Gümüşhacıköy (İlçe)

Gümüşhacıköy, Amasya’nın batısında yer alan bir ilçedir. İlçede tarım ve küçük ölçekli sanayi faaliyetleri yürütülmektedir. Nüfusun bir kısmı kırsal alanlarda yaşamaktadır. İlçede tarihi yapılar bulunmaktadır.

Gümüşhacıköy (Gümüşhacıköy Belediyesi)

Gümüşhacıköy, adını İlk Tunç Çağı’ndan itibaren bölgedeki gümüş madenlerinden alan iki ayrı yerleşmenin -Gümüş ve Hacıköy’ün- birleşmesiyle oluşmuştur. Gümüş’te Karlık Tepe, Kale Tepe ve Çadır Düzü mevkilerinde MÖ 3. binyıldan itibaren yoğun madencilik faaliyetleri sürmüştür. Bölgedeki maden ocaklarından çıkarılan gümüş, Anadolu madenciliği ve metalürjisinin erken örneklerine ilişkin deliller sunar. Arap coğrafyacılar ve gezginler, kasabayı Kumus, Kumis veya Fodda gibi çeşitli isimlerle anmış; İbn-i Battûta 1332’de “Medinetü Gümüş” olarak kaydetmiştir.

İslamiyet, 4. yüzyılda Havarzin Türkleri ve diğer Türk toplulukları aracılığıyla bölgeye ulaşmış; 1075’te Danişmend Melik Ahmet Gazi, Amasya’nın fethi sonrasında Gümüş’ü de ele geçirerek Anadolu Selçuklu Devleti sınırlarına katmıştır. Selçuklu döneminde bölgedeki zengin maden yataklarında darphane faaliyetleri yürütülmüş, IV. Kılıçarslan 1263’te Gümüş Darphanesi’nde “Gümüş Sikke” bastırmıştır. Selçuklular, stratejik değeri yüksek bu maden kaynaklarını hem yerel dokuma sanayinde hem de bölgesel ticarette kullanmak üzere işletmiştir.

Osmanlı idari yapısına dâhil olan Gümüş, 16. yüzyılda Sivas vilayetinin darphâne-yi âmire yönetimine bağlı kalmış; 1520 tahririnde 16, 1576 tahririnde 19 mahalleyle kaydedilmiş, nüfusu 3 589’dan 6 602’ye yükselmiştir. 1775 tarihli padişah fermânı ile maden işletmelerinin denetimi ve üretim arttırıcı tedbirlerin uygulaması düzenlenmiştir. 1809’da sim-i mahlut üretimi 41 000 dirhemi aşmış; 1842’de Maden-i Hümâyûn müdürlüğüne Edhem Bey’in atanması, teknik alandaki reformların örneğidir. 1831’te kaza merkezi, 1856’ya dek “Gümüş ma’a Kabakoz” adıyla idari birime dâhil edilirken; 1882–1883’te “Maden-i Sîm” kazası statüsüyle Hacıköy’e taşınmış, 1883’te “Gümüşhacıköy” olarak anılmaya başlamıştır. 1909’da Gümüş Madeni Kasabası nahiyeye dönüştürülmüş; belediye tüzel kişiliği ise 2009’da sona ermiştir.

Hacıköy’ün de antik dönemden Geç Antik Çağ’a dek kesintisiz yerleşime sahne olduğu sistematik yüzey araştırmalarıyla anlaşılmıştır. Bölge, Roma döneminde “Diakopene” adıyla tarıma dayalı zengin bir hinterlanda sahip kasaba işlevi görmüştür. XIV. yüzyılda I. Murad’ın Candaroğulları ve Karamanoğulları karşısındaki fetih hareketleriyle Osmanlı egemenliğine giren bölge, Rum Eyaleti’nin sancaklarından biri hâline gelmiştir. Cumhuriyet’le birlikte Gümüşhacıköy, üç nahiye merkezi ve 56 köyden oluşan bir ilçe olarak yeniden teşkilatlanmış; 1930’da “Gümüşeli” adı önerilmişse de kabul edilmemiştir.

