Ana YazarHasan Basri BÜLBÜL13 Temmuz 2026 13:49

ORCID ID

0000-0002-3888-5380

İsrail, 1948 yılında Filistinlilerin etnik temizliği üzerine inşa edilmiştir (Pappe, 2007). Yaklaşık 900.000 Filistinli vatanlarını terk etmeye zorlanmış ve evlerine bir daha geri dönememişlerdir (Albanese & Takkenberg, 2020). Filistinlilerin zorla yerinden edilmesi【1】 ve mülksüzleştirilmesini ifade eden bu süreç “büyük felaket” anlamına gelen Nekbe kavramıyla açıklanmaktadır. Ancak Nekbe, bir defaya mahsus bir olay olmaktan ziyade İsrail tarafından bugün dahi dayatılan ve devam eden bir süreçtir.Bugün nüfusu 14,8 milyonu bulan Filistinliler (PCBS, 2024); başta Batı Şeria, Gazze, Suriye, Ürdün ve Lübnan olmak üzere dünyanın pek çok ülkesine dağılmış durumda yaşamaktadırlar【2】. Kurulduğundan bu yana İsrail【3】, Filistinlilerin asırlardır yaşadığı ülkelerine geri dönüşlerine izin vermezken, geri dönüş kanunları adı altında【4】 Filistin’le hiçbir bağı olmamış Yahudileri Filistin topraklarına yerleştirmiştir (Bülbül, 2023). Zira Filistinlilerin geri dönüşü, siyonist karakterli bir devlet ideali için varoluşsal bir tehdittir. Ancak uluslararası hukukta bu nitelikte bir devlet kurma hakkına rastlanmadığı gibi, Filistinlilere geri dönüş hakkı açıkça tanınmıştır.BM Genel Kurulu, 1948 yılında 194 sayılı kararla dönemin teamül hukukunun bir yansıması olarak Filistinli mültecilerin geri dönüş hakkını şu şekilde ifade etmiştir: “Evlerine dönmek ve komşularıyla barış içinde yaşamak isteyen mültecilerin mümkün olan en erken uygulanabilir tarihte bunu yapmalarına izin verilmeli, geri dönmeyi tercih etmeyenlerin malları için tazminat ödenmeli ve ayrıca mal kaybı veya hasarı sorumlu hükümetler ya da yetkili makamlar tarafından uluslararası hukuk ve hakkaniyet ilkeleri doğrultusunda tazmin edilmelidir.” (United Nations, 1948: m. 11). İnsan Hakları Evrensel Beyannamesi’nde de “Herkes, kendi memleketi de dahil, herhangi bir memleketi terketmek ve memleketine dönmek hakkına haizdir” (1948, m.2/1) ilkesi kabul edilmiş, Medeni ve Siyasal Haklar Sözleşmesi (BM, 1966: m.12/4) ise hiç kimsenin kendi ülkesine girme hakkından keyfi olarak yoksun bırakılamayacağını tekrar etmiştir. Bu hükümde geçen “kendi ülkesi” kavramının kapsamı geniştir ve yalnızca vatandaşı olunan devlet anlamına hasredilemez. Dolayısıyla Filistinliler, kendi topraklarında şu an başka bir devlet bulunsa dahi mutat olarak yaşadıkları ülkelerine geri dönüş hakkına sahiptirler. Dolayısıyla bu hak, yalnızca işgal altındaki Filistin toprakları olarak ifade edilen Batı Şeria, Gazze ve Kudüs’ün doğusuna dönüşü değil, bugün üzerinde İsrail’in egemenlik iddia ettiği toprakları da kapsamaktadır. Geri dönüş hakkı ayrıca silahlı çatışmalar hukuku, uluslararası halefiyet hukuku, uluslararası mülteci hukuku gibi uluslararası hukukun diğer dallarında da güçlü bir şekilde temellendirilmiştir【5】 (Boling, 2001).Geri dönüş, Filistinliler için vazgeçilmesi mümkün olmayan bir ülküdür. Zira Filistinlilerin kendi topraklarında kendi kaderlerini tayin hakkı【6】, bölgede belli bir nüfusa sahip olmalarıyla gerçekleşebilir. İsrail’in gaspçı sömürgeci politikalarını tersine döndürmek de ancak geri dönüş hakkının icrası ile anlam kazanacaktır.Okuma ÖnerileriAruri, Naseer (Ed.) (2001). Palestinian Refugees: The Right of Return. London: Pluto Press. Masalha, Nur (2012). The Palestine Nakba: Decolonising History, Narrating the Subaltern, Reclaiming Memory. London: Zed Books. Quigley, John B (2003). “Repatriation of Displaced Palestinians as a Legal Right”. Nexus, 8, 17-30.