Ana YazarAmon SHAKEMBA13 Temmuz 2026 13:48

ORCID ID

0000-0002-5107-5139

Bantustan, apartheid döneminde beyazların hâkim olduğu hükümet tarafından Bantu olarak adlandırılan siyah Afrikalıları on farklı etnik bölgeye bölmeyi amaçlayan bir sistemdir. Sözde kendi kendini yöneten bu yurtlar (homelands), siyahileri beyazların yaşadığı alanlardan uzaklaştırmaya ve onları siyasal sistemin dışına iterek sivil ve siyasal haklardan mahrum bırakmaya yaramıştır. Bu bölünme sistemi, 1951’de Bantu Yetkileri Yasası’nın ardından kurulmuştur (Bantu Authorities Act, 1951). Şefler ve muhtarlar refah sisteminden ve toprak tahsisinden sorumluydu. Güney Afrika hükümeti ile iş birliği yapan şefler bazı öz-yönetim işlevlerini yerine getirirken iş birliği yapmayan geleneksel liderlere sert cezalar verildi (Merten, 2018).Bantustanlardan dördü bağımsız ilan edilirken geri kalanlar öz-yönetime sahiptiler ancak bağımsız değillerdi. Bu bölgeler kırsal, yoksul, sanayisiz ve apartheid rejiminin sübvansiyonlarına bağımlıydılar. Apartheid rejimince buralara atanan şefler, güçlerini geleneksel kurallara aykırı ve gayrimeşru bir şekilde kullandılar. Bu uygulama, beyaz etnografların etnik ve dilsel sınıflandırmaları ve kolonyalist bir böl-yönet stratejisiyle etnik grupları birbirlerine düşman etmişti (Khunou, 2017; Rogerson & Rogerson, 2023). Bu durum sadece geleneksel yönetim sistemini yok etmekle kalmamış Afrikalıları sivil, politik, sosyal ve kültürel haklardan da mahrum bırakmıştır. Afrikalıların zorla yerlerinden edilmesi onları ucuz iş gücüne dönüştürmüş ve topraklarının “beyaz çiftçilere” devredilmesine yol açmıştır (South African History Online, 2011).el-Mezan İnsan Hakları Merkezi’nin 2021’de yayınladığı “The Gaza-Bantustan” adlı rapora göre İsrail işgali altındaki Filistin topraklarının geri kalanından koparılmış ve İsrail tarafından kontrol edilen kapalı bir bölge olan Gazze, birçok açıdan Güney Afrika’daki Bantustan’a benzetilebilecek bir toprak şerididir (Al Mezan Center for Human Rights, 2021). İsrail hükümeti ilgili kısıtlamaları “güvenlik” kisvesi altında meşrulaştırmaya çalışsa da bu rapor İsrail’in politikalarının aslında Filistinlileri ayırma, bölme ve böylece onlar üzerindeki tahakkümünü, kapsayıcı gaspçı/yerleşimci sömürge gündemini ilerletme niyetinden kaynaklandığını göstermektedir.Tıpkı Güney Afrika’daki apartheid gibi İsrail, Filistinlilerin utanç duvarları ile çevrili bölgelerinde hareket etme haklarını kısıtlamak için elinden geleni yapmakta, işkence ve diğer birçok şiddet aracını kullanmaktadır. Gerçekten de Afrikalıların apartheid rejimi tarafından Güney Afrika vatandaşlığına sahip olmaları yasaklanmıştı. Benzer şekilde şu an da İsrail olarak adlandırılan bölgelerde doğan Filistinlilere vatandaşlık verilmedi ve kendi topraklarında mülteci oldular. Ayrıca, 1967’den beri İsrail işgali altındaki bölgelerde doğan Filistinlilere vatandaşlık hakkı verilmedi. Buna karşın İsrail yasaları, Filistin ile hiçbir bağı olmayan dünyanın farklı ülkelerindeki Yahudilere vatandaşlık ayrıcalığı verebilmektedir【1】 (Peteet, 2009).Güney Afrika’dakine benzer şekilde Filistinliler de topraklarından mahrum bırakıldı ve daha küçük alanlara hapsedildi. Kendi topraklarından oldular, işgal altında yaşamak zorunda kaldılar ve özellikle kendilerine ait olmasına rağmen Yahudi gasp alanları (yerleşimleri) olarak belirlenen bölgelerden dışlandılar (Peteet, 2009). Mesela Temmuz 2024’te İsrail, gasp birimlerine alan açmak için yaklaşık 13 bin dönüm araziye el koydu. Bu Batı Şeria’da son dönemlerde gasp edilen en büyük arazi parçası olarak kayıtlara geçti (Hatuqa, 2024).İsrail’in Filistin halkıyla bütünleşme ve onlarla barış içinde bir arada yaşama niyeti hiç olmamıştır, bu nedenle 1948’den beri Filistinlileri zorla topraklarından etmeye çalışmaktadır【2】. Filistinlilerin arazilerine el koyuyor ve onların hareketlerini kısıtlamak【3】 için iyice sınırlandırdığı yaşam alanlarını duvarlarla çeviriyor【4】. Bu sistem Filistin halkının aileleriyle iletişimini【5】 ve hareket özgürlüğünü iyice engellemektedir. Avrupalılar tarafından topraklarına el konulan Güney Afrikalıların Bantustan sisteminde yaşadığı da buydu. Gerçekten de Bantustan sistemi, İsrail’in Gazze, Batı Şeria ve diğer bölgelerde toprak ele geçirdiği ve Filistinlilerin serbest hareketlerini kısıtladığı eylemlerinde çok net bir biçimde görülmektedir (Peteet, 2009).Özetle, bantustan sistemi Filistinliler tarafından en olumsuz şekli ile deneyimlenmektedir. Ailelerinden koparılan ve topraklarında serbestçe hareket edemeyen insanlar, Güney Afrika’da dünya kamuoyunun baskısı ile sonlandırılan böyle bir sistemi bitirmek için mücadele etmeye devam etmektedir. Dünyanın her tarafından destek gören bu haklı mücadele başta ABD, İngiltere ve Almanya olmak üzere emperyalist hükümetlerin tepkisini almakta hatta bunlar demokrasi ve insan haklarına aykırı önlemlerle vicdanlı insanların girişimlerine engel olmaktadır【6】. Ancak İsrail’in uyguladığı soykırım günden güne daha çok kişinin tepkisini çekmektedir.Okuma ÖnerileriPhillips, Laura (2017). “History of South Africa’s Bantustans”. Oxford Research Encyclopedia of AfricanHistory. Erişim Tarihi: 26.02.2025, https://oxfordre.com/africanhistory/display/10.1093/acrefo-re/9780190277734.001.0001/acrefore-9780190277734-e-80?rskey=KR2kyY&result=2.Rogers, Barbara (1976). Divide & Rule; South Africa’s Bantustans. London: International Defence & AidFund.Turshen, Meredeth (1986). “Health and Human Rights in a South African Bantustan”. Social Sciencesand Medicine, 22 (9), 887-892.