Alaca Mor Soğanı / Alaca Moru

Alaca mor soğanı / Alaca moru, Çorum’un Alaca ilçesinde yetiştirilen ve mahreç işareti ile tescillenmiş yerel bir soğan çeşididir. Allium cepa L. türüne ait olan bu soğan, koyu kırmızı-mor tonlarındaki parlak ve sert dış kabuğu, dolgun etli yapısı, keskin kokusu ve mayhoş aroması ile dikkat çeker. Dış rengi halk arasında “firik rengi” olarak adlandırılırken, iç kısımlara doğru renk beyaza döner. Üç farklı boyutta üretilen Alaca mor soğanı doğrandıktan sonra 12 saate kadar yumuşamadan kalabilir ve uygun koşullarda bir yıla kadar saklanabilir. 

Fiziksel ve Duyusal Özellikler

Alaca mor soğanı, dış kabuğu koyu kırmızı-mor renkte, parlak ve sert yapılıdır. Bu dış renk halk arasında “firik rengi” olarak adlandırılır. Renk homojen değildir; dış segmentlerde koyu mor ton hâkimken iç kısımlarda beyaza doğru geçiş gözlemlenir. Yumru formu, üstten basık ve dışa doğru hafif çıkıntılı bir yapı sergiler. Tadı belirgin biçimde mayhoş ve aromatik olup, keskin ve yoğun kokusu ayırt edici özelliktedir. Sulu yapısıyla da dikkat çeken bu soğan, doğrandıktan sonra 12 saate kadar yumuşamadan kalabilmektedir. Raf ömrü yaklaşık bir yıldır.

Yerel kullanımda soğanlar büyüklüğüne göre sınıflandırılmakta; en büyük boy “takoz”, orta boy ve en küçük boy ise “kavurmalık” olarak adlandırılmaktadır.

L değeri ışıklılık derecesini, a değeri kırmızı-yeşil eksenini, b değeri ise sarı-mavi eksenini belirtir. Alaca mor soğanının negatif b ve pozitif a değerleri, mor rengin yoğunluğunu göstermektedir.

Yetiştirme ve Üretim Metodu

Ürün, tek veya iki yıllık münavebeli sistemle yetiştirilmektedir. Bir dönüm alandan ortalama 6 ton ürün elde edilmekte olup, münavebesiz üretimde bu miktar %50’ye kadar azalabilmektedir. Tohumluk olarak “kıska” ya da çiçeklerinden elde edilen siyah soğan tohumları kullanılmaktadır. Siyah tohumlar elle ayıklanıp hava geçiren kâğıt veya bez torbalarda muhafaza edilerek ertesi yıl ekime hazır hâle getirilir. 750–1000 kg yumrudan ortalama 150 kg siyah tohum elde edilmektedir.

Tarımsal Uygulamalar

• Toprak Hazırlığı ve Ekim: Şubat ayının ilk yarısında toprak sürülerek havalandırılır ve merdane ile bastırılır. Tohumlar, şubat sonu ile mart ortasında 13–15 cm aralıklarla, 3 cm derinliğe ekilir.
• Sulama: Haziran ortasında başlayarak yaz boyunca 4–5 defa, 10’ar günlük periyotlarla sulama yapılır. Aşırı sıcak havalarda sulama haftalık olarak tekrarlanır. Sulama sabah veya akşam saatlerinde gerçekleştirilir, her sulama yaklaşık 2,5–3 saat sürer.
• Hasat: Ağustos ortasında başlayan hasat işlemi, makinelerle gerçekleştirilir. Hasat edilen ürünler 20–25 gün boyunca tarlada kurutulur. Kuruyan yaprak ve yumrular, eylül başında ayrıştırılır. Boyun kısmından itibaren yaklaşık 4 cm yeşil sap kalacak şekilde kesilir. Soğanlar, file çuvallara konularak serin ve kuru ortamlarda bir yıl muhafaza edilebilir.
• Satış ve Depolama: Ön kurutma işleminden sonra ürünler doğrudan tarladan satışa sunulabilir ya da depolara gönderilir.

Coğrafi Bağ ve Üretim Sınırı

Alaca mor soğanı, üretim metodunun tamamı Alaca ilçesi sınırları içinde gerçekleşen, bölgenin iklim ve toprak özelliklerine özgü bir üründür. Tarım ekonomisinde tarihsel olarak önemli bir yer tutması nedeniyle ürün ile coğrafi alan arasında güçlü bir ün bağı bulunmaktadır.

Denetim ve Gözetim

Denetim faaliyetleri, Alaca Belediyesi koordinasyonunda; Hitit Üniversitesi Alaca Avni Çelik MYO Gıda Teknolojisi Bölümü, Alaca İlçe Tarım ve Orman Müdürlüğü ile Alaca Ticaret Borsası temsilcilerinden oluşan 4 kişilik bir denetim kurulu tarafından yürütülmektedir. Denetimler yılda en az iki defa (hasat ve ambalajlama dönemlerinde) gerçekleştirilmekte, gerektiğinde veya şikâyet durumlarında ise ilave denetimler yapılmaktadır.

Denetim kriterleri şunlardır:

• Ürünün fiziksel ve gerekirse kimyasal analizlere göre uygunluğu,
• Toprak hazırlığı, hasat, depolama ve muhafaza koşullarının üretim metoduna uygunluğu,
• Etiketleme ve mahreç işareti kullanımının doğruluğu.

Denetim sürecinde kamu kurumlarından veya özel kurumlardan teknik destek veya hizmet alınabilir. Tescil ettiren kurum, gerekli durumlarda yasal haklarını korumakla yükümlüdür.