Kuzey Makedonya'nın Dış İlişkileri

Kuzey Makedonya, bağımsızlığından bu yana dış politikasında Avrupa ve Atlantik kurumlarına entegrasyonu, komşularıyla iyi ilişkileri ve bölgesel istikrarı öncelikli hedefler olarak belirlemiştir. Bununla birlikte, ülkenin uluslararası ilişkileri ilk yıllarda özellikle isim sorunu nedeniyle zorlu bir diplomatik sınavla başlamıştır.

Yunanistan ile İlişkiler

Komşu Yunanistan, Makedonya’nın bağımsızlığına kavuşmasıyla birlikte “Makedonya” adının kullanımı konusunda itirazlarını güçlü şekilde dile getirmiştir. Bu süreç "Makedonya Adlandırma Sorunu" olarak isimlendirilmiştir. Yunan hükümeti, “Makedonya” isminin kendi kuzey bölgesi Makedonya ile özdeşleşmiş tarihi bir terim olduğunu, komşu bir ülkenin bu adı kullanmasının Yunan ulusal kimliğine tehdit oluşturduğunu savunmuştur​. Ayrıca Atina, Makedonya devletinin bu isim altında varlık göstermesinin ileride toprak talebi iddialarına zemin yaratabileceğinden endişe etmekteydi. Bu nedenle Yunanistan, 1991-1993 döneminde Makedonya Cumhuriyeti’ni hiçbir uluslararası platformda bu adla tanımadı ve ülkenin Birleşmiş Milletler üyeliğini ancak geçici bir formülle (FYROM) kabul ettirdi​. İki ülke arasındaki gerginlik 1990’lar boyunca sürdü; 1994’te Yunanistan’ın uyguladığı ekonomik ambargo Üsküp yönetimini ciddi biçimde zor durumda bıraktı​. 1995’te BM ara buluculuğunda imzalanan Geçici Anlaşma ile Yunanistan, Makedonya’nın uluslararası örgütlere “Eski Yugoslavya Makedonya Cumhuriyeti” adıyla katılmasına razı olmuş ve ambargoyu kaldırmıştır.

Günümüzde Makedonya Olarak İsimlendirilen Bölgeler

Aynı anlaşma kapsamında Makedonya da güneş sembollü eski bayrağını değiştirmiştir​. İlerleyen yıllarda isim sorununun kalıcı çözümü için görüşmeler çeşitli uluslararası platformlarda devam etmiş ancak çözümsüz kalmıştır. Ta ki 2018 yılına kadar. Haziran 2018’de, uzun müzakereler sonucunda, Makedonya Başbakanı Zoran Zaev ile Yunanistan Başbakanı Aleksis Çipras arasında Prespa Anlaşması imzalanmıştır. Bu anlaşmaya göre ülkenin adı “Kuzey Makedonya Cumhuriyeti” olarak değiştirilmiş; Makedon dili ve kimliğinin Slavik kökenli olduğu vurgulanmış ve Yunanistan’ın antik Helen mirasına atıfla “Makedon” terimini tekeline almayacağı kararlaştırılmıştır​. Prespa Anlaşması Ocak 2019’da her iki ülke meclisince onaylanmış ve Şubat 2019’da yürürlüğe girmiştir. Bu tarihi uzlaşma ile Atina-Skopje ilişkilerinde yeni bir dönem başlamıştır. Yunanistan, Kuzey Makedonya’nın NATO ve AB üyelik süreçlerine verdiği blokajı kaldırmış; iki ülke arasında diplomatik temsilcilikler büyükelçilik düzeyine çıkarılmış ve ekonomik işbirliği artmıştır. Günümüzde Yunanistan, Kuzey Makedonya’nın AB üyeliğini desteklemekte ve iki ülke arasında enerji, ticaret, altyapı gibi alanlarda yeni ortak projeler geliştirilmektedir. Bununla birlikte, Kuzey Makedonya kamuoyunda Prespa Anlaşması’na yönelik bazı milliyetçi eleştiriler sürmektedir (özellikle muhalefet, anlaşmanın Makedon tarihine Yunan müdahalesi içerdiğini öne sürmüştür). Buna karşın hükümetler düzeyinde Prespa ruhunun korunmasına özen gösterilmektedir.

