Ana YazarDoğan ÖZTÜRK13 Temmuz 2026 13:48

ORCID ID

0000-0001-8672-0436

1948’den bu yana işgal altında bulunan Filistin’in dış ticareti, özellikle 1967–1994 yılları arasında tamamen İsrail’in kontrolü altında yürütülmüştür. Bu süreçte İsrail’in belirlediği; tüm vergiler, ithalat tarifeleri ve standartlar Batı Şeria ve Gazze’de doğrudan uygulanmıştır (UNCTAD, 1994).29 Nisan 1994 tarihinde, Oslo görüşmelerinin bir parçası olarak Filistin Kurtuluş Örgütü ile İsrail arasında “Ekonomik İlişkiler Protokolü”, yani Paris Protokolü imzalanmıştır (UNQP, 1994)【1】. Başlangıçta yalnızca Gazze ve Eriha bölgelerini kapsayan bu protokol, kısa sürede tüm Filistin topraklarını içine alacak şekilde genişletilmiştir. Anlaşma görünürde iki taraf arasında bir gümrük birliği kurma amacı taşımakla birlikte, fiiliyatta Filistin ekonomisini İsrail ekonomisine bağımlı hale getirmiştir. Protokol iş gücü, ticaret, mali ilişkiler ve parasal düzenlemeler olmak üzere dört ana başlıkta düzenlenmiştir. Bu kapsamda, iki taraf arasında gümrük vergisi muafiyeti getirilmiş, ancak Filistin’in bağımsız dış ticaret politikası belirleme hakkı ortadan kaldırılmıştır. Yalnızca belirli ürünler üzerinden sınırlı istisnalar tanınmıştır, Katma Değer Vergisi (KDV) ise İsrail ile dar bir farklılık aralığı içinde sınırlandırılmıştır. Ayrıca İsrail, üçüncü ülkelerden yapılan ithalatlara ilişkin vergileri toplama yetkisini elinde tutmuş, bunları sonrasında Filistin’e aktarmayı taahhüt etmiştir【2】 (Paris Protocol, 1994).Her ne kadar protokol başlangıçta bazı avantajlar sunsa da İsrail’in, “kapatma” ve “kısıtlama” uygulama yetkisi Filistin ekonomisine büyük zarar vermiştir. 2005’te imzalanan “Hareket ve Ulaşım Anlaşması (Agreement on Movement and Access)” kısa süre sonra İsrail tarafından uygulanmaz hale sokulmuş; ithalat, ihracat ve yardım akışında ağır kısıtlamalar getirilmiştir. İsrail ayrıca, işçilerin girişine ve tarım ürünlerinin ihracına izin verme taahhütlerini de yerine getirmemiştir (NAD, 2025). Bu ihlaller Filistin ekonomisini işlevsiz bir hale sürüklemiştir.Filistin’in dış ticaretinin yalnızca İsrail limanları ve havaalanları, Filistin Yönetimi ile Ürdün arasındaki sınır geçişleri ve Mısır ile bağlantıyı sağlayan Refah Sınır Kapısı üzerinden yapılabileceği hükme bağlanmıştır (Harpaz & Reich 2023: 594-96).Birleşmiş Milletler İnsani Yardım Koordinasyon Ofisi (OCHA) tarafından yayımlanan “İşgal Altındaki Filistin Toprakları için Acil Çağrı” raporunda, 2024 Aralık ayı itibarıyla Gazze’deki giriş- çıkış kapılarının durumu ayrıntılı olarak bir şekilde ele alınmaktadır. Rapora göre, Gazze’de bulunan 8 sınır kapısından yalnızca 4’ü sınırlı ölçüde açık tutulmaktadır. Bu kapılardan geçişler, İsrail tarafından önceden onaylanmış ürün listeleri ve belirli kişilerle sınırlandırılmıştır. Geriye kalan 4 kapıdan 3’ü tamamen, 1’i ise geçici olarak kapalıdır (OCHA, 2024b: 3).Gazze’nin dış dünya ile bağlantısını sağlayan giriş-çıkış noktaları İsrail’in kontrolündedir. Bu noktalar, çeşitli gerekçelerle zaman zaman tamamen veya kısmen kapatılmaktadır. Erez Kapısı kısıtlı yolcu geçişine, Kerem Shalom ticari mal girişine, Refah ise Mısır kontrolünde sınırlı geçişe izin vermektedir. Diğer kapılar (Nahal Oz, Karni, Sufa) tamamen kapatılmıştır. Ayrıca İsrail, “çift kullanımlı” olarak sınıflandırdığı telekomünikasyon, tıbbi ve laboratuvar ürünlerinin ithalatını yasaklamakta veya özel lisansa bağlamaktadır (ITA, 2023). 2007’de Hamas’ın kontrolü ele geçirmesiyle uygulanan abluka ihracatı tamamen durdurmuş, üretim ve istihdamı olumsuz etkilemiştir. 2010’dan sonra sınırlı tarımsal ihracata, 2014 sonrası ise Batı Şeria ve kısmen İsrail’e ticari transferlere izin verilmiş olsa da kısıtlamalar sürmüş ve 2016’da Gazze’nin ihracat hacmi, 2007 öncesinin yüzde 20’sinin altında kalmıştır (OCHA, 2017: 10).2007’de ablukanın başlamasıyla Gazze’ye giren günlük kamyon sayısı 583’ten 112’ye düşmüş, ithalatın yüzde 70’i gıdaya indirgenmiştir【3】. Sanayi, tarım ve inşaat için gerekli malzemelerin yasaklanması sonucu sanayi kuruluşlarının yüzde 95’i kapanmak zorunda kalmıştır. İhracat ise kesme çiçek ve çilek dışında neredeyse tamamen durdurulmuştur (UN, 2009). Abluka kapsamında ayrıca, enerji girişleri azaltılmış, balıkçılık ve tarım alanlarına【4】 erişim engellenmiştir. İsrail’in uyguladığı “arka arkaya” sistemi, malların kamyonlar arasında aktarılmasını zorunlu kılarak nakliye maliyetlerini artırmıştır (NAD, 2025).OCHA’nın 2024 raporuna göre, Gazze’nin 2 milyonu aşan nüfusunun ihtiyaçlarını karşılayabilmesi için yalnızca insani yardımlar yeterli değildir. Ticaretin yeniden canlandırılması amacıyla günlük en az 600 kamyonun bölgeye girmesi gerekmektedir. Bunun 300’ü ticari ürün, 200’ü BM yardımı, 100’ü ise Kızılay malzemeleri olmalıdır (OCHA, 2024a: 17). Ancak, İsrail’in keyfi kısıtlamaları; kişniş, adaçayı, çikolata veya oyuncak gibi malları yasaklarken tarçın veya plastik kovaya izin vermesi gibi çelişkili örneklerle sürmektedir (Hass, 2010). Sonuç olarak, yaklaşık 80 yıldır işgal altında bulunan Filistin, 1994 Paris Protokolü ile ekonomisinin İsrail’e fiilen bağlanmasıyla hiçbir fonksiyonunu yerine getiremez hale getirilmiştir. Özellikle Gazze Şeridi’nde, sınır kapılarında uygulanan kapatma ve ağır kısıtlamalar dış ticareti neredeyse imkânsız kılmış; bu durum üretim sektörlerinin faaliyetlerini sürdürememesine, sanayinin çökmesine ve halkın temel ihtiyaçlarını dahi karşılayamaz duruma gelmesine yol açmıştır.