Ana YazarZehra YILDIRIM13 Temmuz 2026 13:50

ORCID ID

0000-0002-5303-3792

Kuzey Afrika beldelerinde yaşayan Müslüman Mağribliler, hicretin ilk yıllarından itibaren hac yolu【1】 üzerinde bulunan, İslam tarihinin en önemli şehirlerinden Kudüs’ü dolayısıyla Müslümanların ilk kıblesi olan Mescid-i Aksâ’yı ziyaret etmeyi ihmal etmemişlerdir. Zamanla bazı ziyaretçilerin yerleşik hale gelmesiyle Mağrib’ten gelenlerin ikamet ettiği Meğâribe Mahallesi teşekkül etmeye başlamıştır. Kudüs’ün büyük ulema sınıfından istifade etmek ve kutsal toprakların istiladan korunmasına katkı sağlamak, Mağribli ziyaretçilerin Kudüs’te meskûn kalmalarının başlıca sebeplerindendir. Yaklaşık 800 yıllık bir geçmişe sahip olan ve Harem-i Şerif yakınında kurulan mahallenin oluşumu Fâtımîlerin hâkimiyeti dönemine kadar uzanmaktadır. Fakat daha sonra Kudüs’ün Haçlı Kontluğu haline getirilmesiyle【2】 Mağriblilerin vergiye tabi tutulması Kudüs’te yerleşmelerini güçleştirmiştir. Selâhaddîn-i Eyyûbî komutasındaki ordunun Kudüs’ü Haçlılardan geri alması neticesinde de (1187) Mağribliler Kudüs’te tekrar Müslüman toplumun etkili bir parçası haline gelmişlerdir (Güneş, 2014: 66-69).Meğâribe Mahallesi, Selâhaddîn-i Eyyûbî’nin oğlu Şam Valisi Melik Efdal’in (582-592) kurduğu Meğâribe vakfı ile ”resmen” koruma altına alınmıştır. Böylece İslam tarihinde vakıf arazisi üzerine kurulu “vakıf mahalle” hüviyetine sahip ilk mahalle olmuştur (Eroğlu Memiş, 2017: 40-41; Güneş, 2015: 10-11). Kudüs’te Mağriblilere özel bir mahallenin tesis edilmesi, uzak memleketten gelerek Kudüs’ün müdafaasına katkıda bulunmalarıyla açıklanmıştır. Yanı sıra mahallenin tesisi ile Mağribliler birbirlerine destek olmuş ve kendi kültürlerini de muhafaza etmişlerdir (Güneş, 2017: 227-228). Aynı zamanda Meğâribe Mahallesi’nin bünyesinde bulunan Efdaliye Medresesi, Fahriye Medresesi ve Hangâhı, Meğâribe Camii ve Zaviyesi【3】, Mescid-i Aksâ Haremine açılan Meğâribe Kapısı, Burak Duvarı (Makâm-ı Burak Erba’în Vakfı), Melik Efdal ve Ebû Medyen el-Ğavs’ın tesis ettikleri vakıflar ağı da kültürü ve kimlik duygusunu beslemiştir. Bu kurumların varlığı, mahalle şeyhinin (şeyhü’l-meğâribe) idarî kontrolüyle Meğâribe cemaati arasındaki ekonomik ve toplumsal bağlamda dayanışma ve yardımlaşma duygusunu canlı tutmuştur (Güneş, 2014: 180; Eroğlu Memiş, 2017: 43-47).Mağriblilere vakfedilen mahallenin sınırları, güney tarafından şehrin başlangıcı ve doğu tarafından da Harem-i Şerif’in duvarı -diğer adıyla Burak Duvarı- olarak belirlenmiştir. Kuzey tarafı ise Bâbu’s-Silsile civarında bulunan sınırdır. Batı yönü ise Şeref Mahallesi sınırıdır (Güneş, 2014: 72-73). Fakat 16. yüzyıl içerisinde Kudüs’te yaşanan nüfus artışından Meğâribe Mahallesi de etkilenmiştir. Mahallenin sınırları bu nüfusu barındıracak kapasitede olmadığından zamanla büyümüş ve eklenen arazi parçasıyla genişletilmiştir. Eski sınırları dışında kalan kısma da “Hâretu’l-Meğâribeti’l-Berrâniye/Dış Meğâribe Mahallesi” adı verilmiştir (Güneş, 2017: 229).Meğâribe Mahallesi sakinleri, Kudüs’te icrasının kendilerine ait olduğu sâîlik (postacılık) mesleği başta olmak üzere sikâye (su dağıtıcılığı), yüncülük, sabunculuk, bakırcılık, fırıncılık, dokumacılık ve berberlik gibi birçok farklı iş dalıyla iştigal ederek hem geçimlerini sürdürmüş hem de Kudüs ekonomisine katkı sağlamışlardır (Güneş, 2014: 101, 114).Mahallenin