Bulgaristan ile İlişkiler

Kuzey Makedonya’nın doğu komşusu Bulgaristan ile ilişkileri tarihsel ve kültürel bağlar kadar bazı anlaşmazlıkları da içerir. Bulgaristan, 1992 yılında Makedonya’nın bağımsızlığını tanıyan ilk ülkelerden biri olmuş, iki ülke arasında dil ve etnik köken tartışmalarını başlangıçta ön plana çıkarmamıştır. Ancak özellikle 2017’den itibaren ilişkilerde tarihyazımı ve kimlik konuları sorun olmaya başlamıştır. Bulgar tarafı, Makedon dilini aslında Bulgar dilinin bir varyantı olarak görürken, Makedonya tarafı kendi dil ve kimliğinin özgünlüğünü savunmaktadır​.

2017’de imzalanan Dostluk Anlaşması ile iki ülke arasında ortak tarih komisyonu kurulmuş ve güven artırıcı önlemler alınmıştır. Ne var ki, 2020 sonunda Bulgaristan, Makedonya’nın AB müzakere çerçeve belgesini bazı tarih ve dil meseleleri çözülmediği gerekçesiyle veto etti. Bu vetonun kalkması için AB aracılığında yürütülen diplomasi, 2022 yazında sonuç verdi. Fransa’nın arabuluculuğuyla hazırlanan öneri, Kuzey Makedonya Parlamentosu tarafından Temmuz 2022’de kabul edildi​. Buna göre Kuzey Makedonya, anayasasında Bulgar azınlığı tanımayı ve belirli tarihsel konularda tavizler vermeyi kabul ederken, Bulgaristan da AB müzakere sürecinin başlamasını onaylamıştır​. Bu gelişme ilişkilerde yumuşamaya yol açmış olsa da Kuzey Makedonya iç siyasetinde tartışma yaratmıştır (muhalefet bu tavizleri eleştirmiştir). Günümüzde Üsküp-Sofya ilişkileri normal seyretmekte, iki ülke arasında ticaret ve altyapı bağlantıları (örn. demiryolu hattı) geliştirilmeye çalışılmaktadır. Ancak dil ve tarih konularındaki hassasiyet tamamen ortadan kalkmış değildir; ortak tarih komisyonunun çalışmaları sürmektedir.

Arnavutluk ile İlişkiler

Kuzey Makedonya ve batı komşusu Arnavutluk arasındaki ilişkiler genelde dostane olagelmiştir. İki ülke de Balkanlar’da küçük ekonomilere sahip olup benzer şekilde AB ve NATO üyeliğini hedeflemiştir. Özellikle Arnavut nüfusun Makedonya’daki varlığı, Arnavutluk’la ilişkilerde özel bir boyut oluşturmaktadır. Arnavutluk, 2001 krizinde Üsküp hükümeti ve Arnavut isyancılar arasında arabuluculuğa destek olmuş; Ohri Anlaşması’nın uygulanmasını yakından izlemiştir. Her iki ülke de NATO’ya katılımı gerçekleştirmiş (Arnavutluk 2009, Kuzey Makedonya 2020) ve AB üyelik yolunda birlikte ilerlemiştir. Hatta AB, 2020’lerde iki ülkenin müzakere süreçlerini eşleştirmiş, Bulgar vetosu nedeniyle Arnavutluk’un süreci de etkilenmiştir​.

Bu durum Arnavut tarafında bazı rahatsızlıklara yol açsa da 2022’de engel kalkınca her iki ülke birlikte müzakerelere başlamıştır. Arnavutluk ile Kuzey Makedonya arasında ticaret hacmi mütevazıdır ancak artmaktadır; ayrıca enerji iletimi ve kara yolu projeleri (örneğin Adriyatik-Iyonya otoyolu bağlantısı) gündemdedir. İki ülke liderleri sık sık görüşmekte, bölgesel inisiyatiflerde (Örn. “Açık Balkan” girişimi) birlikte hareket etmektedir.

