Türkiye’nin F-35 Programı Süreci

Türkiye'nin F-35 Müşterek Taarruz Uçağı (Joint Strike Fighter - JSF) Programı süreci, 1999 yılında programa aday katılımcı olarak dahil olmasıyla başlamıştır. Süreç, 11 Temmuz 2002 tarihinde Sistem Geliştirme ve Gösterim (System Development and Demonstration - SDD) aşamasına Üçüncü Seviye (Level III) ortak olarak katılması ve 25 Ocak 2007'de Üretim, İdame ve Müteakip Geliştirme (Production, Sustainment and Follow-on Development - PSFD) aşamasına ilişkin Ortak Mutabakat Zabtını imzalamasıyla devam etmiştir.

Bu kapsamda Türkiye, F-35A savaş uçaklarının potansiyel kullanıcısı ve programın üretim ile tedarik zincirinde yer alan ortak ülkelerden biri olmuştur. Türk savunma sanayii şirketleri yaklaşık 900 farklı parçanın üretimini üstlenmiş, başlangıçta 100 adet F-35A savaş uçağının tedarik edilmesi planlanmıştır. Haziran 2018'de ilk F-35 uçağının mülkiyeti Türkiye'ye devredilmiş, Türk pilotları ile bakım personelinin eğitimleri ABD'de başlamıştır.^【1】

Süreç, Türkiye'nin 2017 yılında Rusya ile S-400 hava savunma sistemi tedarik anlaşması imzalamasının ardından farklı bir aşamaya geçmiştir. ABD, S-400 sisteminin F-35 programıyla birlikte kullanılmasına karşı çıkmıştır. 2019 yılında Türk personelin F-35 eğitimleri durdurulmuş, Türkiye'nin üretim zincirindeki görevleri kademeli olarak sonlandırılmış ve 17 Temmuz 2019 tarihinde Türkiye'nin programdan çıkarıldığı açıklanmıştır.^【2】

Aralık 2020'de ABD'nin Hasımlarıyla Yaptırımlar Yoluyla Mücadele Yasası (CAATSA) kapsamında Cumhurbaşkanlığı Savunma Sanayii Başkanlığı (SSB) ve bazı yetkililere yaptırım uygulanmıştır. Nisan 2021'de ise Türkiye'nin programa ortaklığının sona erdiği resmen bildirilmiştir. Programdan çıkarılmasının ardından Türkiye adına üretilen ve mülkiyeti devredilen altı F-35A uçağı teslim edilmemiş, bu uçakların ABD Hava Kuvvetleri tarafından satın alınmasına/tahsis edilmesine karar verilmiştir.

F-35 programından çıkarılmasının ardından Türkiye, hava kuvvetlerinin modernizasyonu kapsamında F-16 tedarik sürecini sürdürmüş, Eurofighter Typhoon savaş uçaklarının teminine yönelik görüşmeler yürütmüş ve yerli KAAN savaş uçağı projesini geliştirmeye devam etmiştir. Aynı dönemde, S-400 meselesine ilişkin çözüm seçenekleri ve Türkiye'nin F-35 programına yeniden katılım ihtimali konusunda iki ülke arasında çeşitli diplomatik temaslar gerçekleştirilmiştir.

F-35 Lightning II, Lockheed Martin tarafından geliştirilen beşinci nesil, düşük görünürlüklü (stealth), tek motorlu ve çok görevli savaş uçağıdır.^【3】 Program; gelişmiş sensör füzyonu, AESA radar sistemi, Dağıtık Açıklıklı Sistem (Distributed Aperture System – DAS) sayesinde sağlanan 360 derece durumsal farkındalık ve ağ merkezli harekat kabiliyeti gibi ileri teknolojileriyle öne çıkmaktadır.

