Gök kubbenin altındaki devridaimde, insanoğlu kemale ermek için hep bir eşiği bekler durur. Bu eşik, bazen bir zamanın nihayeti, bazen bir sabrın selameti, bazen de bir yolun menzilidir. Kadim medeniyetlerin hafızasında bu menzilin adı, sayıların en tılsımlısı, bekleyişin ve tamama ermenin mührü olan “kırk”tır.
Zaman ve mekânın matematiksel soğukluğundan sıyrılıp ruhun ve kültürün sıcaklığına bürünen sayılar, bir milletin inancından coğrafyasına kadar pek çok izi bağrında taşır. Kırk sayısı da bu silsile içerisinde; beklemenin, hazırlığın, denemenin ve nihayetinde bir dönüşümü tamamlamanın remzidir.
Babil’de yedi gezegenin yedişer günlük döngüsünden süzülüp gelen bu sayı, Mezopotamya’nın kadim göğünde fırtına tanrılarının ve bereketin nişanesi olarak parlamıştır. Batı dillerindeki "karantina" kelimesinin kökeninde yatan o zorunlu kırk günlük bekleme süresi, sadece bedeni hastalıktan değil, ruhu da karmaşadan azade etmenin bir yoludur. Kitab-ı Mukaddes’te Nuh Tufanı’nın kırk gün süren yağmurları dünyayı nasıl yıkayıp temizlediyse, çölde geçirilen kırk yıl da İsrailoğullarını esaretten özgürlüğe, hamlıktan olgunluğa taşımıştır. İlahî olanla kurulan bu sarsılmaz bağ, Hz. Musa’nın Tur Dağı’ndaki halvetinden Hz. İsa’nın çölde verdiği nefis mücadelesine kadar, beşeriyetin "bekleme salonu" olmuştur.
İslam kültüründe kırk, sadece bir âdet değil, "ol" sözünün vuku bulmasından sonra ruhun yeryüzü serüveninde olgunluğa eriştiği o mukaddes yaştır. Nitekim Hz. Muhammed’e nübüvvetin kırk yaşında gelmesi ve ismindeki "mim" harfinin ebced değerinin kırk olması, bu sayıyı İslami gelenekte başköşeye oturtmuştur.
Türk kültür mülkünde kırk nizamdır, eşiktir, sınanmadır, arınmadır, olgunlaşmadır. Destanlarımızın o puslu ve vakur sabahlarında, bozkırın evlatları kemale ermek için hep bu sayının gölgesine sığınmıştır.
Oğuz Kağan Destanı’nda alpın kudreti, "kırk günde yürümek, kırk günde konuşmak" gibi zamanın ötesine geçen bir süratle müjdelenir. Bu, alelade bir büyüme değildir elbette. Bir milletin kaderini omuzlayacak olanın, zamanın kırkıncı basamağında fıtratıyla buluşmasıdır.
Dede Korkut’un sözünde, Bayındır Han’ın divanında sağında ve solunda duran "kırk ince belli kız" ile "kırk yiğit", kaotik bir kalabalığı değil, bir devletin sarsılmaz hiyerarşisini ve bir beyin tamlığını temsil eder. Keza Manas’ın sadık yoldaşları olan "kırk çora", sadakatin ve bir ideal etrafında kenetlenmenin sayıya bürünmüş hâlidir.
Masallarımızın o tılsımlı kapısından içeri süzüldüğümüzde, "kırk" bizi bir eşik bekçisi gibi karşılar. Kahramanın önüne çıkan "kırk odalı saray", aslında nefsin ve merakın imtihanıdır. O son kapı, yani kırkıncı oda, ya büyük bir sırrın anahtarıdır ya da geri dönüşü olmayan bir yolun başlangıcı. Murada ermek için edilen "kırk gün kırk gece" düğünler, aslında sabrın ve emeğin sonunda gelen o ilahi ödülün mühletidir.
Köroğlu’nun "Kırklar Makamı"ndan aldığı feyz, Bolu Beyi’ne karşı dik duruşun manevi zırhı olurken; masallardaki "kırk haramiler" ise düzenin karşısındaki karanlık gücün bile kendi içinde bir bütünlüğe (kırka) muhtaç olduğunu fısıldar.
Halkın gündelik dilinde ve inanışlarında kırk, adeta bir "koruma kalkanı" ve "arınma suyu"dur. Yeni doğan bir canın dünyaya alışması için dökülen "kırk uçurma" suyu, aslında toprağın ve suyun bereketiyle yoğrulmuş bir arınma ritüelidir. Kırk tas suyun içine atılan kırk taş, tabiatın şifasını bebeğin ruhuna mühürler. Ölenin ardından okunan "kırkıncı gün" duaları ise ruhun bu dünyadan elini eteğini çekip asli vatanına göçüşünün tescilidir.
Şamanizmden İslam kültürüne süzülüp gelen bu "erbain" (kırk gün) geleneği, "çile doldurmak" tabiriyle birleşerek insanın hamlıktan pişmeye geçişini remzeder. Bektaşîlikte "Kırklar Meclisi", birliğin ve beraberliğin en yüce makamı olarak görülür ki orada "birimiz kırkımız, kırkımız birimiz" denilerek benliğin bizde yok oluşu kutlanır.
Atasözleri ve deyimlerimizde ise kırk, bazen bir imkânsızlığı bazen de sarsılmaz bir kararlılığı anlatır. "Bir fincan kahvenin kırk yıl hatırı vardır" derken kurulan o kadim köprü, dostluğun zamana karşı direncini ilan eder. Ancak "kırkından sonra azanı teneşir paklar" diyerek de bu mukaddes eşiği geçip de hâlâ kemale erememiş olana bir ihtar çekilir. "Kırk dereden su getirmek" beyhude yorgunlukları, "kırk boğum" ise her kelimenin boğazdan çıkmadan evvel akıl süzgecinden geçmesi gerektiğini hatırlatır.
İnancımıza göre "kırk ambar" bereketi, "kırk budak" aydınlığı simgelerken; bir dileğin vuku bulması için "kırk gün" aynı şeyi söylemenin tılsımına inanılır. Zira "bir şeyi kırk kere dersen olur" sözü, dilin ikrarının kalbin tasdikine dönüştüğü o kritik eşiği işaret eder.
Türk kültüründe kırk, bir bitiş çizgisi değil, her defasında yeniden doğuşun muştusudur. Kırkikindi yağmurlarıyla yıkanan bozkırın ferahlığı, kırk budaklı şamdanın fitilindeki o ilk ateş, kırk kanatlı kapının ardındaki o büyük sır hep bizi çağırır. Kırk yıl taban eti yiyip bir gün av eti yiyen avcının sabrı neyse, kırk yıl ilim tahsil edip bir anlık irfanla aydınlanan dervişin vecdi de odur. Bu sayı, dağınıklığı toplayan bir cem, azı çoğa bağlayan bir köprüdür. Sözü burada, kırkıncı odanın anahtarını sahibine teslim ederek bağlayalım: Kırk boğumdan süzülerek gelen her kelamın, gönül hanesinde kırk yıl hatırı, kırk bir kere bereketi olsun. Sürçülisan ettiysek, kırkların yüzü suyu hürmetine affola.
Kırklar Üzerinden (Faruk Yılmaz #türkülerderumeli)