Muş (İl)

Muş, tarihsel olarak çok sayıda medeniyetin izlerini taşıyan, önemli bir bölgesel merkezdir. Şehir, IV. yüzyılda kurulmuş olup, Urartular dönemine kadar uzanan bir geçmişe sahiptir. Urartular, Muş'u büyük krallarının ismiyle anmış ve bu ad uzun yıllar boyunca halk arasında yaygın olarak kullanılmıştır. Zamanla halk arasında dilsel evrim geçirerek, günümüzde "Muş" olarak bilinmeye başlanmıştır.

Tarihçe

Antik Dönem

Muş'un kuruluşu hakkında kesin bilgilere sahip olmamakla birlikte, bölgenin tarihsel geçmişi Urartu Devleti ile başlar. Urartular, M.Ö. IX. yüzyılda birleşik bir krallık olarak Doğu Anadolu'da egemenlik kurmuşlardır. Muş, Urartu krallığının batı yolunun önemli bir merkezi olarak stratejik bir konumda bulunmaktaydı. Urartular, bölgedeki önemli yerleşim alanlarını kurmuş, muhtemelen MÖ. 12. yüzyılda Muş Ovası’na yerleşmişlerdir. Muş, bu dönemde Asur kaynaklarında sıkça yer almış ve Urartu egemenliğinin genişlediği dönemde önemli bir yerleşim merkezi olmuştur.

Orta Çağ

Muş ve çevresi, Orta Çağ boyunca birçok farklı medeniyetin hâkimiyeti altına girmiştir. Bu süreçte, bölge sırasıyla Medler, Persler, Romalılar, Partlar ve Sasani İmparatorluğu'nun etkisi altında kalmıştır. Özellikle, MÖ. 550 civarlarında Persler’in Doğu Anadolu’daki hâkimiyetini kurması, Muş'un stratejik önemini pekiştirmiştir. Bölge, Sasaniler tarafından uzun süre kontrol edilmiş, daha sonra Bizans İmparatorluğu tarafından ele geçirilmiştir. 7. yüzyılda Arapların bölgeye akınları sırasında Muş, Bizans hâkimiyetinde kalmış ve zamanla Türklerin etkisi altına girmiştir.

Selçuklu ve Osmanlı Dönemi

11.yüzyılda Selçuklular, Bizans’a karşı gerçekleştirdikleri Malazgirt Zaferi'nin ardından Doğu Anadolu'da hâkimiyet kurmuşlardır. Muş, Selçuklu yönetimi altında büyük bir kalkınma dönemi yaşamış ve bölgeye Türk yerleşimleri artmıştır. 13. yüzyılda, Muş ve çevresi Ahlatşahlar Beyliği'nin egemenliğine geçmiş, ardından Artuklular ve Eyyubiler arasında el değiştirmiştir.

Osmanlı İmparatorluğu'na katılımı ise 1515 yılına dayanır. Yavuz Sultan Selim, bölgeyi Osmanlı topraklarına katmış ve Muş, zamanla Bitlis Eyaleti'ne bağlı bir sancak merkezi olmuştur. Osmanlı döneminde, şehir birçok kez yerel isyanlara ve dış tehditlere tanık olmuştur. Bununla birlikte, Muş’un kültürel ve ekonomik gelişimi devam etmiş, 19. yüzyılda özellikle demiryolu bağlantısının kurulmasıyla şehir önemli bir ulaşım merkezi haline gelmiştir.

Cumhuriyet Dönemi

Cumhuriyetin ilanının ardından, Muş'ta kalkınma hamleleri yapılmış ve yerel yönetim değişiklikleriyle şehir, 1923 yılında il olarak ilan edilmiştir. Ancak, Muş bu dönemde de çeşitli siyasi ve toplumsal olaylara sahne olmuştur. 1925'teki Şeyh Sait İsyanı, Doğu Anadolu’da özellikle Muş çevresinde önemli bir gerilime yol açmış, ancak isyan Cumhuriyet hükümeti tarafından bastırılmıştır. Muş, 1. Dünya Savaşı sırasında Rus işgaline uğramış, ancak kısa bir süre sonra Türk ordusu tarafından yeniden alınmıştır. Ermenilere karşı yaşanan mücadeleler ve Rus işgali, bölgenin demografik yapısını etkilemiş ve çeşitli katliamlara neden olmuştur. Bu dönemde Muş’un ekonomisi, büyük ölçüde tarım ve hayvancılıkla gelişmeye devam etmiştir.