Program kapsamında farklı operasyonel ihtiyaçlara yönelik üç varyant geliştirilmiştir: F-35A (geleneksel kalkış ve iniş), F-35B (kısa kalkış ve dikey iniş) ve F-35C (uçak gemisi konuşlu operasyonlar).^【4】

F-35 Programı, ABD öncülüğünde yürütülen çok uluslu bir konsorsiyum yapısına sahiptir. Programın ortakları başlangıçta; Seviye I (Level I) ortağı Birleşik Krallık, Seviye II (Level II) ortakları İtalya ve Hollanda ile Seviye III (Level III) ortakları Türkiye, Kanada, Avustralya, Norveç ve Danimarka'dan oluşmuştur.^【5】

Program ortakları dışında İsrail, Japonya, Güney Kore, Belçika, Polonya, Finlandiya, Singapur, İsviçre, Çekya ve Almanya gibi ülkeler ise ABD'nin Yabancı Askeri Satışlar (Foreign Military Sales – FMS) programı kapsamında F-35 tedarik etmiştir.

Türkiye'nin F-35 Müşterek Taarruz Uçağı (Joint Strike Fighter – JSF) Programı'na katılım süreci 1999 yılında aday katılımcı olarak başlamıştır. 11 Temmuz 2002 tarihinde Sistem Geliştirme ve Gösterim (System Development and Demonstration – SDD) aşamasına Üçüncü Seviye (Level III) ortak olarak katılan Türkiye, Birleşik Krallık, İtalya, Hollanda, Kanada, Danimarka ve Norveç'in ardından programa dahil olan yedinci uluslararası ortak olmuştur. Türkiye bu kapsamda Kanada, Danimarka ve Norveç ile aynı ortaklık seviyesinde (Level III) yer almış; Avustralya ise aynı yıl içinde, 30 Ekim 2002'de resmen katılarak Türkiye ile aynı seviyede sekizinci ortak olmuştur.

25 Ocak 2007 tarihinde ise Üretim, İdame ve Müteakip Geliştirme (Production, Sustainment and Follow-on Development – PSFD) aşamasına ilişkin Ortak Mutabakat Zabtı'nı (Memorandum of Understanding) imzalayan Türkiye, programın üretim ve idame safhasına resmen dahil olmuştur. Böylece Türkiye, ABD'nin liderliğinde yürütülen çok uluslu F-35 konsorsiyumunun dokuz ortağından biri olarak hem üretim hem de tedarik zincirinde görev üstlenmiştir.

Türkiye'nin programa katılımındaki temel amacın, Türk Hava Kuvvetleri envanterindeki F-16 savaş uçaklarının yerini alacak beşinci nesil savaş uçağı ihtiyacını karşılamak ve Türk savunma sanayiinin ileri teknoloji üretim kabiliyeti kazanmasını sağlamak olduğu açıklanmıştır. Bu doğrultuda başlangıçta 100 adet F-35A savaş uçağının tedarik edilmesi planlanmıştır.

Türkiye'nin SDD aşamasına yaptığı ilk mali katkı yaklaşık 175 milyon dolar olarak gerçekleşmiş, sonraki yıllarda programa yönelik toplam mali katkısı yaklaşık 1,4 milyar dolara ulaşmıştır.^【6】

Türkiye, ilk iki F-35A uçağı için Ocak 2012'de ilkesel bir sipariş kararı almış ancak bu karar programdaki gecikmeler ve maliyet artışları gerekçesiyle Ocak 2013'te ertelenmiştir. Kesinleşen ilk sipariş, Mayıs 2014'te Savunma Sanayii İcra Komitesi (SSİK) kararıyla LRIP-10 (Düşük Oranlı İlk Üretim) kapsamında Block-3F konfigürasyonunda iki uçak için verilmiştir.

Programdan çıkarılma sürecinde Türkiye adına üretilen ve mülkiyeti devredilen altı F-35A uçağı Türkiye'ye teslim edilmemiştir.

Türk savunma sanayii şirketleri, F-35 Müşterek Taarruz Uçağı Programı kapsamında yaklaşık 900 uçak parçası üreterek üretim sürecine katkıda bulunmuştur.