Gümüşhacıköy İlçesi, Orta Karadeniz Bölgesi’nin iç kısımlarında, 35–36° DO meridyenleri ile 40–41° KB paralelleri arasında yer alır. Deniz seviyesinden 810 m yükseklikteki ilçe merkezi, 696,07 km²’lik yüzölçümüne yayılır. Kuzeyinde Vezirköprü, doğusunda Merzifon, güneyinde Hamamözü, batısında Osmancık ilçeleri bulunur. Amasya’ya 70 km, Merzifon’a 18 km, Hamamözü’ne 23 km, Osmancık’a 35 km uzaklıktadır.

Topoğrafya bakımından ilçe, Taşan Dağları (Canik Dağları’nın bir kolu) ile İnegöl Dağları arasında kalan geniş bir ovanın ortasında konumlanır. En yüksek nokta olan İnegöl Tepesi 1 864 m’ye ulaşır. Akarsu sistemi; İnegöl Dağları’ndan doğan Gümüş Suyu ile küçük çayların birleşimiyle Tersakan Çayı’nı; Taşan Dağları eteklerinden doğan Karaköy ve Pusacık çaylarının ise Hacıpınar Çayı’nı oluşturacak şekilde Yeşilırmak ve Kızılırmak havzalarına katılım sağlar.

İklim, geçiş bölgesi özellikleri taşır: yazlar sıcak ve kurak, kışlar ilçe merkezinde ılıman ve yağışlı, yükseklerde soğuk ve kar yağışlı geçer. Yıllık ortalama sıcaklık 11,0 °C, yıllık yağış miktarı 435 mm’dir. Temmuz ayı ortalaması 20,4 °C ile yılın en sıcak dönemi, Ocak ayı ortalaması 0,5 °C ile en soğuk dönemdir. Bitki örtüsü; kayın, meşe, karaağaç ve çeşitli çam türlerinden oluşan ormanlar ile doğal çayırlardan meydana gelir.

Gümüşhacıköy ilçesinin toplam nüfusu 2007 yılında 25 632 kişi iken 2024 yılında 22 663 kişiye gerilemiş olup, bu dönemde 2007–2008, 2017–2018 ve 2021–2022 yıllarında sırasıyla 191, 922 ve 567 kişilik artışlar; diğer yıllarda ise değişen oranlarda azalışlar gözlenmiştir. 2024 verilerine göre erkek nüfus 11 593 (%51,15), kadın nüfus 11 070 (%48,85) düzeyindedir ve cinsiyetler arasındaki fark genellikle birkaç yüz kişi ölçeğinde kalmıştır. Yıllık nüfus değişimleri, yerel kayıt güncellemeleri ve iç veya dış göç hareketleri gibi çeşitli etkenlerle açıklanabilecek dalgalı bir seyir izlemiştir.

İlçe ekonomisi büyük ölçüde tarım ve hayvancılığa dayanır. Toplam yüzölçümünün %33,11’i tarım arazisi, %23,38’i çayır-mera yaylak, %40,72’si orman ve fundalıktır. İç yerleşim alanları ise %1,13’lük paya sahiptir. Tarım arazilerinin %83,8’i tarla ziraatı, %2,1’i meyve, %0,5’i sebze, %6’sı nadas, %7,5’i tarıma elverişli ancak kullanılmayan arazi niteliğindedir. Arazinin %46,1’i sulanabilirken %53,9’u kuru tarıma ayrılmıştır.