Coğrafi Yapı

Muş ili, Doğu Anadolu Bölgesi'nde yer alır ve 39°29' ve 38°29' kuzey enlemleri ile 41°06' ve 41°47' doğu boylamları arasında konumlanmıştır. Yüzölçümü 8.196 km² olup, Türkiye yüzölçümünün %1,1'ini kaplar. Muş, doğuda Ağrı ilinin Patnos ve Tutak ilçeleri, Bitlis ilinin Ahlat ve Adilcevaz ilçeleri, kuzeyde Erzurum ilinin Karayazı, Hınıs, Tekman, Karaçoban ilçeleri, batıda Bingöl ilinin Karlıova ve Solhan ilçeleri, güneyde ise Diyarbakır ilinin Kulp, Batman ilinin Sason ve Bitlis ilinin Göroymak ve Mutki ilçeleri ile çevrilidir. Muş ili, Güneydoğu Toros Dağları'nın uzantısı olan Haçreş Dağları ve bu dağların önemli zirvelerinden Kurtik Dağı'nın kuzey yamaçlarında, Çar ve Karni derelerinin aktığı vadiler arasında yer almaktadır.

Yeryüzü Şekilleri

Muş, yüksek ve dağlık bir yapıya sahip olup, il topraklarının %34,9'u dağlarla kaplıdır. Bu dağlar, Alp-Himalaya kıvrım sistemiyle birlikte oluşmuş genç dağlar olup, genellikle 1.250 metre ve üzeri rakıma sahiptir. İl yüzölçümünün %27,2'sini kapsayan ovalar ve %37,9'luk bir alanı oluşturan az dalgalı ve verimli alüvyonlarla örtülü platolar da mevcuttur. Murat Vadisi, il topraklarını doğu-batı doğrultusunda keserek önemli bir doğal oluşum yaratır.

Dağlar

Muş ilini çevreleyen başlıca dağlar, Güneydoğu Toros Dağları'nın uzantılarıdır. Bu dağlar geçmişte ormanlarla kaplı iken, zamanla çıplaklaşmıştır. Muş ilinin başlıca önemli dağları arasında Akdoğan (Hamurpet) Dağı, Şerafettin Dağları, Bilican Dağları, Bingöl Dağları, Haçreş Dağları, Otluk Dağları ve Yakupağa Dağları yer alır.

• Akdoğan (Hamurpet) Dağı: Muş'un kuzeyinde yer alan bu dağın yüksekliği 2.879 metredir. Akdoğan Gölü, bu dağın üzerindedir.
• Şerafettin Dağları: Muş ilinin batısında yer alır ve büyük kısmı Bingöl il sınırlarında bulunur. Dağlar, doğu-batı doğrultusunda uzanır.
• Bilican Dağları: Bulanık ve Liz ovaları arasında yer alır ve en yüksek zirvesi 2.950 metredir.
• Bingöl Dağları: Muş ilinin kuzeybatısında yer alır ve büyük kısmı Erzurum ilinde kalır.
• Haçreş (Karaçavuş, Çavuş) Dağları: Muş ilçe merkezinin güneybatısında bulunur ve Muş şehri bu dağların önemli zirvelerinden olan Kurtik Dağı'nın kuzey yamaçlarında kurulmuştur.
• Yakupağa Dağları: Muş il alanının güneydoğusunda yer alır ve Muş-Van illeri arasında doğal bir sınır oluşturur.

Platolar

Muş ilinin platoları, il topraklarının %37,9'unu oluşturur. Bu platolar, Murat Vadisi'nin tavanı ile dağların zirveleri arasında yer alır ve genellikle düz bir yapıya sahiptir. Platolar, bol suya sahip ve otlaklar açısından zengindir. Bu yüzden, Muş'un en gelişmiş tarım dalı hayvancılıktır.

Vadiler ve Ovalar

Muş ilindeki vadiler, genellikle Murat Irmağı ve onun kolları tarafından açılmıştır. Bu vadilerin en büyüğü ve en önemlisi Murat Vadisi'dir. Muş il alanının %27,2'sini ovalar oluşturur ve en önemli ovalar Muş, Bulanık, Malazgirt ve Liz Ovalarıdır.