Programa katkıda bulunan başlıca Türk şirketleri ve faaliyet alanları şu şekilde sıralanmıştır:

• TUSAŞ/TAI (Türk Havacılık ve Uzay Sanayii AŞ): Uçağın orta gövdesi, orta gövde kompozit ve metalik parçaları.
• Alp Havacılık: F135 motorları için parçalar, iniş takımı ve uçak gövde/yapısal parçaları.
• AYESAŞ: Panoramik kokpit ekranı ve füze arayüz ünitesi/kontrol kartları.
• Kale Havacılık: Gövde ve kanat yapısal parçaları; her üç varyant için iniş takımı kilit sisteminin (uplock) tek tedarikçisi.
• Kale Pratt & Whitney: F135 motoruna yönelik parça üretimi.
• Fokker Elmo Turkey: F-35'in Elektrik Kablolama ve Ara Bağlantı Sistemi'nin (EWIS) yüzde 40'ı ile merkez gövde kablolaması; F135 motoru için EWIS geliştirme.
• Havelsan: F-35 eğitim sistemleri; Türkiye'deki Entegre Pilot ve Bakım Eğitim Merkezi'nin (ITC) geliştirilmesinde Türk lider kuruluş.
• Roketsan / TÜBİTAK SAGE: F-35'in iç silah yuvasında taşınacak SOM-J güdümlü mühimmatının geliştirilmesi, entegrasyonu ve üretimi.^【7】

Program kapsamında Türk savunma sanayii şirketleri için yaklaşık 9 milyar dolar değerinde üretim ve iş hacmi öngörülmüştür.

F-35 Projesi kapsamında Türkiye'ye ilk uçağın teslimatı, 21 Haziran 2018 tarihinde ABD'nin Teksas eyaletindeki Fort Worth şehrinde bulunan Lockheed Martin tesislerinde düzenlenen resmi bir törenle gerçekleştirilmiştir.

18-0001 kuyruk numarasıyla teslim alınan ilk F-35 uçağı, pilot eğitimlerinde kullanılmak üzere Arizona'da yer alan Luke Hava Üssü'nde görevlendirilmek üzere tahsis edilmiştir. Törende Savunma Sanayii Müsteşar Yardımcısı Serdar Demirel, Lockheed Martin Başkanı ve Üst Yöneticisi Marillyn Hewson ile Genelkurmay Plan Prensipler Başkanlığı Daire Başkanı Tümgeneral Reha Ufuk Er konuşma yapmıştır.^【8】

İlk uçağın ardından ikinci uçağın kısa süre içinde, üçüncü ve dördüncü uçakların ise Mart 2019’da teslim edilmesinin planlandığı açıklanmıştır. Türk pilotlarının eğitimi süresince bu uçakların ABD’de kalacağı, Türkiye’ye gönderilmesi planlanan beşinci ve altıncı uçakların ise üretimlerinin tamamlanmasının ardından teslim edilmesinin öngörüldüğü belirtilmiştir.

2018 yılı sonuna kadar dört F-35A uçağının mülkiyeti Türkiye'ye devredilmiş ve Türk pilotları ile bakım teknisyenleri ABD’de eğitim programlarına tabi tutulmuştur. Daha sonra programdan çıkarılma sürecine kadar bu sayı altıya ulaşmıştır.

Türkiye ile Rusya arasında S-400 hava savunma sistemi alımına ilişkin anlaşma 2017 yılında imzalanmıştır. Söz konusu anlaşma, Türkiye'nin uzun vadeli hava savunma ihtiyaçlarını karşılamaya yönelik temin sürecinin bir sonucu olarak ortaya çıkmıştır.

Bu süreçte ABD ve müttefikler, Türkiye'nin NATO bünyesinde uyumlu olan Patriot hava savunma sistemini satın almasını talep etmiş ancak Türkiye'nin teknoloji transferi ve ortak üretim şartlarına ilişkin beklentileri nedeniyle müzakerelerde uzlaşma sağlanamamıştır.

