Ana YazarKübra MERTEK MOHAMED13 Temmuz 2026 13:51

ORCID ID

0000-0002-2285-0175

BM Yakın Doğu’daki Filistin Mültecilerine Yardım ve Bayındırlık Ajansı (UNRWA), 8 Aralık 1949 tarihinde 302 (IV) sayılı BM Genel Kurul Kararı ile kurulmuştur (UNGA, 1949). 1950 yılında faaliyetlerine başlayan ajans, 1948 İsrail saldırganlığı sonrasında İsrail’in aşamalı olarak yerinden ettiği yaklaşık 700.000 Filistinliye【1】, “içinde bulundukları zor duruma adil ve kalıcı bir çözüm bulunana kadar yardım ve koruma sağlama” misyonu üzerinden bölgede insani yardım ve kalkınma faaliyetleri yürütmeyi amaçlamaktadır. Kurulduğu ilk yıllarda Ürdün, Lübnan ve Suriye’de faaliyet gösteren UNRWA, 1967 İsrail saldırganlığı sonrası İsrail’in işgalini takiben faaliyet alanını Gazze Şeridi ve Kudüs dahil olmak üzere Batı Şeria’yı kapsayacak şekilde genişletmiştir. Örgütün Gazze ve Amman’da iki merkez ofisi bulunmaktadır (UNRWA, 2024b).“Belirli bir coğrafi alanda belirli bir mülteci sorununu ele almak üzere kurulmuş tek uluslararası kuruluş” olma özelliğini taşıyan ajans, bu yönüyle BM Mülteciler Yüksek Komiserliği (BMMYK) tarafından ele alınan diğer küresel mülteci sorunlarından farklılık göstermektedir (Bocco, 2019: 231). Bir diğer deyişle, UNRWA’nın sadece Filistinli mülteciler için kurulmuş olması Filistinli sivillerin maruz kaldığı durumun, çatışmalardan etkilenen diğer sivillerden nasıl ayrıldığını göstermektedir. UNRWA’nın dikkat çeken bir başka özelliği de “geçici” bir yetki ile kurulmuş olmasına rağmen hala varlığını ve faaliyetlerini sürdürüyor olmasıdır. İsrail’in Filistin topraklarındaki haksız işgaline siyasi bir çözümün bulunamaması nedeniyle BM Genel Kurulu, ajansın yetkisini defalarca yenilemiştir. Yetki en son Aralık 2022’de 30 Haziran 2026’ya kadar uzatılmıştır (UNRWA, 2023). Bu yönüyle, UNRWA Filistinlilerin 70 yıllık mülteciliklerinin, apartheid rejiminin uzun soluklu mülksüzleştirme politikasının kurumsal bir kanıtı olarak kendisini gösterir. Eski bir UNRWA yöneticisi olan Lex Takkenberg’’in dediği gibi bu kuruluş “[Filistinli] mültecilerin çözümlenmemiş kötü durumunun bir sembolüdür” (Sparks vd., 2024). Yine ajans uluslararası toplumun Filistin meselesini çözmedeki başarısızlığının da bir temsili olarak görülür (Bocco, 2019).Temsili öneminin yanında UNRWA, 58 mülteci kampı, 711 okul ve 140 temel sağlık tesisi ile 5,9 milyon kayıtlı Filistinli mülteciye hizmet etmektedir. Ayrıca, çoğunluğu Filistinli mültecilerden oluşan 30.000’den fazla personel istihdam etmektedir (UNWRA, 2024a). Ajansın sağladığı bu kamu hizmetleri, onun bir “yarı-devlet” (quasi-government) işlevi gördüğünü ve “ev sahibi ülkelerin mali yükünü hafifletmek için paralel bir kamu hizmeti sağlayıcısı” olarak hareket ettiğini göstermektedir (Bocco, 2019: 234). Bunun yanı sıra, bazı mültecilerin UNRWA’ya yalnızca hizmet almak için değil, yasal statülerini belgelemek amacıyla da kayıt yaptırmaları (Al-Husseini & Bocco, 2010: 275), örgütü Filistinli mülteciler açısından önemli bir aktör haline getirmiştir.UNRWA, 75 yıllık geçmişi boyunca, İsrail hükümeti tarafından yoğun eleştirilere ve zaman zaman faaliyetlerini durdurmaya varan müdahalelere maruz kalmıştır. Son olarak, 7 Ekim sonrası İsrail Gazze’deki bazı UNRWA personelinin Hamas eylemlerine karıştığı yönünde iddialar ortaya atmıştır. İsrail’in iddiasının ardından ABD, Almanya ve Avrupa Birliği UNRWA’ya ayrılan yaklaşık 450 milyon dolarlık fonu dondurulmuştur (Sparks vd., 2024). Söz konusu fon kesintileri, tamamen BM üyesi ülkelerin gönüllü bağışlarıyla finanse edilen kuruluşun sürdürülebilirliğini ciddi şekilde tehdit etmiştir (Rai, 2024). Ilan Pappé bu durumu “Küresel Kuzey’in İsrail’in işaretlerini körü körüne takip etmesi” olarak değerlendirmiştir (Soussi, 2024).İsrail’in 7 Ekim sonrasında UNRWA’ya yönelik yardım sevkiyatlarını engellemesi, UNRWA’nın işgal altındaki Kudüs’ün doğusunda bulunan ofislerini kapatmaya çalışması gibi sonuçlar doğurmaktadır. İsrail saldırıları sonucunda UNRWA’ya ait okullar ve sağlık merkezleri dahil olmak üzere birçok tesis de ciddi şekilde zarar görmüştür (Sparks vd., 2024). Ayrıca Ekim 2023’ten beri yaklaşık 220 UNRWA personeli bu saldırılarda hayatını kaybetmiştir (AA, 2024).UNRWA, zaman zaman Filistinliler tarafından da eleştirilmiş; yetkisi ve varlığı “geri dönüş hakkına aykırı” olmakla suçlanmıştır (Al-Husseini, 2010: 6). Filistinliler, ajansın kalıcı konutlar inşa ederek zorla yerinden edildikleri yerler dışında yerleşimi teşvik etmesini eleştirmiş, UNRWA’yı geri dönüş haklarını zayıflatan politikaların sorumlusu olarak görmüştür (Al-Husseini, 2010: 9).UNRWA, tartışmalı varlığına rağmen, Filistinli mülteciler için önemli bir yapı olarak kendisini göstermektedir. Öyle ki UNRWA’nın arşivleri, sadece Filistinli mültecilerin ve örgütün tarihine ışık tutan bir belge değil, aynı zamanda topraklarından edilmiş Filistinlilerin ulusal mirasının ayrılmaz bir parçası olarak kabul edilir (Bocco, 2019). UNRWA’nın 75 yıllık varlığı, yalnızca Filistinlilerin siyonizme karşı mücadelesinin önemli bir kanıtı değil, aynı zamanda uluslararası toplumun, siyonist emperyalizmle olan örtülü ve açık suç ortaklığını da gözler önüne seren bir tarihsel sembol niteliği taşımaktadır.