• Murat Vadisi: İl topraklarının kuzeybatısında başlar ve Bulanık Ovası'na doğru genişler. Vadi tavanı Muş Ovası'nda genişler, sonra yeniden derinleşir.
• Muş Ovası: Türkiye'nin en büyük ovalarından biri olup, yaklaşık 1.650 km²'lik bir alanı kaplar. Uzunluğu 80 km, genişliği ise 30 km'dir. Muş Ovası, jeolojik olarak çöküntü alanı olup verimli alüvyonlarla örtülmüştür.
• Bulanık Ovası: Murat Irmağı boyunca uzanan ince bir şerit görünümündedir ve genellikle tahıl ile koyun ve sığır yetiştiriciliği yapılır.
• Liz Ovası: Bilican Dağları'nın güneyinden başlar ve Murat Irmağı'na kadar uzanır. Bu ova, dalgalı bir yapıya sahiptir ve geniş kesimi mera alanıdır.
• Malazgirt Ovası: Muş ilinin doğusunda yer alır ve Murat Irmağı'nın kuzeybatısında geçer. Bu ova, geniş bir bozkır görünümündedir.

Akarsular

Muş ili, Fırat Havzası içinde yer alır ve en önemli akarsuları Murat Irmağı ve onun kolu olan Karasu'dur.

• Murat Irmağı: Van Gölü'nün kuzeyinden doğar ve 600 km uzunluğundadır. Murat Irmağı, Muş il sınırlarına kuzeydoğudan girer ve debisi 200-300 m³ arasında değişir.
• Karasu: Güroymak'tan doğar ve 68 km uzunluğundadır. Karasu, kuzeybatı-güneydoğu doğrultusunda akar ve başlıca kolları Abdulbahar, Kelereş, Çar ve Karni'dir.

Göller

Muş il sınırları içinde kalan başlıca göller şunlardır:

• Haçlı (Bulanık) Gölü: Bir lav seti gölü olup, Bulanık ilçesinin güneyindedir. Göl, genellikle bulanık suyu ile tanınır ve alabalık ile aynalı sazan barındırır.
• Büyük Hamurpet Gölü: Varto ilçesinin kuzeybatısında yer alır ve 2.149 metre rakıma sahiptir. Göl, dik kayalarla çevrilidir ve aynalı sazan, ördek, kaz gibi türlere ev sahipliği yapar.
• Küçük Hamurpet Gölü: Büyük Hamurpet Gölü'nün güneyinde yer alır ve 2.173 metre rakıma sahiptir.
• Gaz (Kaz) Gölü: Malazgirt ilçesinde yer alır ve karstik bir göldür. Tuzlu ve acı suya sahip olan bu göl, göçmen kuşlar için önemli bir durak noktasıdır.

Ekonomik Yapısı

Muş ili, Türkiye'nin ekonomik olarak daha az gelişmiş bölgelerinden biridir ve ekonomisi büyük ölçüde tarım ve hayvancılığa dayalıdır. İlin sanayi sektörü, gelişim açısından geride kalmış olup, tarıma dayalı kapalı ekonomi uzun yıllar boyunca etkili olmuştur. Ancak son yıllarda, özel sektör girişimleri ve teşviklerle küçük ölçekli sanayi işletmeleri kurulmaya başlanmıştır.

Tarım ve Hayvancılık

Muş'un ekonomisinde tarım ve hayvancılık sektörü önemli bir yer tutar. Tarım arazisi toplam 342.198 hektar olup, bunun büyük kısmı tarlalarla kaplıdır. İlimizdeki temel tarımsal ürünler arasında buğday, arpa, şeker pancarı, ayçiçeği, tütün ve hububat öne çıkmaktadır. Hayvancılık da ilin ekonomisinin önemli bir alt sektörüdür; özellikle küçükbaş hayvancılık yaygın olup, koyun ve keçi yetiştiriciliği en yaygın yapılan faaliyetlerdendir. Ancak, tarım ve hayvancılıkta verimlilik, özellikle geleneksel yöntemlerle yapılan üretim nedeniyle düşüktür. Bu durum, bölgedeki ekonomik kalkınmayı sınırlayan önemli bir faktördür.

Muş, Türkiye'nin en büyük ovalarından birine sahip olmasına rağmen, sert iklim koşulları ve su kaynaklarının yetersizliği nedeniyle bu topraklardan yeterince faydalanılamamaktadır. Özellikle Muş Ovası'nda sulama altyapısının yetersizliği, tarımsal verimi düşüren unsurlar arasında yer almaktadır. Ancak, Alparslan II Barajı ve diğer sulama projelerinin tamamlanmasıyla bu durumun iyileşmesi beklenmektedir.

