Ana YazarHilal YILMAZ ÖZTÜRK13 Temmuz 2026 13:48

ORCID ID

0000-0003-3694-5308

194 sayılı karar, BM Genel Kurulunun 11 Aralık 1948 tarih ve 194 (III) sayılı Filistin-BM Arabuluculuk İlerleme Raporu’nu ifade etmektedir. Filistinli mültecilerin geri dönüş hakkına özel bir yasal zemin oluşturması sebebiyle BM’nin Filistin hakkındaki önemli kararları arasında yer almaktadır. 1948 İsrail saldırganlığı ile başlayan süreçte 700 binden fazla Filistinli yerinden edilmiş ve geri dönmeleri İsrail tarafından engellenmiştir (IMEU, 2024). İsrail yıllardır sistematik olarak Filistinlileri zorla yerinden etmeye devam etmektedir. Sadece Ekim 2023’ten sonra 1,9 milyon Filistinli yerinden edilmiştir (UNRWA, 2025). BM Filistinli Mültecilere Yardım ve Bayındırlık Ajansının (UNRWA) verilerine göre bugün yaklaşık 6 milyon kayıtlı Filistinli mülteci bulunmaktadır (UNRWA, t.y.). Kayıt altına alınmayanlarla birlikte bu sayının çok daha fazla olduğu düşünülmektedir.194 sayılı karar, Filistinli mültecilerin evlerine dönüş haklarını koruma altına almasıyla ön plana çıkmaktadır. Ancak Filistinli mültecilerin geri dönüş hakkının bu karar ile tesis edildiğini söylemek mümkün değildir. Zira mültecilerin geri dönüş hakkı, kararın kabul edildiği tarihten önce de uluslararası teamül hukukunda ve insan hakları belgelerinde tanınmaktadır (UN, 1978). Filistinli mültecilerin geri dönüş hakkını teyit eden 194 sayılı karar, evlerine dönmek ve komşularıyla barış içinde yaşamak isteyen mültecilerin mümkün olan en kısa zamanda bu isteklerini yerine getirmelerine izin verilmesini ve geri dönmemeyi tercih edenlerin mal varlıkları için tazminat ödenmesini kararlaştırmış; ayrıca uğradıkları maddi zararın uluslararası hukuk veya hakkaniyet ilkeleri uyarınca sorumlu Hükümetler veya yetkililer tarafından giderilmesini hüküm altına almıştır (UN General Assembly, 194 (III): 11). Bu hüküm çerçevesinde Filistinli mültecilerin genel olarak ülkelerine değil, İsrail’in egemenlik iddia ettiği topraklar dahil bizzat evlerine geri dönüş hakkına sahip olduğu görülmektedir (TİHEK, 2024: 31). İsrail, Filistinli mültecilerin geri dönüş ve tazminat hakkına yönelik yükümlülüklerini açık bir şekilde yerine getirmemekte, dahası her geçen gün bu daha fazla Filistinliyi zorla yerlerinden etmekte ve mülkiyet haklarını çiğnemektedir【1】.BM, İsrail’in üye devlet olarak kabulünde 194 sayılı karara atıfta bulunmuş ve İsrail’in söz konusu karara uygun hareket edeceği güvencesini alarak olumlu karar vermiştir. Dolayısıyla mezkûr kararı önemli kılan bir diğer husus, İsrail’in BM’ye kabul edilmesinde meşruiyet ölçüsü olarak değerlendirilmesidir (UN, 1978). Kararda Filistinli mültecilerin geri dönüş ve tazminat haklarının yanı sıra başka birtakım düzenlemeler de yer almıştır. Karar kapsamında öncelikli olarak Filistin ve İsrail arasında arabuluculuk rolünü üstlenmek üzere bir uzlaştırma komisyonunun kurulması öngörülmüş; nitekim Türkiye, Fransa ve ABD’den müteşekkil uzlaştırma komisyonu aynı gün oluşturulmuştur (UN General Assembly, 194 (III): 2). Kutsal mekanların korunması ve Kudüs’ün statüsü, 194 sayılı kararın gündeminde yer bulan diğer hususlardır. Nasıra dahil Filistin’deki kutsal yerlerin, dinî yapıların ve mekânların mevcut hak ve tarihi uygulamalara uygun olarak koruma altına alınması ve bunlara serbest erişimin sağlanması karar altına alınmıştır (UN General Assembly, 194 (III): 7). Sınırları doğusu Ebu-Dis, güneyi Beytüllahim, batısı Ayn-Kerem ve kuzeyi Şufat olarak belirlenen Kudüs’ün, üç dünya diniyle ilişkisine atıfta bulunularak Filistin’in geri kalanından özel ve ayrı muamele görmesi ve etkin BM kontrolü altına alınması kararlaştırılmıştır (UN General Assembly, 194 (III): 8). İlgili hükûmetler ve yetkililerce ayrıntılı düzenlemeler yapılıncaya kadar Filistin’de yaşayan herkesin Kudüs’e karayolu, demiryolu veya havayolu ile mümkün olan en serbest erişimin sağlanması hükme bağlanmıştır (UN General Assembly, 194 (III): 9). Bunlar karar kapsamında öne çıkan hususlar arasında gösterilebilir.Okuma ÖnerileriAl-Azza, Nidal (Ed.) (2022). Survey of Palestinian Refugees and Internally Displaced Persons 2019-2021. Karkafah: BADIL Resource Center for Palestinian Residency and Refugee Rights.Ibish, Hussein & Ali, Abunimah (2001). “Point: The Palestinians’ Right of Return”. Human Rights Brief, 8 (2), 4-7.