Ana YazarMuhammet YURTSEVEN13 Temmuz 2026 13:51

ORCID ID

0000-0003-2604-440X

Kooperatif, Filistin’de tarımsal üretim, ekonomik dayanıklılık ve toplumsal örgütlenme açısından iktisadi öneme sahip bir kurumsallaşma biçimidir. Filistin topraklarında kooperatifçilik hareketi, işgal koşulları altında yaşayan çiftçilerin ekonomik varlıklarını sürdürebilmeleri ve gıda güvenliğini sağlayabilmeleri için vazgeçilmez bir araç olarak gelişmiştir (FAO, 2024). Filistin’deki ilk kooperatif 1924 yılında Akka’da kurulmuş olup, tütün üzerine uzmanlaşan tarımsal bir kooperatif olarak faaliyetine başlamıştır (COMCEC, 2015: 4). 1948 Nekbe’sinden sonra kooperatiflerin sayısında yüzde 87’lik bir düşüş yaşanmışsa da Filistin toplumunda kooperatif modelinin ve aile çiftçiliğinin güçlü gelenekleri işgal koşulları altında devam etme gayretindedir (ILO, 1939: 63-65).Filistin Tarım Bakanlığı’nın 2015 verilerine göre, çiftçi örgütlerinin ana aktörleri arasında 280’den fazla kooperatif bulunmakta olup, bunlar yerel ve uluslararası sivil toplum kuruluşları ile birlikte Filistin tarımının temel yapı taşlarını oluşturmaktadır (COMCEC, 2015: 5-6). Birleşmiş Milletler Gıda ve Tarım Örgütü’nün (FAO) 2024 yılında yayınladığı verilere göre ise Batı Şeria’da 40.000’e yakın üyesi bulunan yaklaşık 342 kooperatifin 230’u tarım kooperatiflerinden oluşmaktadır (FAO, 2024: 1; ICA, 2025). Batı Şeria’da yapılanmış olan 230 tarım kooperatifinin beş farklı alanda faaliyet gösterdiği görülmektedir. (FAO, 2024: 13). Bu verilerden hareketle Gazze Şeridi’nde de yaklaşık 50 tarım kooperatifinin tarım sektöründe faaliyet gösterdiği anlaşılmaktadır.Tarım kooperatifleri açısından Filistin’deki potansiyele bakıldığında Gazze Şeridi’nde çiftçilerin yüzde 90’ının 2,5 dönümden küçük bir ziraat alanı varken, Batı Şeria’da çiftliklerin yüzde 50’si 0,5 dönümden daha küçüktür (Anera, 2013: 2). Çünkü Filistinli tarım üreticileri, işgalci İsrail’in yıllardan beri süregelen planlı bir şekilde mülksüzleştirme politikaları ve sıkı denetim baskıları ile karşı karşıya kalmışlardır. Bunun sonucunda ise 1967 yılından itibaren İsrail yönetimi tarafından 850.000’i aşkın zeytin ağacının arazi hırsızlığı, toprak gasbı ve zoraki yerinden etme siyaseti ile tahrip edildiği kayıtlara geçmiştir. Öte yandan Filistinliler su kaynaklarına erişim konusunda da insanlık dışı eşitsizliklere maruz bırakılmaktadır. Nitekim Batı Şeria’daki su kaynaklarının yüzde 85’i İsrail’in kontrolü altında bulunmaktadır. Filistinli nüfus kişi başına günlük 70 litre su tüketimiyle yetinmek zorunda kalırken İsrailli işgalcilerin -çoğunlukla aynı coğrafi bölgede- günlük 300 litrenin üzerinde su tüketim imkanına sahip oldukları gözlemlenmektedir【1】 (ASEED, 2025). Bu durumda işgal altındaki Filistinlilerin kooperatif yetenekleri kısıtlanmakta özellikle de tarım kooperatiflerinin kalkınmadaki rolü zayıflatılmaktadır.İşgalci İsrail’in hemen hemen her yerde devreye aldığı askeri kontrol noktaları, yasak bölgeler ve gaspçıların işgal ettiği bölgelere zorla tesis ettikleri yollarının varlığı, Filistinlilerin tarımsal faaliyetlerindeki mevsimsel döngüyü ciddi şekilde aksatmaktadır【2】. Bunun yanı sıra ihracat ve ithalat süreçlerinin tamamı işgalci İsrail denetimi altında yürütülmektedir. Bu koşullar altında Filistinli çiftçiler, ürettikleri ürünleri piyasaya arz edememekte, öngörülemez sınır kapanışları ve keyfi vergi uygulamalarıyla