Ana YazarAhmet ARSALAN13 Temmuz 2026 13:51

ORCID ID

0009-0002-8532-353X

Ribâtlar, İslam coğrafyasında özellikle sınır boylarında ve stratejik mevkilerde askerî amaçlarla inşa edilen korunaklı yapılardır (Yiğit, 2008: 76). Eyyûbî ve Memlük dönemlerinde Kudüs’te yaygın olarak görülen bu yapılar, Mescid-i Aksâ’nın savunulması ve kutsal toprakların korunması amacıyla kullanılmış, aynı zamanda misafirhane, itikaf yeri ve âlimlerin konaklama alanı olarak hizmet vermiştir (Al Jazeera, 2024). Hicri ilk iki yüzyılda İslam sınırlarında yoğunlaşan ribâtların Filistin’deki önemi, toprakların Müslüman kontrolüne geçmesiyle azalmış, ancak Haçlı Seferleri sırasında ve sonrasında yeniden artmıştır (ed-Dik, 2013: 3).Kudüs’te 7. ve 10. Hicri yüzyıllar arasında inşa edilen yedi ribâttan biri olan Kürdî Ribâtı, Emir Kürd el-Mansûrî Ribâtı veya Hûş eş-Şihâbî adlarıyla da bilinir. Memlük dönemine ait bu yapı, Mescid-i Aksâ’ya Hadid Kapısı’ndan girenlerin solunda yer alır ve 693 Hicri (1294 M.) yılında Mısır topraklarının sahibi olan, Sultan Kalavun’un (1309-1340 M.) Memlük askerlerinden Emir el-Makar es-Seyfî el-Kürd tarafından fakirleri, hacıları, ziyaretçileri, âlimleri ve murâbıtları barındırmak amacıyla kurulmuştur (Kisvânî, 2025; Qudsinfo, t.y.). Kürdî Ribâtı, Kubbetü’s-Sahre’ye sadece 300 metre uzaklıkta olup yüksek taş yapısı, iki yanında oturaklar bulunan küçük girişi, dar koridoru ve etrafı odalarla çevrili avlusuyla tipik bir Memlük mimari örneği sergiler (Al Jazeera, 2024).Ribât, 11. yüzyılda bir kısmının yıkılmasının ardından Şeyh Şihâbüddin Ahmed tarafından satın alınmış, 1156’da Şeyh Abdü’l-Vehhâb b. Şihâbüddin tarafından vakfedilmiştir. 1817’den 1983’e kadar eş-Şehâbî ailesinin yönetiminde “Hûş el-Şihâbî” adıyla anılan yapı, sonrasında İsrail işgalinin yapıya zararını önlemek için İslami Vakıflar İdaresi’ne devredilmiştir (Al Jazeera, 2024).Diğer önemli Kudüs ribâtları arasında Sultan Zahir Baybars döneminde 666 Hicri (1267 M.)’de inşa edilen Alaâddin el-Bassîr Ribâtı, 681 Hicri (1282 M.)’de Sultan Kalavun’un yaptırdığı Mansûrî Ribâtı, 763 Hicri (1362 M.)’de Mardinli Sultan el-Salih’in kurduğu Mardinî Ribâtı ve 881 Hicri (1476 M.)’de Sultânu’l-Eşref Kayıtbay’ın yakın adamlarından el-Hâce Şemsuddîn Muhammed b. ez-Zemen’in inşa ettirdiği Zeminî Ribâtı bulunmaktadır. Ancak bunların içerisinde en fazla öne çıkanı Mescid-i Aksâ ile en çok bağlantılı olan Ribât el-Kürd’dür (el-Uleymî, 1999: 36).1967’de Kudüs’ün işgali sırasında işgal güçleri, Demir Kapı’nın kuzeyindeki Kürdî Ribâtı’nı ele geçirerek burayı “Küçük Ağlama Duvarı” olarak adlandırmış【1】 ve Yahudi kadınların ibadetine tahsis etmiştir. Oysa bu duvar, Mescid-i Aksâ’nın önemli bir parçasıdır (Qudsinfo, t.y.). Günümüzde Yahudi gruplar (hem erkekler hem de kadınlar) tarafından özellikle cuma günlerinde ibadet amacıyla kullanılan ribât, İsrail’in İslamî mirası dönüştürme politikalarının bir örneğini teşkil etmektedir【2】. Şehâbî ailesi, işgalci saldırılara karşı ribâtı korumak amacıyla yapıyı İslami Vakıflar Dairesi’ne devretmiş olsa da işgal makamları “Kürdî Ribâtı”nı “Küçük Ağlama Duvarı”na dönüştürme çabalarını sürdürmektedir【3】 (Al Jazeera, 2024; Qudsinfo, t.y.).Ribâtlar, özellikle Kürdî Ribâtı örneğinde görüldüğü üzere, yalnızca tarihî ve mimari öneme sahip yapılar değil, aynı zamanda Kudüs’ün dini ve kültürel kimliği üzerindeki mücadelenin de sembolik mekânlarıdır【4】. İslami vakıf geleneğinin sosyal işlevini yüzyıllarca sürdüren bu yapılar, günümüzde işgal politikaları nedeniyle orijinal kimliklerini koruma mücadelesi vermektedir.