Ana YazarMenderes KURT13 Temmuz 2026 13:51

ORCID ID

0000-0002-9513-3417

Muhammed Enver Sedat, 1918’de Mısır’ın Menûfiye ilindeki Mit Ebülkūm adlı küçük bir köyde doğdu. Genç yaşta askeri okula girdi. 1941’de, İngilizlere karşı Almanlarla iş birliği yaptığı şüphesiyle tutuklanan ancak beraat eden Sedat, 1942’de tekrar tutuklanarak yabancılar hapishanesine gönderildi, 1944’te firar etti. 1939’da katıldığı Hür Subaylar hareketinin 1952’deki ihtilâlinde yer aldı (Finklestone, 2007: 49-54). İhtilâlden sonra el-Cumhûriyye gazetesinin editörlüğünü üstlendi ve burada yazılar yazdı. 1955’te kurulan İslâm Kongresi’nin【1】 genel sekreterliğine, 1957’de millet meclisi başkan vekilliğine ve daha sonra Birleşik Arap Cumhuriyeti’nin meclis başkanlığına getirildi. 1969’dan itibaren cumhurbaşkanı yardımcılığı görevini yürüten Sedat, Cemal Abdunnasır’ın 1970’teki ölümünün ardından iktidara geldi (Heykel, 1986: 54).Nasır döneminde Mısır’ın dış politikası, Arap milliyetçiliği üzerine odaklanmış ve Batı bloğundan Doğu bloğuna yönelik bir eğilim sergilemişti. Sedat iktidara geldiğinde ise bu durum değişti ve Mısır’ın bağımlılığı Doğu bloğundan Batı bloğuna kaydı. Sedat’ın ülkenin içine düştüğü kötü durumu ve dış politikada güçler dengesini sarsmayacak bir yol izleyerek hem Doğu hem de Batı bloklarından tavizler almıştır. İsrail, 1967 saldırganlığında elde ettiği topraklardan barış yaparak çekilmeyi düşünmüyordu. Mısır ekonomisi de artan askeri harcamalara dayanamaz hale gelmişti. Zira, turizm, Süveyş Kanalı gelirleri ve yabancı yatırımlar gibi potansiyel kaynaklar ülkeye gelmiyordu (Sedat, 1979: 294-295; İsmail, 1987: 172; Heykel, 1977: 309).Sedat, İsrail’le pazarlık yapabilmenin yolunun ABD’den geçtiğinin farkındaydı. Bu nedenle Mısır dış politikasında ABD’ye yakınlaşmayı sağlayacak fırsatları aramaya başladı. Sovyetler Birliği’nin vaat ettiği askeri yardımı sağlamada yavaş hareket etmesi ve izlediği politikaların İsrail’in çıkarlarına hizmet ediyor görünmesi üzerine, 1972’de Sedat, radikal bir kararla ülkede bulunan yaklaşık 20.000 Sovyet uzman ve teknisyenini sınır dışı etti. ABD ve İsrail arasındaki ilişkilerin【2】 derinleştiğini görmüş ve bu iki ülkeyi barışa zorlamanın tek yolunun ABD’ye İsrail’in sanıldığı kadar güçlü olmadığını ispat etmekten geçtiğini anlamıştı (Sedat, 1979: 170, 307-308).Bu doğrultuda, 6 Ekim 1973’te Suriye【3】 ile İsrail’e karşı iki cepheden sürpriz bir saldırı başlattı. Bu savaşın amacı, İsrail’in tamamen ortadan kaldırılması değil, 1967’de kaybedilen toprakların ve itibarın kazanılması ve İsrail’i barışa zorlamak için ABD üzerinde baskı kurmaktı. Savaşın ilk günü Mısır ve Suriye birlikleri İsrail karşısında üstünlük kurdu ve Mısır ordusu Sina’da ilerleyerek Bar-Lev hattına ulaştı. Bu savaşta Arapların en büyük başarısı, İsrail ordusunun yenilmezlik mitinin kırılması oldu【4】. Ekim savaşı, petrol sanayinin çehresini değiştirdi ve petrol üreten Arap ülkelerinin eline daha önce sahip olmadıkları bir güç verdi. OPEC üyesi Arap ülkeleri, İsrail işgal ettiği topraklardan çekilmedikçe petrol üretimini yüzde 5 düşüreceklerini