Sırbistan ve Kosova ile İlişkiler

Kuzey Makedonya’nın kuzey komşusu Sırbistan ile ilişkileri, geçmişte aynı devletin (Yugoslavya) parçası olmaları nedeniyle özellikle 1990’larda oldukça yakın başlamıştır. 1990’ların başında Belgrad yönetimi başlangıçta Makedonya’nın ayrılmasına mesafeli yaklaşsa da 1996’ya gelindiğinde Sırbistan, Makedonya Cumhuriyeti’ni resmen tanıdı. Yugoslavya’nın dağılması sonrasında iki ülke arasında önemli bir sorun yaşanmamıştır. Ticari ve kültürel ilişkiler gelişmiş, vize serbestisi gibi kolaylıklar sağlanmıştır. Bununla birlikte, Sırbistan’ın Kosova üzerindeki iddiası dolayısıyla, Kuzey Makedonya’nın 2008’de Kosova Cumhuriyeti’ni tanıması Belgrad’da hoşnutsuzluk yaratmıştır. Yine de bu durum ilişkileri kalıcı olarak bozmamıştır. Kuzey Makedonya, Kosova’nın bağımsızlığını tanıyan ilk ülkelerden biri olmuş ve 2009’da Kosova ile aralarındaki sınırın belirlenmesine dair anlaşma imzalamıştır. Üsküp, Priştine ile dostane ilişkiler kurarken Sırbistan ile dengeli bir politika izlemeye özen göstermiştir. Bugün itibarıyla Kuzey Makedonya, Kosova ile tam diplomatik ilişkilere sahiptir ve Kosova’daki barış gücü KFOR’a katkı vermektedir.

Sırbistan ile de ikili işbirliği devam etmektedir; elektrik ticareti, karayolu ve demiryolu projeleri gibi alanlarda ortak çalışmalar yapılmaktadır. Bölgesel toplantılarda (ör. Balkan zirveleri) Üsküp, Belgrad ve Priştine yetkilileri zaman zaman aynı masa etrafında buluşabilmektedir.

Avrupa Birliği ve NATO: Kuzey Makedonya’nın dış politikasının ana çıpalarından biri Avrupa Birliği üyeliği hedefidir. Ülke, 2004 yılında AB’ye tam üyelik başvurusunda bulunmuş ve Aralık 2005’te AB aday ülkesi statüsünü elde etmiştir. Ancak yukarıda belirtildiği gibi, Yunanistan’la isim sorunu nedeniyle müzakerelerin başlaması 15 yıl gecikmiştir. Sorun çözüldükten sonra dahi Bulgaristan engeli çıkmış, bu da AB sürecini daha da uzatmıştır. Son olarak Temmuz 2022’de müzakerelerin resmen başlamasıyla Kuzey Makedonya, üyelik yolunda ilk faslı açmıştır​.

NATO

AB süreci kapsamında ülke, hukukun üstünlüğü, yolsuzlukla mücadele, idari reformlar ve ekonomi politikalarında geniş kapsamlı uyum çabaları yürütmektedir. Toplumda AB üyeliğine destek geleneksel olarak yüksek olsa da sürecin uzaması bir miktar hayal kırıklığı yaratmıştır. Öte yandan, Kuzey Makedonya NATO üyeliğini başarıyla sonuçlandırmıştır. 2018 Prespa Anlaşması’nın hemen ardından NATO, ülkeye üyelik daveti göndermiş; üyelik protokolü tüm müttefiklerce onaylandıktan sonra 27 Mart 2020’de Kuzey Makedonya NATO’nun 30. üyesi olmuştur. Bu üyelik, Balkanlar’ın güvenliği açısından önemli bir kilometre taşı olarak görülmüştür. NATO üyeliği sonrasında Kuzey Makedonya, Afganistan’daki Kararlı Destek Misyonu’na ve Kosova’daki KFOR’a asker katkısında bulunmuş; ayrıca savunma bütçesini 2024’e kadar GSYİH’nin %2’sine çıkarma taahhüdünde bulunmuştur​.

Türkiye ile İlişkiler

Türkiye ile Kuzey Makedonya arasındaki ilişkiler tarihsel, kültürel ve ekonomik boyutlarıyla güçlü bağlara sahiptir. Osmanlı İmparatorluğu’nun beş asır boyunca egemen olduğu bu topraklarda derin bir Osmanlı mirası bulunmakta olup, günümüzde Kuzey Makedonya’da Osmanlı dönemine ait birçok eser ve Türkiye ile tarihî bağları olan önemli bir Türk topluluğu yaşamaktadır. Türkiye, Kuzey Makedonya’nın 1991’de bağımsızlığını tanıyan ilk ülkelerden biri olmuş ve diplomatik ilişkiler 1992 yılında resmen kurulmuştur.