Sanayi

Sanayi, Muş ilinin ekonomik yapısında önemli bir yer tutmamaktadır. Sanayinin gelişmemesinin başlıca nedenleri arasında sermaye birikiminin yetersizliği, iklim koşullarının olumsuzluğu ve hammaddenin kısıtlı olması sayılabilir. İl genelinde büyük ölçekli sanayi işletmeleri sınırlıdır. Bunlar arasında Muş Şeker Fabrikası ve Muş Çimento Fabrikası yer alırken, orta ölçekli sanayi işletmeleri arasında tekstil fabrikaları, tuğla fabrikaları, süt fabrikaları ve gıda üretim tesisleri bulunmaktadır. Ancak, özel sektör girişimleriyle küçük sanayi işletmeleri kurularak, ilde sanayinin gelişmesine katkı sağlanması beklenmektedir.

Muş'ta 2008 yılında faaliyete geçen Muş Organize Sanayi Bölgesi, sanayi sektörünün gelişmesine önemli katkılar sağlamaktadır. Bu bölge, 54 fabrika kapasitesine sahip olarak planlanmış olup, hali hazırda çeşitli sektörlerde üretim yapılmaktadır.

Ticaret

İl ekonomisinin önemli bir bileşeni de ticarettir. Muş'ta ticari hayat, il merkezinde ve çevre ilçelerde canlılığını sürdürmektedir. Ticaretin büyük kısmını gıda, inşaat malzemeleri, tarımsal ürünler ve dayanıklı tüketim malları oluşturur. İlde üretilen bitkisel ürünlerin önemli bir kısmı, özellikle nohut ve fasulye, il dışına satılmaktadır. Ayrıca hayvancılık ürünleri de ticaretin önemli bir bileşenidir.

İstihdam ve İşgücü

Muş'ta istihdam büyük ölçüde tarım ve hayvancılık sektörlerinde yoğunlaşmaktadır. Tarım sektörü, ilin toplam istihdamının %56,2'sini oluştururken, sanayi sektörü yalnızca %2'lik bir paya sahiptir. Sanayi sektöründeki bu düşük pay, ilin sanayileşme seviyesinin geriliğini göstermektedir. Tarım ve hayvancılıkla ilgili olarak vasıfsız iş gücü büyük bir kısmı oluşturmakta olup, işsizlik oranı ise zaman zaman yüksek seyretmektedir.

