Pütürge Dutu

Pütürge dutu, Malatya ilinin Pütürge ilçesiyle coğrafi ve kültürel bağı bulunan, Moraceae familyasından Morus alba L. türüne ait üzümsü bir meyvedir. 700-1200 metre rakımlarda yetişen bu dut, bölgenin karasal iklimi, gece-gündüz sıcaklık farkları ve killi-tınlı, organik maddece zengin toprak yapısı sayesinde tatlı aroması ve yüksek suda çözünebilir kuru madde (SÇKM) oranıyla öne çıkar. Meyveleri beyaz-sarı tonlarında olup taze tüketimin yanı sıra kurutularak da değerlendirilir. Ortalama meyve ağırlığı 0,7-4 gram, eni 7-15 mm, boyu ise 10-22 mm arasında değişir. 

Botanik Özellikler ve Genetik Yapı

Pütürge dutu, genellikle vejetatif yöntemlerle çoğaltılan, birbirine benzer birçok genotipten oluşan ağaç popülasyonları şeklinde yetiştirilir. Ağaçları, anaç olarak kullanılan çekirdekli beyaz dut çöğürleri üzerine aşı yapılarak elde edilen fidanlardan oluşturulmaktadır. Çoğaltma, kalem aşısı ve göz aşısı gibi yöntemlerle gerçekleştirilmektedir. Ayrıca çelikle, daldırma yöntemiyle veya doku kültürü ile de fidan üretimi yapılabilmektedir.

Yetiştiricilik Koşulları

Pütürge dutunun yetiştiriciliği, Malatya ili Pütürge ilçesinin coğrafi konumu ve iklim koşulları nedeniyle dut tarımı açısından elverişli bir ortamda yürütülmektedir. İlçede dut bahçeleri genellikle 700-1200 metre rakımlar arasında yer almakta ve bu yükseklikler, bitkinin soğuklanma ihtiyacının karşılanmasına yardımcı olmaktadır. Bölgenin karasal iklim özellikleri sebebiyle gece ile gündüz sıcaklıkları arasında belirgin farklar oluşur. Bu durum, dut meyvesinin tat gelişimini ve ticari öneme sahip suda çözünebilir kuru madde miktarının (SÇKM) artmasını sağlar. Ayrıca, yetiştiricilik yapılan alanların az kireçli, killi-tınlı ve organik madde bakımından zengin toprak yapısına sahip olması, ürünün kalitesini destekleyen önemli bir unsurdur.

Bahçe Tesisi ve Kültürel İşlemler

Kapama dut bahçeleri kurulurken ağaçlar arasında en az 7x7 metre dikim aralığı bırakılmaktadır. Bahçe kurulmadan önce toprağa yeterince yanmış çiftlik gübresi uygulanmakta ve toprak işlenmektedir. Fidanlar, 30-40 cm derinliğinde açılan çukurlara dikilmekte ve dikim sonrası can suyu verilmektedir. Sulama, özellikle salma sulama tekniğiyle gerçekleştirilmekte ve haziran ayının gün dönümünden sonra başlayarak bölgenin iklim ve yağış koşullarına bağlı olarak ortalama 15 günde bir yapılmaktadır. Eylül sonuna kadar sulama sürdürülür. Yeni tesis edilen bahçelerde modern sulama yöntemleri olarak damla sulama veya mini yağmurlama sistemleri de uygulanabilmektedir.

Toprak işleme, toprağın havalandırılması, nemin korunması ve yabancı ot kontrolü için ilkbahar ve sonbahar dönemlerinde yapılır. İşleme sırasında kök sistemine zarar verilmemesi esastır. Gübrelemede ise mineral gübrelerin yanı sıra yanmış çiftlik gübresi tercih edilir. Yabancı ot mücadelesinin etkin yapılabilmesi açısından hayvan gübresinin yanmış olması önerilmektedir.

Budama, fidanların dikiminden itibaren şekil oluşturma amacıyla gerçekleştirilir. Budama sırasında goble ve merkezi lider terbiye sistemleri tercih edilir. Budama işlemleri, ağaç dinlenme devresinde yapılmakta ve kesim yerleri aşı macunu ile kapatılmaktadır. Hastalıklı, zayıf, sıkışıklık yaratan, obur, kırık veya çatlamış dallar kesilerek uzaklaştırılır. Uygun budama sayesinde ağacın meyve tutumu, havalanması, güneş ışığı alması ve zirai mücadele gibi bakım işlerinin yapılması kolaylaşır.