ABD Savunma Bakanlığı, S-400 sisteminin NATO savunma altyapısıyla teknik uyumsuzluğuna ek olarak, Rusya'nın NATO hava savunma verilerine erişim sağlayabileceği yönündeki güvenlik endişelerini gündeme getirmiştir. Bu kapsamda Pentagon yetkilileri, Rus mühendislerin sistemin kurulumu ve bakım süreçleri kapsamında Türkiye'de bulunmasının risk oluşturduğunu ifade etmiştir.^【9】 ABD Savunma Bakanlığı, S-400 sisteminin Türkiye'ye konuşlandırılmasının, Rusya’nın F-35 sistemine ilişkin teknik kabiliyetler hakkında istihbarat elde etmesine imkan sağlayabileceğini iddia etmiştir.

Türkiye ile Rusya arasındaki S-400 anlaşmasının tamamlanmasından sonra ABD Kongresi ve yönetimi, Türkiye'ye yönelik olası yaptırım seçeneklerini tartışmaya başlamıştır. Bu kapsamda 2017 yılında yürürlüğe giren CAATSA (Countering America's Adversaries Through Sanctions Act / ABD'nin Hasımlarıyla Yaptırımlar Yoluyla Mücadele Yasası), başta Rusya olmak üzere İran ve Kuzey Kore’yi hedef almakla birlikte, Rusya savunma sektörüyle önemli mali işlem gerçekleştiren üçüncü taraf ülkelere yönelik yaptırım uygulanmasını da öngören bir çerçeve oluşturmuştur.^【10】

Türkiye'ye F-35 savaş uçaklarının verilmesini engelleme fikri 2017 yılında Kongre gündemine girmiştir. ABD Temsilciler Meclisi Dış İlişkiler Komitesi üyesi David Cicilline, 7 Temmuz 2017'de Cumhurbaşkanı Erdoğan'ın ABD ziyareti sırasında, "2018 için sunulan Ulusal Savunma Yetki Yasası'na (NDAA) Türkiye'ye F-35 satışını kısıtlayıcı bir madde eklenmesini" önermiştir.^【11】

Kongre tarafından 2019 mali yılı için hazırlanan Ulusal Savunma Yetki Kanunu kapsamında, Türkiye’ye ait F-35 savaş uçaklarının teslimi belirli koşullara bağlanmıştır. 2018 sonunda yürürlüğe giren düzenleme çerçevesinde ayrıca ABD Savunma Bakanlığı’ndan Türkiye ile savunma ilişkileri ve S-400 tedarikinin oluşturduğu risklere ilişkin kapsamlı bir rapor hazırlanması talep edilmiştir.

S-400 hava savunma sisteminin Türkiye’ye teslim sürecinin yaklaşmasıyla birlikte ABD yönetimi tarafından kademeli tedbirler uygulanmaya başlanmıştır. 1 Nisan 2019 tarihinde basına yansıyan ve daha sonra ABD Savunma Bakanlığı tarafından doğrulanan bilgilere göre, Türk personeline verilmekte olan F-35 eğitimleri durdurulmuş, program kapsamında planlanan bazı malzeme ve ekipman teslimatları da askıya alınmıştır.

6 Haziran 2019 tarihinde ABD Savunma Bakan Vekili Patrick Shanahan, Türkiye Milli Savunma Bakanı Hulusi Akar’a gönderdiği mektupta, F-35 programı kapsamında eğitim gören Türk personelin eğitim sürecinin sonlandırıldığını bildirmiştir. Bu çerçevede, Arizona’daki Luke Hava Üssü ile Florida’daki Eglin Hava Üssü’nde eğitimine devam eden Türk personelin 31 Temmuz 2019 tarihine kadar ilgili tesislerden ayrılmaları talep edilmiştir. Bu kapsamda 42 Türk personelin eğitim süreci sona erdirilmiştir.

