Van Ulu Camii

Van Ulu Camii Türkiye'nin Doğu Anadolu Bölgesi'nde, Van ilinin İpekyolu ilçesi sınırları içindeki Eski Van Şehri'nde yer alan, günümüzde büyük ölçüde yıkılmış durumda olan tarihi bir ibadethanedir. Tebriz Kapı ile İskele Kapı arasında konumlanan yapı, sanat tarihi terminolojisinde "mihrap önü kubbeli ve çok destekli camiler" grubuna girmektedir. I. Dünya Savaşı sırasında tahrip olan yapıdan günümüze sadece minaresinin bir bölümü, temel kalıntıları ve bazı duvar parçaları ulaşabilmiştir.

Tarihçe ve Dönemlendirme Tartışmaları

Van Ulu Cami'nin inşa tarihi konusunda araştırmacılar arasında kesin bir görüş birliği bulunmamaktadır. Bir görüşe göre yapı, Ahlatşahlar (Sökmenliler) dönemine aittir. 1571 tarihli Van Vilayeti Evkaf Tahrir Defteri'nde caminin "Şah-ı Ermen" vakıflarından olduğunun belirtilmesi, yapının I. Sökmen (1100–1112) veya II. Sökmen (1128–1185) dönemlerinde inşa edildiği tezini desteklemektedir.

Diğer bir görüş ise, yapıda 1970-1972 yılları arasında kazı çalışmaları yürüten sanat tarihçisi Oktay Aslanapa tarafından öne sürülmüştür. Aslanapa, kazı bulguları, süsleme üslubu ve yapı malzemesinin niteliğine dayanarak caminin Karakoyunlu Sultanı Kara Yusuf’un ilk hakimiyet yıllarında (1389–1400) yapılmış olabileceğini belirtmiştir. Aslanapa, yapının Timur gelmeden önce aceleyle tamamlandığını düşündüren düşük kaliteli harç kullanımı ve dayanıksız teknik özelliklerine dikkat çekmiştir.

Yapı, 1844 yılında meydana gelen depremde çatısının çökmesi sonucu terk edilmiş, I. Dünya Savaşı sırasında ise tamamen tahrip olmuştur.

Mimari Özellikler

1913 yılında W. Bachmann tarafından çizilen restitüsyon planı ve sonraki arkeolojik kazılara göre cami, dikdörtgen bir plana sahiptir. Kuzey-güney doğrultusunda yaklaşık 26 metre, kıble yönünde ise 30 metre uzunluğunda olan yapının girişi kuzey cephesinde yer almaktadır. Yapı, taş temel üzerine tamamen tuğla malzeme kullanılarak inşa edilmiştir.

İç mekan kurgusunda, kıble duvarına bitişik, dokuz birimi kapsayan kare planlı bir harim ve bunun üzerini örten mukarnaslı bir kubbe merkezi unsuru oluşturmaktadır. Yaklaşık 16 metre yüksekliğe ulaştığı tahmin edilen bu kubbe, altı büyük kemer üzerine oturmakta ve çevresi tonozlu birimlerle kuşatılmaktadır. Osmanlı döneminde yapının kuzey cephesine bir portal ve revaklı giriş bölümü eklenmiştir.

Caminin minaresi, kuzeybatı köşede yer almaktadır. Kare bir kaide üzerinde yükselen silindirik gövdeli minare tuğladan inşa edilmiştir. Günümüze kaidesi ve gövdesinin alt kısmı ulaşan minarenin şerefe bölümü yıkılmıştır.

Süsleme Programı

Van Ulu Cami, özellikle tuğla işçiliği ve alçı (stuk) süslemeleriyle öne çıkan bir bezeme programına sahiptir. İç mekandaki süslemeler mihrap, kubbe geçişleri ve duvar yüzeylerinde yoğunlaşmıştır. Kazılarda elde edilen bulgular, yapıda geometrik motifler, bitkisel bezemeler ve yazı kuşaklarının bir arada kullanıldığını göstermektedir.

Harim kısmındaki mihrap, geometrik motifler ve kufi yazıları çevreleyen alçı arabesklerle bezeli bir çerçeveye sahiptir. Mihrabın üzerinde örgülü kufi ve sülüs hatla yazılmış kuşaklar bulunmaktadır. Kazılarda ortaya çıkarılan parçalarda, tuğla ve alçıdan yapılmış, içleri sarı ve mavi renklerle boyanmış bitkisel motiflere (palmet, rumi, kıvrık dallar) rastlanmıştır. Ayrıca, tuğla diziminde on farklı derz çeşidi tespit edilmiş; gamalı haçlar, beşgenler ve yıldız formlarından oluşan zengin geometrik kompozisyonlar belgelenmiştir.

Kazı Çalışmaları ve Güncel Durum

Yapı üzerindeki ilk kapsamlı bilimsel çalışma, 1970-1972 yılları arasında Oktay Aslanapa başkanlığında yürütülen kazılardır. Bu çalışmalarda yapının duvarlarının iç kısımları temizlenmiş, paye temelleri ortaya çıkarılmış ve Bachmann’ın 1913 tarihli planındaki bazı detaylar revize edilmiştir. Kazılar sırasında çok sayıda alçı süsleme parçası ve kitabe fragmanı bulunarak Van Müzesi'ne teslim edilmiştir.

Uzun yıllar harabe halinde kalan yapıda, 2024 yılı itibarıyla Van Valiliği ve Kültür ve Turizm Bakanlığı iş birliğiyle "Kültürel Mirasımızı Koruyor, Geleceğe Taşıyoruz" projesi kapsamında rekonstrüksiyon ve restorasyon çalışmalarına başlanmıştır. Proje, caminin özgün mimari kimliğine sadık kalınarak yeniden ihya edilmesini ve ibadete açılmasını hedeflemektedir.