Tarihi Konumlar

• Höyükler ve Ören Yerleri: Muş sınırlarında yapılan kazılar ve yüzey araştırmaları, bölgenin Hurri-Mitanni gibi eski kültürlerin egemenliğinde kaldığını ve Kalkolitik dönemden Orta Çağa kadar çeşitli kültürlere ait buluntulara rastlandığını ortaya koymuştur. Bu araştırmalar, Muş'un tarihsel olarak önemli bir yerleşim yeri olduğunu göstermektedir. Öne çıkan höyükler arasında Yağcılar, Dolabaş, Bostankale ve Mercimekkale Höyükleri bulunmaktadır. Ayrıca, Urartu dönemine ait kaya mezarları ve yerleşimler de mevcuttur.
• Camiler: Muş’ta önemli camilerden biri olan Ulu Cami, XIV. yüzyılın ikinci yarısına tarihlenmektedir ve Şeyh Muhammed-i Mağribi tarafından yaptırıldığı rivayet edilmektedir. Hacı Şeref Camii ise Selçuklu yapısı olup XVII. yüzyıldan kalmadır. Alaaddin Bey Camii, XVIII. yüzyıl başlarında inşa edilmiştir ve kare planlıdır. Diğer önemli camiler arasında Bulanık Mollakent Camisi ve Bulanık Esenlik Camisi bulunmaktadır.
• Medreseler: Mollakent Medresesi, 1321'de Şeyh İbrahim tarafından yaptırılmıştır. Muratpaşa Medresesi, mantık, hadis ve tefsir gibi ilimlerin öğretildiği bir eğitim merkezidir. Mahsut Paşa Medresesi, Muş'un en büyük medresesi olup, burada İslam hukuku ve çeşitli diğer ilimler öğretilmiştir. Alaaddin Bey Medresesi, ünlü alimlerin yetiştiği bir okul olarak dikkat çeker.
• Kiliseler: Muş'ta eski kiliselerden biri olan Meryem Ana Kilisesi ve Çanlı Kilise (Surpgarabet Manastırı) önemli dini yapılar arasında yer alır. Ayrıca Kırköy Beldesindeki Sirong Kilisesi, Kırkayak Kilisesi ve Kızılağaç Beldesindeki Kırmızı Kilise gibi kalıntılar da bulunmaktadır.
• Hanlar, Hamamlar ve Çeşmeler: Yıldızlı Han, 1307 yılında yapılmış olup, İpek Yolu üzerindeki önemli ticaret noktalarındandır. Aslanlı Han, Selçuklu yapısı olup günümüze az bir kısmı kalmıştır. Alaaddin (Yakup Efendi) Bey Çeşmesi, Alaaddin Bey Camii külliyesi içinde yer almaktadır.
• Türbeler ve Yatırlar: Muş’ta birçok önemli türbe bulunmaktadır. Kesik Baş, savaşta başı kopan bir şahsiyetin mezarını anlatan bir efsaneye sahiptir. İbrahim Samidi Türbesi, Selçuklu Türk mezar mimarisini yansıtan bir yapıdır. Şeyh Muhammed-i Mağribi ve Müştak Baba, bölgedeki önemli dini şahsiyetlerin türbeleridir.
• Kale ve Kuleler: Muş Kalesi, şehrin en eski yapılarından olup, tarihsel savaşlara sahne olmuştur. Hasbet Kalesi, Urartu dönemine ait olup, bölgede önemli bir askeri karakol olarak kullanılmıştır. Muşet Kalesi ve Malazgirt Kalesi de bölgedeki önemli kalelerdendir.
• Köprüler: Murat Irmağı Köprüsü, Selçuklu yapısının örneklerinden biridir ve uzunluğu 143 metredir. Hatun Köprüsü ve Kız Köprüsü, Malazgirt bölgesindeki diğer önemli köprülerdir.
• Hamamlar: Alaaddin Bey Hamamı, Osmanlı döneminden kalma ve hala kullanılmaktadır. Güllü Hamamı ve Dere (Migre) Hamamı, Anadolu Selçuklularının inşa ettiği yapılar arasında yer alır.
• Eski Muş Evleri: Muş'un geleneksel evleri, tipik Türk konut mimarisine uygun olarak iki katlı ve avlulu yapılardır. Ahşap ve kerpiç malzeme kullanılarak yapılan bu evler, zamanın iklim şartlarına uygun şekilde inşa edilmiştir. Evlerin iç düzeni, Osmanlı ve Selçuklu etkilerini yansıtan basit ve fonksiyonel bir yapıya sahiptir.

Yöresel Yemekler

Muş'un mutfağı, etin önemli bir yer tuttuğu zengin bir çeşitlilik sunar. Başlıca yöresel yemekler arasında Muş Köftesi (Hafta Direği), Hez Dolması, Domatesli Lahana Dolması (Kırkçikli Kelem Dolması), Çorti, ve Keşkek yer alır.

• Muş Köftesi (Hafta Direği): Yağsız et, bulgurla yoğrulup iç harcıyla kaplanarak tuzlu suda pişirilir, üzerine tereyağı dökülüp servis edilir.
• Hez Dolması: Yağlı kıyma ve pirinç karışımı, haşlanmış lahana yapraklarına sarılarak pişirilir ve sumak suyu eklenir.
• Domatesli Lahana Dolması: Bulgurla yoğrulmuş kıyma, haşlanmış lahana yapraklarına sarılıp domates ve biberle pişirilir.
• Çorti: Lahana, maydanoz, reyhan ve baharatlarla doldurulup ekşi olması için nohut ve hamur eklenerek kışlık yemek olarak hazırlanır.
• Keşkek: Nohut ve dövme buğdayla etli karışım pişirilip üzerine soğan serpilerek servis edilir.

Yönetim

Vali

Muş'un aktif olarak Valilik görevini Avni Çakır yürütmektedir. Çakır, 10.08.2023 tarih ve 2023/376 sayılı Cumhurbaşkanlığı Kararnamesi ile atandığı Muş Valiliği görevine 18.08.2023 tarihinde başlamıştır.