Siyasi İlişkiler

Türkiye, Kuzey Makedonya’nın bağımsızlığını destekleyen ve uluslararası alanda tanınmasını savunan ülkelerden biri olmuştur. Yunanistan ile yaşanan isim krizinde Kuzey Makedonya’ya diplomatik destek sağlayan Türkiye, bu ülkeyi başlangıçtan itibaren "Makedonya Cumhuriyeti" adıyla tanımış ve bu ismi kullanmaya devam etmiştir. 2019’da Prespa Anlaşması sonrasında ülkenin adı resmen Kuzey Makedonya Cumhuriyeti olarak değiştirildiğinde de Türkiye, bu ülkenin toprak bütünlüğünü ve siyasi istikrarını destekleyen politikalarını sürdürmüştür.

Türkiye ayrıca Kuzey Makedonya’nın NATO ve Avrupa Birliği ile entegrasyon süreçlerine güçlü destek vermiştir. Kuzey Makedonya, 27 Mart 2020’de NATO’ya tam üye olarak katıldığında, Türkiye bu sürecin tamamlanmasına olumlu katkı sağlayan ülkelerden biri olmuştur. Türkiye’nin desteğiyle Kuzey Makedonya, 2005 yılında Avrupa Birliği aday ülke statüsü kazanmıştır, ancak üyelik müzakereleri, özellikle Bulgaristan ile yaşanan tarihî ve kültürel anlaşmazlıklar nedeniyle gecikmelere uğramıştır.

İki ülke arasında diplomatik ilişkiler Üsküp’teki Türkiye Büyükelçiliği ve Ankara’daki Kuzey Makedonya Büyükelçiliği aracılığıyla yürütülmektedir. İkili ziyaretler ve devlet yetkilileri arasındaki temaslar düzenli olarak sürdürülmekte olup, Cumhurbaşkanları ve Başbakanlar düzeyinde sık sık görüşmeler gerçekleşmektedir.

Ekonomik ve Ticari İlişkiler

Türkiye ile Kuzey Makedonya arasındaki ekonomik ilişkiler, Serbest Ticaret Anlaşması’nın (STA) 2000 yılında yürürlüğe girmesiyle ivme kazanmıştır. Türkiye, Kuzey Makedonya’daki en büyük yatırımcılardan biri olup, bankacılık, inşaat, sanayi, lojistik, enerji ve telekomünikasyon gibi birçok alanda faaliyet göstermektedir. Türkiye merkezli birçok firma, Kuzey Makedonya’da yatırımlar yapmış ve iş gücü piyasasına katkıda bulunmuştur.

İki ülke arasındaki ticaret hacmi yıllar içinde büyüme göstermiştir. Türkiye’den Kuzey Makedonya’ya ihraç edilen başlıca ürünler arasında otomotiv parçaları, tekstil ürünleri, elektronik eşyalar, inşaat malzemeleri ve gıda ürünleri bulunmaktadır. Kuzey Makedonya’dan Türkiye’ye ihraç edilen ürünler arasında ise demir-çelik ürünleri, tütün ve tarım ürünleri öne çıkmaktadır.

Türkiye, Kuzey Makedonya’da birçok altyapı projesine destek vermiştir. Türk müteahhitlik firmaları, Üsküp’teki havaalanının modernizasyonu gibi önemli projelere katkıda bulunmuştur. Ayrıca, Türkiye İşbirliği ve Koordinasyon Ajansı Başkanlığı (TİKA), Kuzey Makedonya’da eğitim, sağlık ve kültürel miras alanlarında çeşitli projeler gerçekleştirmektedir.

Kültürel ve Eğitim Alanındaki İşbirlikleri

Türkiye ile Kuzey Makedonya arasındaki kültürel bağlar oldukça güçlüdür. Kuzey Makedonya’da Osmanlı döneminden kalma Üsküp, Kalkandelen, Manastır ve Ohrid gibi şehirlerde birçok Türk-İslam eseri bulunmaktadır. Türkiye, Kuzey Makedonya’daki Osmanlı mirasının korunması için çeşitli restorasyon projelerini desteklemektedir. TİKA ve Yunus Emre Enstitüsü aracılığıyla Osmanlı eserlerinin restorasyonu, Türkçe dil kursları ve kültürel etkinlikler düzenlenmektedir.

