Ana YazarZeynep KILIÇ13 Temmuz 2026 13:51

ORCID ID

0009-0006-6188-7217

İsrail saldırıları ve işgali Filistin halkının en önemli kültür öğelerinden olan ibadethanelerin ve özellikle camilerin kapatılmasına, tahrip edilmesine ve yıkılmasına neden olmaktadır. Sistematik bir politika olarak uygulanan bu kültürkırım Ekim 2023’ten itibaren Gazze’de adeta topyekûn imhaya dönüşmüştür.Camilere yönelik saldırılar 1948 ile başlamıştır. İlk örneklerden biri Câmiu Hasan Bek Camisi’dir. 1948’deki saldırılarda çevresindeki el-Menşiyye Mahallesi’nin yıkılmasıyla bu camii ibadete kapatılmış, uzun bir süre ihmal edilmiş, birçok saldırıya maruz kalmış ve amacı dışında kullanılmıştır (Diyanet Haber, 2021). Camilere yönelik bilinen en önemli saldırılardan biri de 1994 yılında el-Halîl Camisi’ne gerçekleştiren saldırıdır. Saldırının faili Baruch Goldstein adlı Yahudi fanatik 29 Filistinliyi katletmiştir. Ancak İsrail bu saldırıyı bahane ederek adeta camiye el koymuş ve camiyi belli bir süre kapattıktan sonra bir kısmını sinagoga çevirmiştir (Fırat, 2019b). Gazze Şeridi’ndeki en önemli tarihi alanlardan biri olan ve arkeolojik önemi olan yapılar barındıran el-Şucaiye Mahallesi’nde yer alan El-Zafar Damri Camisi 2014 yılında, İsrail saldırılarıyla neredeyse tamamen yıkılmış, yapısının yüzde 80’i tahrip edilmiştir (Genocide in Gaza, 2023). Mescid-i Aksâ İsrail tarafından sürekli hedef alınmakta zaman zaman tahribata da yol açan bu saldırılarla ibadet özgürlüğü kısıtlanırken【1】 aynı zamanda kültürel değerler de yok edilmeye çalışılmaktadır (AA, 2014; AA, 2015; Euronews, 2022). 1969’da Avustralyalı Yahudi Dennis Michael Rohan’ın saldırısı Mescid’i Aksa’ya ciddi zarar vermiştir (Fırat, 2019a). 2000 yılında aşırı sağcı Ariel Şaron’un, bir grup fanatikle【2】 Kudüs’teki Mescid-i Aksâ Camii’ne saygısızca girişi sonrasındaki tepkilerle başlayan İkinci İntifada sırasında İsrail Mescid-i Aksâ’nın dışında da onlarca camiyi hedef almış, kısmen ya da tamamen yıkmıştır (Asalya, 2019: 4; 57).Her ne kadar işgalci İsrail’in camilere saldırısı ve onları tahribi eskiden beri devam etse de Ekim 2023‘ten sonra kültür soykırımına varan bir ivme kazanmıştır. Gazze’de bulunan camilerin çok büyük bir kısmı saldırılardan etkilenmiş ve birçok tarihi cami, aralarında kiliselerin de bulunduğu【3】 diğer tarihi eserlerle yerle bir edilmiştir. Dünya tarihi ve kültürel mirasını da yok etmeyi amaçlayan bu saldırılar dünya kamuoyunda da tepki ile karşılaşmıştır. Hatta Aralık 2023’te Güney Afrika’nın İsrail’in soykırımını tescillettiği Uluslararası Adalet Divanı’na sunduğu kanıtlar arasında kültürel mirasın tahribatını gösteren çok sayıda belge de bulunmaktadır. Aynı şekilde 24 Mayıs 2024’te Meksika, İsrail’e karşı “kültürel mirasın tahribi” iddialarını da içerecek şekilde bu davaya iştirak etmek için bir müdahale beyanında bulunmuştur (ICJ, 2024). Tüm bunların hukuk alanında belgelenmesi Filistin halkının zengin kültürel mirasının korunması【4】 açısından oldukça önem arz etmektedir.Zengin bir tarihe sahip olan