ABD Savunma Bakanlığı Satın Alma ve İdame İşleri Müsteşarı Ellen Lord, 7 Haziran 2019 tarihinde yaptığı açıklamada Türkiye’nin F-35 programındaki ortaklığının askıya alınması sürecini “son derece disiplinli ve aşamalı bir geçiş” olduğunu savunmuştur.^【12】 Aynı açıklamada, F-35 üretim sürecinde yer alan Türk şirketlerine yeni görevler verilmeyeceği ve üretim zincirindeki rollerinin kademeli olarak sonlandırılacağı ifade edilmiştir.

Rusya yapımı S-400 hava savunma sistemi, planlandığı üzere 12 Temmuz 2019 tarihinde Türkiye’ye teslim edilmiştir. Bu gelişmenin ardından 17 Temmuz 2019 tarihinde Beyaz Saray, Türkiye'nin F-35 programından resmi olarak çıkarıldığını açıklamıştır.^【13】

Beyaz Saray'ın resmi açıklamasında şu ifadelere yer verilmiştir: "Türkiye'nin Rusya'dan S-400 hava savunma sistemi satın alma kararı Türkiye'nin F-35 programına katılımını imkansız kılmaktadır."^【14】

16 Temmuz 2019 tarihinde gerçekleştirilen Kabine toplantısının ardından yaptığı açıklamada ABD Başkanı Donald Trump, Türkiye ile ABD arasındaki ilişkilerin olumlu olduğunu belirtmekle birlikte, "mevcut durumun çelişkili bir tablo ortaya koyduğunu" ifade etmiştir. Trump, “Türkiye’nin bizimle çok iyi olduğu bir durumdayız ve şimdi Türkiye’ye, gerçekten başka bir füze sistemi almaya zorlandığınız için size F-35 savaş uçaklarını satmayacağız diyoruz.” demiştir.

Trump, yaşanan durumun sorumluluğunu önceki ABD yönetimine yüklemiş ve Barack Obama döneminde Türkiye’ye Patriot füze sistemlerinin satışına izin verilmemesinin bu süreci tetiklediğini belirtmiştir. Trump, bu duruma ilişkin “Füzeleri satın almak zorunda kalacaklarını öğrendikleri anda, Rusya’dan neredeyse benzer bir füze almaya başlayacakları anlaşılınca, birden herkes Türkiye’ye ‘Tamam, size Patriot füzesini satarız’ demeye başladı.” demiştir.

Trump ayrıca Türkiye’nin Rusya ile anlaşmayı imzaladığını ve önemli miktarda ödeme yaptığını belirterek “Ama o zamana gelindiğinde Türkiye zaten burada satın almalarına izin verilmeyen füze sistemi için Rusya ile anlaşma imzalamış ve çok para ödemişti. Bu akıllıca değildi. Çünkü Türkiye bir NATO üyesidir.” diye eklemiştir.

Türkiye’nin programdan resmi olarak çıkarıldığına ilişkin bildirim ise Nisan 2021’de ABD Savunma Bakanlığı tarafından Ankara’ya iletilmiştir. Bildirimde, 2006 yılında imzaya açılan ve Türkiye’nin 26 Ocak 2007 tarihinde taraf olduğu Ortak Mutabakat Zabtı’nın feshedildiği ve güncellenen mutabakat metnine Türkiye’nin dahil edilmediği belirtilmiştir.

Türkiye'nin F-35 programından çıkarılmasının ardından mülkiyeti Türkiye'ye devredilmiş olan 6 F-35 uçağı, Türkiye'ye transfer edilmemiş ve bu uçaklar 2020 savunma bütçesi kapsamında ABD Hava Kuvvetleri'ne dahil edilmek üzere tahsis edilmiştir.

