Ana YazarHüseyin ERGUN13 Temmuz 2026 13:51

ORCID ID

0000-0002-2271-0041

Filistin’de tarımsal kalkınma tarihsel, siyasal ve sosyoekonomik dinamiklerin kesişiminde şekillenmiş bir süreçtir. Geleneksel olarak zeytin, hurma, narenciye ve tahıl üretimi ile güçlü bir tarım kültürüne sahip olan Filistin, özellikle 1948 sonrası İsrail işgaliyle birlikte tarımsal üretim kapasitesinde ciddi kayıplar yaşamıştır (Menu, 2018: 7; Temper, 2009: 79). İşgal ve abluka politikaları Gazze Şeridi’nde tarım arazilerine erişimi kısıtlamış, su kaynaklarının kontrolünü İsrail’in eline vermiş ve çiftçilerin üretim yapabilme imkânlarını ciddi şekilde sınırlandırmıştır (Koek, 2013). Özellikle Gazze’de tarım arazilerinin sınırlandırılması ve tarımsal altyapının tahrip edilmesi sektörde ciddi bir çöküşe neden olmuştur. Filistin Merkezi İstatistik Bürosu (PCBS) verilerine göre tarımın Gayri Safi Yurt İçi Hasıla içindeki payı 1982’de yüzde 29,9 iken (el-Zein, 2017: 13) 2022 itibarıyla yüzde 6’ya gerilemiştir (Uzuntaş vd., 2024: 27).Nüfus yoğunluğunun 6.269 kişi/km²’ye ulaştığı Gazze’de tarım sektörü; su kıtlığı, toprak tuzluluğu ve ihracat kısıtlamaları gibi çok katmanlı sorunlarla mücadele etmektedir (PCBS, 2023). İsrail’in su kaynakları üzerindeki kontrolü tarımsal üretimi doğrudan etkilemiştir. E. Koek (2013), işgal altındaki topraklarda su kaynaklarının yüzde 80’inin İsrail tarafından kullanıldığını ve Filistinli çiftçilerin suya erişiminde ciddi adaletsizlikler yaşandığını belirtmektedir. I. Braverman (2009) ise, zeytin ağaçlarının sistematik olarak sökülmesini sadece ekonomik bir kayıp değil, aynı zamanda Filistinli kimliğe yönelik bir saldırı olarak değerlendirmektedir.Gazze Şeridi’nde tarımsal kalkınmayı desteklemek amacıyla çeşitli uluslararası ve yerel girişimler hayata geçirilmiştir. Türk İş birliği ve Koordinasyon Ajansı Başkanlığı (TİKA), 2005 yılından bu yana Filistin’de özellikle tarımsal kalkınmaya odaklanan önemli projeler yürütmektedir. TİKA, Gazze’de modern tarımsal üretim altyapısını güçlendirmek amacıyla ülkenin en gelişmiş zeytinyağı üretim tesislerinden birini kurmuş ve bölgedeki çiftçilere traktörler, biçerdöverler, sulama sistemleri gibi çeşitli tarımsal ekipmanlar sağlamıştır. Ayrıca “Model Çiftlik Kurulumu Projesi” kapsamında Gazze Tarım ve Çevre Derneği iş birliği ile gelir getirici ve sürdürülebilir tarım projeleri desteklenmiştir (AA, 2018a). TİKA’nın destekleri yalnızca üretim araçlarının temini ile sınırlı kalmamış, aynı zamanda tarımsal bilgi ve kapasiteyi artırmaya yönelik eğitim projeleri de hayata geçirilmiştir. Örneğin, Batı Şeria’da el-Arub Tarım Meslek Lisesi bünyesinde kurulan yumurta tavukçuluğu tesisi, öğrencilerin hem pratik eğitim almasını hem de okul gelirine katkı sunmasını sağlamıştır (AA, 2018b).Bütün bu çabalara rağmen, Gazze tarımı, sistematik abluka ve savaş tahribatı nedeniyle kırılgan bir yapıya sahiptir. 2024 verilerine göre, Gazze’de yoksulluk oranı yüzde 65, işsizlik oranı ise yüzde 46 seviyelerine ulaşmıştır (Uzuntaş vd., 2024: 71). Ayrıca Filistin İstatistik Bürosu (PCBS) raporlarına bakılarak Gazze’de yaşanan yıkım net olarak görülebilmektedir. Ekim 2023’te başlayan İsrail işgal saldırıları, Gazze Şeridi’ndeki ekonomik faaliyetlerin süresiz olarak durmasına neden olmuştur. Bu bağlamda, Gazze Şeridi’ndeki iş gücü göstergelerinin ele alınması gerçekçi ve anlamlı değildir. Nitekim, söz konusu saldırıların devam ettiği 2024 yılının dördüncü çeyreğinde gerçekleştirilen İş Gücü Anketi (LFS) sonuçları, işsizlik oranlarının 2023 yılının üçüncü çeyreğinde kaydedilen yaklaşık yüzde 45 düzeyinden, eşi görülmemiş bir artışla yaklaşık yüzde 68’e yükseldiğini ortaya koymaktadır.Bulgular ayrıca, iş gücüne katılım oranının 2023 yılının üçüncü çeyreğinde yüzde 40 iken 7 Ekim 2023 öncesine kıyasla yüzde 30 seviyesine gerilediğini göstermektedir (PCBS, 2024). Tarım sektörü, hem gıda güvenliğinin sağlanması hem de ekonomik bağımsızlığın inşası için kritik bir alan olarak önemini korumaktadır. Buna karşın neoliberal kalkınma politikalarının dayattığı ihracat odaklı tarım modeli Filistin tarımını dışa bağımlı hale getirmiştir (Khalidi & Samour, 2011: 13). Özellikle 1990’lardan sonra uluslararası yardım programları, yerel üretimi desteklemekten ziyade, endüstriyel ve ticari tarım odaklı projelere yönelmiş, böylece, Filistinli çiftçiler küresel piyasaların kırılgan aktörleri haline gelmiştir (el-Zein, 2017: 10).Alternatif bir kalkınma vizyonu olarak “gıda egemenliği” (food sovereignty) kavramı Filistin tarımı için güçlü bir çıkış yolu olarak önerilmektedir (Nimer, 2024). Bu yaklaşım; üretim araçlarının yerel halkın denetiminde olmasını, yerel tohumların korunmasını, çevre dostu üretim tekniklerinin kullanılmasını ve pazara erişimin güvence altına alınmasını önermektedir (Grey & Patel, 2015: 433; Guimaraes & Paq, 2019). Bu kapsamda, Filistinli tarım kooperatiflerinin ve yerel üretim ağlarının güçlendirilmesi tarımsal kalkınmanın sürdürülebilirliğini artıracak temel adımlardan biridir.Filistin ve Gazze’de tarımsal kalkınma yalnızca ekonomik büyüme bağlamında değil, aynı zamanda bir özgürlük, direniş ve kimlik mücadelesi bağlamında değerlendirilmelidir. Kolonyal yapılar tarafından dayatılan ekonomik, çevresel ve sosyal kısıtlamaların aşılması için tarımsal üretimin güçlendirilmesi ve yerel halkın kendi üretim kaynakları üzerinde egemenlik kurması kritik bir öneme sahiptir. Bu doğrultuda TİKA gibi kurumların sağladığı altyapı ve teknik destekler doğru stratejilerle birleştiğinde Filistin’in tarımsal direncinin güçlenmesine katkı sağlayabilecektir.