genel manada bahsi geçen kimliğini oluşturan kültürel, toplumsal ve demografik yapısı Osmanlı döneminde de muhafaza edilmiştir. Fakat Filistin’de İngiliz manda döneminin【4】 (1922-1939) başlamasıyla Yahudilerin Filistin’e göçünde yaşanan ivme【5】, mahallenin huzurunu kaçırmıştır. Zira Yahudilerin Meğâribe Mahallesinin doğu sınırını oluşturan Burak Duvarı’nda toplanmaları hatta zamanla duvarın çevresine barakalar inşa ederek yerleşmeye çalışmaları ve mahalle sakinlerini taciz etmeleri Müslümanları rahatsız etmiştir. Şikayetler karşısında İngiliz idaresi tepkisiz kaldığı gibi Burak Duvarı’nın Yahudiler için satın alınmasını gündeme getirmiştir. Yahudilerin buradaki varlıklarını güçlendirmek amacıyla kurdukları “Ağlama Duvarı Yardımcıları Cemiyeti” karşısında Filistinli Müslümanlar da “Burak-ı Şerif Cemiyeti”ni kurmuşlardır (Güneş, 2022: 46-47).1948 yılında İsrail’in bağımsızlığını ilan etmesiyle Meğâribe Mahallesi Yahudi gaspçıların tacizlerine daha çok maruz kalmış ama buna rağmen varlığını korumuştur (Abowd, 2000: 8). 1967 İsrail saldırganlığı sonrasında işgal güçleri, Meğâribe Mahallesi’nin Harem-i Şerif’e açılan Meğâribe kapısını zapt etmiş ve ertesi gün mahalle sakinlerini çok kısa sürede evlerinden çıkmaya zorlayarak yıkıma başlamıştır【6】. (Abowd, 2000: 9-10) Burak Mescidi, Şeyh Ubeyd Makamı, Efdaliyye Medresesi, Şeyh Hasan Makamı, Vakıf İdaresi okulu, plastik üretim fabrikası dahil olmak üzere mahallede 138 yapı yerle bir edilmiştir. Siyonistler Meğâribe Mahallesi’nin bir ‘vakıf mahalle’ olması hasebiyle devredilemez oluşunu ve dokunulmazlığını hiçe saymışlardır (Güneş: 2022: 47; Abowd, 2000: 16).İşgalci İsrail, yüzyıllara dayanan bir geçmişe sahip bu mahalleyi yıkarak kadim bir kültürel varlığı ortadan kaldırmıştır【7】. Hâlihazırda, yıkılan mahallenin Burak Duvarı önüne denk gelen geniş alanına Şeref Mahallesi de eklenerek Yahudilerin ibadet, kutlama ve tören alanı olarak dizayn edilmiş ve ismi Yahudi Mahallesi ( حارة اليهود ) olarak değiştirilmeye çalışılmıştır【8】 (Abowd, 2000: 12-13). Bugün, eskiye dair izlerin silinmesiyle Yahudi nüfusun çoğunlukta olduğu mahallede Mağrib asıllı Aişe Masluhi ve beraberinde Meğâribe Zaviyesi’nde yaşayan aileler yüksek miktarlı satın alma tekliflerini reddederek varlıklarını korumaya devam etmekte, Filistin direnişine ve Meğâribe Mahallesi’ne dair umudun hala canlı kalmasını sağlamaktadırlar (Türkiye Diyanet Vakfı, 2019; AJ+ Arabi, 2022).Okuma ÖnerileriAramin, Muhammed Bahis & Er-Rifaî, Nasır Davud (2008). el-Meğâribe ve Hâit el-Burak Eş-Şerîf: Hakâik ve Ebâtîl (Dirâse Tevsîkıyye). Filistin: Menşûrât el-Arşîf el-Vatanî el-Filastînî.El-Ca’be, Nazmî (2019). Hâretü’l-Yehûd ve Hâretü’l-Meğâribe fî el-Kuds el-Kadîme: et-Târîh ve’l-Masîr mâ beyne’t-Tedmîr ve’t-Tehvîd. Filistin: Müessesetü’d-Dirâsât el-Filastîniyye ve’t-Te’avun.İnce, Yusuf (2020). “Kudüs Meğâribe Vakıfları Üzerine Bir Değerlendirme”. Bayburt Üniversitesi İnsan ve Toplum Bilimleri Fakültesi Dergisi, 6, 39-55.Memiş, Şerife (2018). “Between Ottomanisation and Local Networks: Appointment Registers as Archival Sources for Waqf Studies. The Case of Jerusalem’s Maghariba Neighborhood”. Ordinary Jerusalem 1840-1940, Openning New Archives (s.75-99). Leiden/Boston: Brill Academic Pub.Zafir b. Hadrâ & Nafid Ebu Hasne (2020). Emlâkü’l-Mağaribe fî Filistîn. Fas: Müessese Dr. Abdülkerim el-Hatîb.