ABD Hazine Bakanlığı, Aralık 2020’de CAATSA’nın 231. maddesi kapsamında Türkiye Cumhuriyeti Cumhurbaşkanlığı Savunma Sanayii Başkanlığı’nı (SSB) ve SSB Başkanı İsmail Demir ile üst düzey yetkililerden Mustafa Alper Deniz, Serhat Gençoğlu ve Faruk Yiğit’i yaptırım listesine dahil etmiştir.

Söz konusu yaptırımlar çerçevesinde SSB’ye uygulanan kısıtlamalar şu şekildedir:

• ABD menşeli ürün ve teknolojilere ilişkin ihracat lisansı ve yetkilerinin verilmemesi;
• SSB’nin ABD finans kuruluşlarından 12 ay vadeli ve 10 milyon doları aşan kredi ve borç almasının yasaklanması;
• SSB’nin uluslararası mali kuruluşlardan kredi ve borç temin etmesinin engellenmesi;
• Yaptırım kapsamına alınan yetkililere ABD’ye giriş yasağı getirilmesi.

CAATSA kapsamındaki bu yaptırımlar; ikincil yaptırımların ilk kez uygulanmasının yanı sıra tarihteki ilk NATO üyesi ülkeye uygulanan CAATSA yaptırımı olma özelliğini de taşımıştır.^【15】

ABD Başkanı Donald Trump, CAATSA yaptırım kararlarını, 2020 Ulusal Savunma Yetki Kanunu'nu baz alarak ve 2021 NDAA yasasını imzalamadan önce uygulamıştır.

2020 mali yılı için hazırlanan ABD Ulusal Savunma Yetki Kanunu’nun (National Defense Authorization Act — NDAA) 1245. bölümünde, Türkiye’ye F-35 savaş uçaklarının verilmesi kalıcı olarak yasaklanmış ve bu yasağın kaldırılması üç koşula bağlanmıştır: Bu koşullar; (1) Türkiye’nin S-400 sistemine ait herhangi bir teçhizatı ülkesinde bulundurmaması, (2) Türkiye’ye gelecekte S-400 teslimatı yapılmaması ve (3 S-400 tedarikinin F-35 sistemine ilişkin hassas bilgilerin açığa çıkmasına yol açmaması şeklinde sıralanmıştır.

Türkiye aleyhinde ABD Kongresi’ne çok sayıda yasa tasarısı sunulmuş ancak bu tasarıların büyük çoğunluğu Kongreden geçememiştir. Buna karşılık, F-35 uçaklarının Türkiye’ye teslim edilmemesine yönelik düzenlemeler, müstakil bir kanun yerine yıllık savunma bütçesi yasaları (NDAA) kapsamında kabul edilmiştir.

Türkiye'nin F-35 Programı'ndan çıkarılmasının ardından Türk Hava Kuvvetleri'nin savaş uçağı modernizasyonuna yönelik alternatif tedarik seçenekleri gündeme gelmiştir. Bu kapsamda Eurofighter Typhoon başta olmak üzere farklı savaş uçağı platformları değerlendirilmiş, yerli üretim KAAN projesinin geliştirilmesine de hız verilmiştir.

Eylül 2022'de Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan, F-16 tedarik sürecine ilişkin değerlendirmesinde, "Dünyada savaş uçağı satan tek ülke ABD değildir. Birleşik Krallık, Fransa ve Rusya da satmaktadır." ifadelerini kullanmıştır.^【16】Aynı dönemde dönemin Cumhurbaşkanlığı Sözcüsü İbrahim Kalın, Türkiye'nin Eurofighter Typhoon savaş uçaklarının tedarikine yönelik Avrupa ülkeleriyle görüşmeler yürüttüğünü ve Türkiye'nin savunma ihtiyaçları bakımından alternatifsiz olmadığını açıklamıştır.

Kasım 2023'te Milli Savunma Bakanı Yaşar Güler, TBMM Plan ve Bütçe Komisyonu'ndaki görüşmeler sırasında Türkiye'nin Eurofighter Typhoon tedarik etmek istediğini belirtmiştir. Eurofighter görüşmelerinin uzaması üzerine Cumhurbaşkanı Erdoğan da Türkiye'nin farklı savaş uçağı seçeneklerini değerlendirmeye devam ettiğini ifade etmiştir.

