdis’in Kıble Olması ve Süresiyle İlgili Rivayetlerin İncelenmesi” İSTEM, (38), 191-216. Yeni Şafak (2023). İşgalci İsrail’den Mescid-i Aksâ’ya Yine Yaş Sınırı: 65 Yaş Altı Erkeklerin Girişine İzin Verilmiyor. Erişim Tarihi: 03.03.2025, https://www.yenisafak.com/dunya/isgalci-israilden-mescid-i-aksaya-yine-yas-siniri-65-yas-alti-erkeklerin-girisine-izin-verilmiyor-4569039.