Fiziksel ve Kimyasal Özellikler

Pütürge dutunun fiziksel özellikleri, hasat dönemindeki iklim, yetiştirme koşulları ve meyvenin olgunluk derecesine bağlı olarak değişkenlik göstermektedir. Hasat döneminde meyve ağırlığı 0,7-4 gram, meyve eni 7-15 mm, meyve boyu ise 10-22 mm arasında ölçülmektedir. Olgunlaşmış yaş meyveler beyaz-sarı renk tonlarına sahiptir ve tatlı bir lezzet profili gösterir. Kurutulmuş meyveler ise beyaz-sarıdan kahverengi-sarıya kadar değişen renk tonları sergiler. Kimyasal özellikler bakımından Pütürge dutunun meyve suyundaki suda çözünebilir kuru madde (SÇKM) değeri en az %18, şıra randımanı en az %45 ve kurutma randımanı en az %30 olarak belirlenmiştir.

Hasat, Kurutma ve Depolama

Pütürge dutunun hasadı, iklim ve yetiştirme koşullarına bağlı olarak genellikle mayıs ayı sonlarında başlamaktadır. Hasat dönemi yaklaşık üç ay sürmekte ve bu süreçte meyveler defalarca toplanmaktadır. Hasat, elle toplama veya ağaçların silkelenmesi yöntemiyle gerçekleştirilmektedir. Toplanan meyveler, gıda ile temasa uygun küçük kasalara veya kaplara yerleştirilir. Kurutmalık olarak değerlendirilecek dutlar, genellikle 21 Haziran gün dönümünden sonra hasat edilen meyveler arasından seçilir. Dutlar sergiler veya fileler üzerinde toplanmakta, sağlam meyveler ayıklanmakta ve güneş altında hijyenik koşullarda kurutulmaktadır. Modern tesislerde kurutma işlemi kurutma tünelleri kullanılarak da yapılabilmektedir. Kurutma sonrasında meyveler, içlerinde kalabilecek dal, yaprak veya diğer yabancı maddelerden temizlenir. Depolama, kuru, serin, temiz ve kokusuz ortamlarda gerçekleştirilmekte, ürünün kısa raf ömrü nedeniyle mümkün olan en kısa sürede tüketiciye ulaştırılması önerilmektedir. Daha uzun süreli muhafaza için soğutma koşulları tercih edilmektedir.

Ürün Sunumu ve Denetim

Pütürge dutu, dökme olarak veya gıda ile temasa uygun ambalajlarda, yürürlükteki gıda mevzuatına uygun etiketleme kuralları çerçevesinde tüketiciye arz edilmektedir. Coğrafi işaret kullanımında, ürün veya ambalaj üzerinde “Pütürge Dutu” ibaresi ve mahreç işareti ambleminin yer alması zorunludur. Bu ibare veya amblem ürün veya ambalaj üzerinde kullanılamadığı hallerde, üretim yerinde görünür şekilde bulundurulması gerekmektedir.

Üretimin, işleme süreçlerinin ve diğer aşamaların tamamı, Malatya ili Pütürge ilçesi sınırları içerisinde gerçekleştirilmelidir. Ürünün coğrafi sınır ile ün bağı, bölgedeki uzun yıllara dayanan dut yetiştiriciliği geleneğine dayanmaktadır.

Pütürge dutunun üretimi ve coğrafi işaret kullanım biçimi, Pütürge Belediyesinin koordinatörlüğünde, Pütürge Belediyesi ile Pütürge İlçe Tarım ve Orman Müdürlüğü temsilcilerinden oluşan en az üç kişilik bir denetim merci tarafından kontrol edilmektedir. Denetimler yılda en az bir kez rutin olarak yapılmakta, şikâyet veya gerekli görülen durumlarda ise ilave denetimler gerçekleştirilebilmektedir. Denetim sonuçları, 6769 sayılı Sınai Mülkiyet Kanunu uyarınca raporlanarak her yıl Türk Patent ve Marka Kurumuna sunulmaktadır. Denetim sırasında tespit edilen uygunsuzluklar, ilgili kişi, kurum veya kuruluşlara bildirilmekte, gerekli tedbirlerin alınması sağlanmaktadır. Denetim merci, denetim faaliyetlerinde kamu veya özel sektör kuruluşlarından ya da uzman kişilerden destek alabilmekte veya hizmet satın alabilmektedir. Tescil ettiren kuruluş, coğrafi işaret haklarının korunması ve hukuki süreçlerin yürütülmesinden sorumludur.