Eğitim alanında da işbirlikleri devam etmektedir. Türkiye’de birçok Kuzey Makedonyalı öğrenci burslu olarak eğitim görmekte, aynı şekilde Kuzey Makedonya’daki Türk okullarında Türkçe eğitim verilmektedir. Üsküp, Kalkandelen ve Gostivar gibi şehirlerdeki okullarda Türk dili ve edebiyatı bölümleri bulunmaktadır.

Kuzey Makedonya’da Türkiye tarafından kurulan Uluslararası Balkan Üniversitesi (IBU), bölgede yükseköğretim alanında önemli bir merkez hâline gelmiş olup, Türk ve Makedon öğrencileri bir araya getiren bir eğitim kurumu olarak faaliyet göstermektedir.

Askeri ve Savunma İşbirliği

Türkiye ile Kuzey Makedonya arasında askeri işbirliği uzun yıllardır sürmektedir. Türkiye, Kuzey Makedonya ordusuna eğitim, teçhizat ve teknik destek sağlayan ülkelerden biridir. Türkiye’nin sağladığı askeri eğitim bursları sayesinde Kuzey Makedonyalı subaylar, Türk Silahlı Kuvvetleri’nin (TSK) askeri okullarında ve eğitim programlarında eğitim almaktadır.

Kuzey Makedonya’nın NATO üyeliği sürecinde Türkiye, bu ülkeye lojistik ve operasyonel destek vermiştir. Türkiye ayrıca, Balkanlar’daki barış ve güvenliğin sağlanması için NATO kapsamında Kuzey Makedonya ile ortak tatbikatlar düzenlemektedir.

Türk Toplumu ve Kuzey Makedonya’daki Türk Varlığı

Kuzey Makedonya, önemli bir Türk nüfusuna ev sahipliği yapmaktadır. Ülkedeki Türkler, Osmanlı döneminden bu yana bölgede yaşayan köklü bir topluluk olup, özellikle Üsküp, Gostivar, Kalkandelen ve Radoviş gibi şehirlerde yoğunlaşmıştır. 2021 nüfus sayımına göre, Kuzey Makedonya’da yaklaşık 80 bin Türk yaşamaktadır.

Türk toplumu, Kuzey Makedonya’nın siyasi, ekonomik ve kültürel yaşamında etkin bir rol oynamaktadır. Türk Demokratik Partisi (TDP) ve diğer Türk siyasi hareketleri, ülkedeki Türk nüfusunun haklarını temsil etmekte ve mecliste milletvekili bulundurmaktadır.

Türk Demokratik Partisi Logosu

Türkiye ile Kuzey Makedonya arasındaki ilişkiler, tarihî bağlar, kültürel miras, siyasi ve ekonomik işbirlikleriyle güçlü bir zemine oturmakta ve her iki ülke için stratejik önem taşımaktadır. Türkiye’nin Balkan politikasında Kuzey Makedonya’ya verdiği önem, bölgesel barış ve istikrar açısından kritik bir unsur olmaya devam etmektedir.

Diğer Uluslararası Kuruluşlar

Kuzey Makedonya, Birleşmiş Milletler (BM), Avrupa Güvenlik ve İşbirliği Teşkilatı (AGİT), Avrupa Konseyi, Dünya Ticaret Örgütü (DTÖ) gibi kuruluşların da üyesidir. BM’ye 1993’te geçici isimle katıldıktan sonra, 2019’da resmî adının değişmesiyle BM kayıtlarında “Kuzey Makedonya” adına geçilmiştir. Bölgesel olarak Güneydoğu Avrupa İşbirliği Süreci (SEECP) ve Orta Avrupa Serbest Ticaret Anlaşması (CEFTA) gibi inisiyatiflere dahildir. Ayrıca İslam İşbirliği Teşkilatı’na (Müslüman nüfusu nedeniyle gözlemci) ve Frankofoni Organizasyonu’na (Fransızca’ya ilgi duyduğu için) üyelikleri bulunmaktadır.

Özetle, Kuzey Makedonya’nın uluslararası ilişkileri ilk dönemde kimlik temelli anlaşmazlıkların gölgesinde kalsa da, son yıllarda bu engelleri aşma yönünde önemli mesafe kat edilmiştir. Komşularıyla barışçıl ve işbirlikçi ilişkiler geliştiren ülke, geleceğini Avrupa-Atlantik ailesi içinde görmekte ve dış politikasını bu stratejik hedefe göre şekillendirmektedir.