Hayvancılık faaliyetleri, tavuk ve büyükbaş-küçükbaş yetiştiriciliği ile arıcılığı kapsar. Kırsal ticari ve kırsal düzeyde toplam 317 195 adet tavuk, 2 191 arılı kovan, 19 612 sığır ve 468 manda, 14 081 koyun ile 2 937 keçi işletmesi bulunur. Bu dağılım, ilçe nüfusunun önemli bir bölümünü doğrudan tarım ve hayvancılıkla meşgul kılar. Arıcılık ise hem tarımsal üretim hem de ekolojik denge açısından ilçe sınırları içinde teşvik edilen bir faaliyet olarak öne çıkar. Buna ek olarak, ilçe merkezindeki darphane tarihi boyunca madenciliğin ekonomik hafızasında yer almıştır; ancak günümüzde faal bir madencilik işletmesi bulunmamaktadır. Eğitim altyapısına yapılan yatırımlar (meslek yüksekokulu, mesleki eğitim merkezi) ekonomik çeşitlendirme çabalarının bir parçasıdır.

Turistik ve kültürel miras, başta Osmanlı dönemi eserleri olmak üzere çok sayıda yapıyı içerir. Köprülü Mehmet Paşa Camii (1660), Darphane Camii (Selçuklu ve Osmanlı darphanelerinin binası), Köprülü kervansarayı ve bedesteni (1669), Yörgüç Rüstem Paşa Camii (1429), Haliliye Medresesi (1413), Maden Hamamı (1820) ve Rum Manastırı (1840) başlıca ziyaret noktalarıdır. Saat Kulesi ilk olarak 1900’de dikilmiş, dört kez yeniden inşa edilerek günümüzdeki özgün formuna 2009’da kavuşmuştur. İlçede düzenlenen Uluslararası Geleneksel Okçuluk Festivali, Ulusal Motor Sporları Süper Enduro Yarışları, Rahvan At Yarışları ve Karakucak Güreşleri, bölgeye ekonomik canlılık ve kültürel hareketlilik kazandırır.

Doğal güzellikler açısından, Roma dönemine ait Etonia kalıntıları, Taşan ve İnegöl Dağları’nın oluşturduğu manzara, yayla alanları ve çayır-mera zonları rekreasyonel potansiyel taşır.

Mutfak kültürü, çok katmanlı tarihî ve coğrafi özelliklere bağlı olarak çorbalardan ziyade et, sebze, hamur işleri, pilavlar ve tatlılarda çeşitlilik sunar. Başlıca ürün grupları şunlardır:

• Çorbalar: Sıkma Tarhana, Toyka, Çatal Aşı, Kesme Hamur (İbik), Helle, Bıdıklı, Topal Börülce, Sakala Çarpan, Bütün Yarma (Ayran)
• Et Yemekleri: Keşkek, Mumbar, İşkembe, Pastırma Gağelleme, Yoğurtlu Akciğer Kavurma, Hamur Yahnisi, Şıngır Kebabı, Kipe
• Sebze Yemekleri: Bakla Dolması, Madımak, Pancar, Patlıcan çeşitleri (Pehli, Silkme, Oturtma, Kurusu), Mücver, Etli Bamya, Taze Fasulye Kavurması, Pirpirim
• Hamur İşleri: Puaça, Kaypak, Sini Böreği, Köy Böreği, Yakasal, İşkefe, Amasya Çöreği, Kete, Gömbe, Döndürme, Hengel, Pişi
• Pilavlar: Erişteli, Kabak Kabuklu, Mercimekli, İç, Patlıcanlı, Süzme Bulgur
• Tatlılar: Paluze, Tırtıl Baklava, Kalbura Bastı, Şeker Böreği, Höşmerim, Kuymak

Keşkek, bayram ritüelinin ayrılmaz parçası olup çömlek adı verilen toprak kaplarda kara fırınlarda pişirilir. Aile içi dayanışmayı pekiştiren bu uygulamada, arefe gecesi fırına verilen keşkek, bayram sabahı ‘çalma’ işlemiyle sakız kıvamına getirilerek üzerine salçalı tereyağı sosuyla servis edilir. Bu gelenek, Gümüşhacıköy kültürünün somut bir yansıması olarak günümüzde de sürdürülür.