Türkiye'nin Eurofighter Typhoon tedarikine yönelik girişimleri, 2023 yılından itibaren Birleşik Krallık ve Eurofighter konsorsiyumuna üye ülkelerle yürütülen görüşmeler sonucunda ilerleme kaydetmiştir. 27 Ekim 2025 tarihinde Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan ile Birleşik Krallık Başbakanı Keir Starmer arasında Ankara'da Türkiye–Birleşik Krallık Eurofighter Typhoon İşbirliği Anlaşması imzalanmıştır.

Anlaşma; Eurofighter Typhoon savaş uçaklarının tedarik süreci, teknik iş birliği, bakım ve idame faaliyetleri ile savunma sanayiinde ortak çalışma alanlarını kapsamaktadır. Anlaşma kapsamında Birleşik Krallık'ın Türkiye'ye ilk aşamada 20 adet Eurofighter Typhoon savaş uçağı sağlaması, ilerleyen dönemde ise ilave tedarik seçeneklerinin değerlendirilmesi öngörülmüştür.

KAAN, eski adıyla Milli Muharip Uçak (MMU), Türkiye tarafından beşinci nesil bir savaş uçağı geliştirmek amacıyla yürütülen milli savunma sanayii projesidir. Proje, Türk Havacılık ve Uzay Sanayii AŞ (TUSAŞ) ana yükleniciliğinde, Cumhurbaşkanlığı Savunma Sanayii Başkanlığı (SSB) koordinasyonunda ve yerli savunma sanayii kuruluşlarının katkılarıyla yürütülmektedir. Programın temel amacı, Türk Hava Kuvvetleri envanterindeki F-16 savaş uçaklarının yerini alacak yerli bir savaş uçağı geliştirmektir.

KAAN prototipi, 21 Şubat 2024 tarihinde Ankara'daki Mürted Hava Meydan Komutanlığı'nda ilk uçuşunu gerçekleştirmiştir. Yaklaşık 13 dakika süren ilk uçuşta uçak 8.000 feet irtifaya ve 230 knot hıza ulaşmıştır. İkinci test uçuşu ise 6 Mayıs 2024 tarihinde gerçekleştirilmiş; uçak yaklaşık 14 dakika havada kalarak 10.000 feet irtifaya ve 230 knot hıza ulaşmıştır.

KAAN, çift motorlu, çok rollü, düşük görünürlüklü (stealth) ve ağ destekli harekât kabiliyetine sahip beşinci nesil bir savaş uçağı olarak geliştirilmektedir. Tasarım hedefleri arasında sensör füzyonu, AESA radar, elektronik harp sistemleri, dahili silah istasyonları, sayısal kokpit, açık sistem mimarisi, geniş ekran gösterge sistemi, kaska monte görüntüleme sistemi ve yapay zekâ destekli görev sistemleri yer almaktadır.

Program kapsamında dijital ikiz teknolojisi kullanılmakta; uçağın yapısal, mekanik ve elektronik bileşenleri dijital ortamda modellenerek test edilmektedir. Ayrıca radar kesit alanı testleri ve çeşitli kritik alt sistemlerin geliştirilmesine yönelik çalışmalar TÜBİTAK BİLGEM ve diğer yerli savunma sanayii kuruluşlarının katkılarıyla yürütülmektedir.

İlk prototiplerde General Electric F110 turbofan motorları kullanılmaktadır. Program kapsamında uzun vadede TEI tarafından geliştirilecek yerli motorun uçağa entegre edilmesi hedeflenmektedir.

TUSAŞ tarafından açıklanan tasarım hedeflerine göre KAAN'ın yaklaşık 21 metre uzunluğa, 14 metre kanat açıklığına, Mach 1,8 azami hıza ve 55.000 feet servis tavanına sahip olması planlanmaktadır. Uçak; hava-hava ve hava-yer görevlerini yerine getirebilecek şekilde geliştirilmektedir.

