Aydıntepe Şeker Fasulyesi

Aydıntepe şeker fasulyesi, Bayburt’un Aydıntepe ilçesine özgü, Phaseolus vulgaris L. türüne ait yerel bir kuru fasulye çeşididir. Bodur yapılı bitkilerden elde edilen bu fasulye, menekşe renkli çiçekleri, alaca pembe renkteki düz ve renksiz baklaları ile ayırt edilir. 1450–1650 metre rakıma sahip mikroklima özellikli bir bölgede, killi-tınlı ve potasyumca zengin topraklarda, kimyasal girdi kullanılmadan geleneksel yöntemlerle yetiştirilmektedir. 

Köken

Aydıntepe şeker fasulyesi, Phaseolus vulgaris L. türüne ait, Bayburt ili Aydıntepe ilçesine özgü bir kuru fasulye çeşididir. Bu ürün, Ahmet Yesevi, Hacı Ali Efendi, Kale ve Yakudiye mahalleleri ile Akbulut, Alaca, Aşağıkırzı, Başpınar, Çatıksu, Çayırköprü, Çiğdemlik, Dumlu, Erikdibi, Gümüşdamla, Günbuldu, İncili, Kavlatan, Kılıçkaya, Pınargözü, Sırataşlar, Sorkunlu, Suludere, Şalcılar, Yanoba, Yapracık, Yazlık ve Yukarıkırzı köylerini kapsayan coğrafi sınırlarda yetiştirilmektedir. Tescili 9 Haziran 2021 tarihinde yapılmış olup menşe adıyla korunmaktadır. Tescil başvurusu Bayburt Üniversitesi tarafından gerçekleştirilmiştir.

Yetişme Ortamı ve Tarımsal Özellikler

Aydıntepe ilçesi, 1450–1650 metre rakıma sahip olup mikroklima özellikleri gösteren bir ovada yer almaktadır. Soğanlı Dağları’nın kuzey yamaçlarında Karadeniz ikliminin etkileri görülmekte, genel olarak bölgede kışlar soğuk ve kar yağışlı, yazlar ise kurak ve sıcak geçmektedir. Tarım yapılan topraklar killi-tınlı, hafif alkali, tuzsuz ve potasyum açısından zengindir. Tarım tekniklerinde geleneksellik ön plandadır; zirai mücadele ilaçları ve suni gübre kullanılmadan üretim yapılır. Çiftçiler, kendi ürettikleri mahsullerden elde ettikleri tohumları bir sonraki yıl tekrar kullanma geleneğini sürdürmektedir.

Bitkisel Özellikler ve Morfoloji

Aydıntepe şeker fasulyesi bodur yapılı bir bitkidir. Orta düzeyde renklenmiş, yeşil, üçgen yaprakçıklara sahiptir. Bitki, tüylü olup menekşe renkli çiçekler açar. Olgunlaşmamış baklaları renksizdir. Düz yapılı baklaları alaca pembe renktedir. Tohumları yumurta biçiminde olup hafif böbrek formundadır.

Morfolojik ölçütler şu şekildedir:

• Bitki boyu: 35–55 cm
• İlk bakla yüksekliği: 8–14 cm
• Terminal yaprakçık uzunluğu: 36–64 mm
• Terminal yaprakçık genişliği: 8–14 mm
• Bakla boyu: 53–63 mm
• Bakla genişliği: 1,2–1,85 cm
• Tohum uzunluğu: 5–12 mm
• Tohum genişliği: 5–10 mm
• Her bakladaki lokus sayısı: 3–8 adet

Kimyasal ve Besin İçeriği

Aydıntepe şeker fasulyesi, kısa sürede (yaklaşık 15 dakika) pişme özelliğiyle dikkat çeker. Kimyasal analizlerde aspartik asit miktarı 2279–2331 mg/100 g, glutamik asit miktarı ise 3065–3123 mg/100 g arasında ölçülmüştür. 100 gram ürünün besin değerleri şöyledir:

• Enerji: 297–298 kcal
• Protein: 22,13–22,38 g
• Karbonhidrat: 34,17–35,08 g
• Diyet lifi: 26,06–26,62 g
• Sakkaroz: 4,59–4,69 g
• Demir: 5,2–5,8 mg
• Fosfor: 497,5–515,3 mg
• Kalsiyum: 157,2–173,2 mg
• Magnezyum: 157,9–165,3 mg
• Potasyum: 1390–1405 mg

Kalite Özellikleri (100 Adet İçin)

• Kuru ağırlık: 58,40–58,80 g
• Yaş ağırlık: 121,22–123,10 g
• Su alma kapasitesi: 0,65–0,68 g/tane
• Su alma indeksi: %1,11–1,23
• Kuru hacim: 101–103 ml
• Yaş hacim: 199–200 ml
• Şişme kapasitesi: 98,46–98,73 ml/tane
• Şişme indeksi: %1,94–1,98

Üretim Süreci

Toprak hazırlığı nisan ayında başlayarak iyi bir tohum yatağı oluşturulur. Toprak işlemede dipkazan, kazayağı, diskaro ve freze gibi aletler kullanılır. Fasulye tohumları el ile serpme yöntemiyle, nisan sonu ile mayıs sonu arasında ekilir. Gübreleme, yalnızca dekara 2–3 ton yanmış çiftlik gübresi kullanılarak yapılır. Bakım faaliyetleri arasında çapalama ve yabancı ot kontrolü yer alır. Sulama, bitkinin üç yapraklı olduğu dönem, çiçeklenme öncesi, meyve tutumundan 10 gün sonrası ve hasattan 1 ay önce olmak üzere dört aşamalı yapılır.

Hasat ve Harman

Hasat, ağustos ortasında başlayıp eylül sonuna kadar sürer. Kuruyan baklalar sabah saatlerinde elle toplanır, ardından güneşte kurutulur. Taneler, elle veya geleneksel harman makineleri ile ayrılır. Kurutulan ürün, jüt çuvallarda saklanır. Gelecek yılın tohumları bu aşamada ayrılır.

Denetim ve Koruma

Aydıntepe şeker fasulyesinin üretimi ve pazarlanması Bayburt Üniversitesi koordinasyonunda oluşturulan bir denetim mercii tarafından kontrol edilmektedir. Bu merci, Bayburt Üniversitesi, Bayburt İl Tarım ve Orman Müdürlüğü, Aydıntepe İlçe Tarım ve Orman Müdürlüğü ve Aydıntepe Ziraat Odasından toplamda en az beş uzmandan oluşur. Denetimler üç dönemde yürütülür:

1. Tohum ekim dönemi denetimi: Nisan sonu–Mayıs sonu arası; toprak yapısı, tohum kalitesi ve ekim teknikleri denetlenir.
2. Yetiştirme dönemi denetimi: Mayıs sonu–Ekim sonu arası; morfolojik özelliklerin uygunluğu gözlemlenir.
3. Hasat ve pazarlama dönemi denetimi: Eylül–Kasım aylarında; fiziksel, kimyasal, morfolojik özellikler ve ambalaj üzerindeki işaretlerin doğruluğu denetlenir.

Denetimlerde kamu ve özel kuruluşlardan destek alınabilir. Tescil ettiren kuruluş, coğrafi işaretin korunması amacıyla hukuki süreçleri yürütme sorumluluğuna sahiptir.