karşılaşmaktadırlar【3】 (ASEED, 2025).Gazze Şeridinde ise durum daha vahim bir tablo sergilemektedir. İsrail’in Gazze Şeridi’ne uyguladığı insanlık ve hukuk dışı ablukalar, bölgenin tarımsal üretim kapasitesi ile dış ticaret faaliyetleri üzerinde tahripkâr etkiler meydana getirmiştir. Nitekim İsrail’in katliamı örtmek için Dökme Kurşun Operasyonu adını verdiği 2008’deki Gazze katliamı süresince gerçekleştirdiği askeri saldırılar neticesinde tarım arazilerinin fiziki tahribatı【4】 ve müteakiben Gazze’nin İsrail ile olan kuzey ve doğu sınır hatları boyunca inşa edilen “Utanç Duvarı” uygulaması sonucunda, bölgedeki tarımsal arazilerin yüzde 46’lık kısmı kullanım dışı kalmış veya erişim imkânı ortadan kalkmıştır. İşgalci İsrail’in abluka rejimi, Gazze’nin harap olan altyapısının rehabilitasyonu için zorunlu olan gübre, sulama sistemleri ve su kuyularının inşasına yönelik yapı malzemeleri gibi hayati önem taşıyan tarımsal girdilerin ithalatını ciddi ölçüde sınırlandırmıştır. Bu durumun doğrudan bir yansıması olarak, tarım sektöründe istihdam edilen iş gücünün toplam istihdam içindeki payı, 2007 yılında yüzde 12,7 seviyesinde iken, 2009 yılına gelindiğinde yüzde 7,1’e gerilemiştir (Anera, 2013: 3). Bu düşüş tarım kooperatiflerini de etkilemiş ve özellikle de Ekim 2023 ile işgalci İsrail’in arttırarak sürdürdüğü hukuk dışı uygulamalarından sonra Gazze’deki kooperatiflerin sayısı hakkında net bir bilgiye ulaşılamamıştır.Filistin’deki kooperatifler, işgal koşullarının yarattığı zorlu ekonomik ortamda çiftçilere çeşitli destek mekanizmaları sunmaktadır (Marzin vd., 2019: 42). Tarımsal İşçi Komiteleri Birliği’nin (UAWC) açıklamaları ve akademik araştırmalar, kooperatiflerin Filistin’de teknik verimlilik ve toplam faktör verimliliği üzerinde olumlu etkileri olduğunu göstermektedir (Isaac & Hilal, 2011: 419). Özellikle Batı Şeria’daki zeytin çiftliklerini ele alan çalışmalar, kooperatif üyeliğinin çiftçilerin verimliliğini artırdığını ortaya koymaktadır (Kashiwagi, 2020: 21-42). Yanı sıra Filistin’de sosyal ve tarımsal çalışmalarla uğraşan kooperatifler, yoksullukla mücadelede de de önemli bir rol oynamakta, özellikle kırsal kesimde yaşayan topluluklar için ekonomik dayanışma ve bilgi paylaşımı platformları işlevi görmektedir (Kashiwagi & Kamiyama, 2023: 1-3).Doğal kaynaklara erişim kısıtlamaları, mal ve insan hareketlerini etkileyen hareket kısıtlamaları, uzun süreli gıda erişim krizi, yüksek işsizlik oranları, geçim kaynaklarının çöküşü ve yetersiz kurumsal kapasite gibi faktörler, kooperatiflerin etkinliğini olumsuz etkilemektedir (FAO, 2024: 14-16). Filistinli çiftçilerin durumu, sınırlı ya da hiç bulunmayan yönetişim kapasitesinden ve saldırılara karşı savunmasızlıklarından dolayı son derece kırılgan bir yapı sergilemektedir. Bu zorlu koşullarda, kooperatifler sadece ekonomik araçlar olmanın ötesinde, Filistin halkının toprakla bağını koruma ve direniş ekonomisi geliştirme stratejilerinin merkezi haline gelmiştir. İsrail’in hukuksuz işgali altında gıda üretimi, “yasadışı yerleşimler” olarak adlandırılan gasp birimlerinin şiddet ve baskılarının tırmanmasıyla birlikte giderek daha tehlikeli hale gelmiştir.Okuma ÖnerileriNimer, Fathi (2024). “Agriculture and the Resistance Economy: Past and Present”. Al-Shabaka. Erişim Tarihi: 28.09.2025, https://al-shabaka.org/briefs/food-sovereignty-in-a-palestinian-economy-of-resistance/.