11 Haziran 2025 tarihinde Türkiye ile Endonezya arasında 48 adet KAAN savaş uçağının ihracatına yönelik hükümetler arası tedarik anlaşması imzalanmıştır. Anlaşmaya ilişkin ticari sözleşme ise 26 Temmuz 2025 tarihinde 17. Uluslararası Savunma Sanayii Fuarı (IDEF 2025) kapsamında imzalanmıştır.

S-400 hava savunma sisteminin Türkiye’ye teslim edilmesinin ardından, ABD tarafında sistemin operasyonel hale getirilip getirilmeyeceği konusu müzakerelerin merkezinde yer almıştır. ABD Dışişleri Bakanı Mike Pompeo ve Cumhuriyetçi Senatör Lindsey Graham, S-400 sistemlerinin aktive edilmemesi durumunda CAATSA yaptırımlarından muafiyet ve F-35 programına yeniden katılım ihtimalinin değerlendirilebileceğini ifade etmiştir.

Buna karşılık ABD Savunma Bakanı Mark Esper, bu yaklaşımı reddederek “Bu ya S-400 ya da F-35’tir. İkisi bir arada veya biri garajda park edilmişken diğeri dışarıda şeklinde değil.” demiştir.

Beyaz Saray Ulusal Güvenlik Konseyi Stratejik İletişim Koordinatörü John Kirby, Ocak 2024'te günlük basın brifinginde yaptığı açıklamada Türkiye'ye F-16'ların satılmasının ardından F-35 programına dönüş sorusuna şu yanıtı vermiştir: “Bu konudaki görüşmelerimiz sürüyor, eğer Türkiye bu konudaki endişelerimizi giderebilirse ondan sonra F-35 programına katılımı restore edilebilir.”^【17】

Aynı dönemde ABD Dışişleri Bakan Yardımcısı Vekili Victoria Nuland da Türkiye’de gerçekleştirdiği temaslar sırasında, S-400 sistemine ilişkin sorunun çözülmesi halinde Türkiye’nin yeniden F-35 programına kabul edilmesinden memnuniyet duyulacağını ifade etmiştir.

ABD’nin Ankara Büyükelçisi ve Suriye Özel Temsilcisi Tom Barrack, Aralık 2025’te Milken Enstitüsü tarafından Birleşik Arap Emirlikleri’nde düzenlenen bir konferansta ABD ile Türkiye arasındaki müzakerelere ilişkin değerlendirmelerde bulunmuştur. Barrack, Trump ile Cumhurbaşkanı Erdoğan'ın Beyaz Saray'daki ikili görüşmelerine ilişkin şunları söylemiştir: “Başkan Trump ve Başkan Erdoğan, Beyaz Saray'da ikili bir görüşme yaptılar. Bu, harika bir şeydi, 6 önemli konu vardı. Bu 6 konu 10 yıldır gündemdeydi ve bunların çoğunu çözdüler, buna S-400'ün iki şartı da dahil. İşlerlik, ki bu sorunu çözdüler ve mülkiyet ki bu biraz daha zor. Bunların hepsi müzakere aşamasında, benim inancım bu konuların önümüzdeki 4 ila 6 ay içinde çözüleceği ve ilişkilerin bir sonraki aşamasına geçileceği yönünde. Bu ilişkiler sağlam ve iyi. Herkes yükümlülüklerini yerine getiriyor.”^【18】

Barrack aynı konuşmada Türkiye'nin F-35 programının önemli bir parçası olduğunu, hangarda bekleyen dört F-35'inin bulunduğunu ancak bu uçaklara erişilemediğini vurgulamış ve ABD Başkanı Donald Trump’ın Türkiye’ye yönelik yaptırımları “anlamsız” bulduğunu dile getirmiştir.