Filistin topraklarının her tarafı gibi Gazze’de, İslam mimarisinin örnekleriyle doludur. Bunların arasında yer alan “Büyük Ömer Camisi” diğer adıyla “Gazze Ulu Camisi” Filistin’in 3. büyük camisidir. İsrail’in Gazze şeridindeki bombardımanında bu önemli ibadethane yerle bir edilmiştir (Sabbah, 2024). Gazze’deki Müslümanların 1400 yıllık tarihinin ve mirasının en somut kanıtlarından olan caminin yıkımı Filistin kültürü için büyük bir kayıp olmuştur.İsrail, saldırılarına başladıktan kısa bir süre sonra ibadethaneleri doğrudan hedef almıştır. 9 Ekim 2023’te Ahmed Yasin Camisi, el-Yermuk Camisi, el-Susi Camisi, el-Garbi Camisi (TİHEK, 2024: 115) ve Gazze Şehri’nin eski kentinde antik arkeolojik alanda bulunan Osman bin Kaşkar Camisi (WAFA, 2023) ile El-Zafar Damri Camisi (Genocide in Gaza, 2023) ilk tahrip edilen camiler olmuşlardır. 29 Ekim 2023’te Gazze’nin kuzeyinde aralarında Muhammed Fatih Camisi’nin de bulunduğu iki cami bombalanmıştır. 4 Kasım’da Güney Gazze’deki Ali bin Ebi Talib ve Al İsticabe camilerine saldırı düzenlenmiş, hemen ertesi gün de Şeyh Zayid Nahyan ve Al Kateeba camileri tahrip edilmiştir (TİHEK, 2024: 119vd.).Seyyid Haşim Camisi Gazze’nin önemli tarihi camilerinden biridir. Gazze’nin Eski Şehir kısmındaki ed- Derac Mahallesi’nde bulunmaktadır. Bir ticaret seferi için geldiği Gazze’de vefat eden Hz. Muhammed’in büyük dedesi Hâşim’in burada metfun olduğuna inanıldığından ismi ona nispet edilmiştir. 7 Aralık 2023’te İsrail savaş uçaklarının bombalaması sonucu Seyyid Haşim Camisi de diğer camiler gibi ağır hasar görmüş ve kullanılamaz hale gelmiştir (Ebu Ayşe, 2024).İsrail’in Ekim 2023‘ten itibaren cami yıkımı sadece Gazze ile sınırlı kalmamış Filistin’in başka yerlerinde bulunan ibadethaneler de tahrip edilmiştir. Tarihi bir dokuya sahip olan El-Nasr Camisi, Nablus’un en önemli tarihi yapılarındandır. Roma döneminde ibadethane olan ve 1187 senesinden sonra cami olarak kullanılan yapı, 7 Mart 2025’te İsrail güçleri tarafından ateşe verilmiş ve itfaiyecilerin yangını söndürmesi engellenmiştir. Bu durum caminin yapısında büyük çaplı hasara yol açmıştır (The Nation, 2025). 19 Kasım 2024’te Batı Şeria’nın güneyindeki el-Halîl’e bağlı Yatta kasabasının doğusundaki Menizel Köy Camisi (WAFA, 2023a), Kudüs kentinin Cebel el-Mukaber kasabasında bulunan el-Şiya Camisi (WAFA, 2024) işgalci İsrail kuvvetlerinin hedefi olan yüzlerce camiden sadece birkaçıdır.İsrail’in kültürkırım politikalarından olan ibadethanelere ve özellikle camilere saldırmasının amacı; Filistinlilerin köklü tarihinin izlerini silmek, direnişi kırmak, cami merkezli eğitimi akamete uğratmak【5】, Filistin’i dünya kültürel miras sisteminden uzaklaştırmak (Rakipoğlu, 2025: 96), Filistin kimliğini yok etmek ve kültürel hafızaya darbe vurmaktır. Öyle anlaşılıyor ki siyonist rejimin emellerine ulaşamaması, yalnızca Filistin halkının maruz kaldığı zulmün son bulması açısından değil, aynı zamanda insanlık tarihinin ve kültürel mirasının korunması açısından da hayati önem taşımaktadır.