ilan ettiler ve Suudi Arabistan ABD’ye petrol ihracatını tamamen durdurdu. Petrolün bir baskı aracı olarak kullanılması, Arapların Batı üzerinde etkili olabileceklerini gösterdi (Shlaim, 2019: 415-419).Ekim savaşı, Enver Sedat için politik bir zafer anlamına geliyordu. İsrail’i kurulduğu dönemden beri ilk defa yenilginin eşiğine getirebilmiş nadir bir lider olarak görülmeye başlandı. Savaşın ardından, Sedat, Mısır ekonomisini liberalleştirmek için “Açılım (el-iftitah)” politikasını başlattı. Bu politika, Mısır ekonomisini uluslararası liberal ekonomiye entegre etmeyi amaçlıyordu. Sedat’ın açılım politikasının en temel ayağını bölgede barışın sağlanması oluşturuyordu (Turan & Dağ, 2018: 315).1974 ve 1975 İsrail ve Mısır barış anlaşmalarının ardından, 20 Kasım 1977’de Sedat’ın Kudüs’e gidişi (Sedat, 1979: 407) ve İsrail parlamentosunda Mısır’ın İsrail ile barışı kabul ettiğini ilan etmesi, Arap dünyasında büyük bir şok etkisi yarattı. Bu ziyaret, ABD’nin üçüncü taraf olduğu Mısır-İsrail barış görüşmelerinin miladı oldu. Görüşmelerde Filistin meselesi ve daha geniş bir Orta Doğu planı da konuşuluyordu. 5-17 Eylül 1978’de Sedat ve Menachem Begin, Camp David’de bir araya gelerek barış üzerinde tartıştılar. Görüşmeler sonucunda Mısır ve İsrail arasındaki ilişkileri düzenleyen bir barış antlaşması metnine ulaşıldı【5】. Sedat ve Begin, 1978’de Nobel Barış Ödülü’ne layık görüldüler (Shlaim, 2019: 457-496).Ancak Mısır ile İsrail arasında yapılan bu barış anlaşması, Mısır’ın Arap dünyasındaki yerinden olmasına neden oldu. Diğer Arap devletleri bu anlaşmayı, Mısır’ın kendi çıkarları doğrultusunda Arap davasına bir ihanet olarak değerlendirdi. Suriye, Cezayir, Libya, Güney Yemen ve FKÖ gibi Arap devletleri Mısır’a karşı ekonomik boykot uygulama kararı aldı ve Arap Birliğinin merkezi Kahire’den Tunus’a taşındı. Mısır, Arap halkları arasında itibarını kaybetti ve hain ilan edildi (Turan & Dağ, 2018: 319-321).Camp David Anlaşmaları Mısır’a barış getirse de hedeflenen refahı getirmedi. Ekonomi düzelmedi, halkın refah düzeyi iyileşmedi, bu da Sedat’ın halk nezdindeki popülaritesini kaybetmesine yol açtı. Camp David’de ele alınan Filistin konusu ve Batı Şeria/Gazze’nin durumu üzerine varılan anlaşmalar kâğıt üzerinde kaldı ve hayata geçirilemedi. Ayrıca Sedat’ın İsrail ile barış imzalaması Arap-İsrail normalleşmesi daha doğrusu bazı hükümetler nezdinde İsrail’in normalleşmesinin başlangıcını oluşturdu.Filistin’e yapılan haksızlığın çözülememesi, sonraki dönemlerde yeni çatışmalara neden oldu. Sedat’ın İsrail ile barış politikası ve iç politikadaki reformları, kendisine karşı güçlü bir muhalefetin doğmasına neden oldu. Sedat, İsrail’e karşı kazanılan 1973 Savaşı’nın 8. yıl dönümü olan 6 Ekim 1981’deki resmigeçit töreni sırasında Halid el-İslambuli tarafından düzenlenen suikastte hayatını kaybetti (Finklestone, 2007: 239-246).Sedat’ın İsrail ile barışı hedefleyen dış politikası, İsrail’in siyonist amaçları doğrultusunda barışı araçsallaştırması nedeniyle sonuçsuz kalmıştır. Aynı dönemde uyguladığı otoriter iç reformlar ise onu yalnızlaştırmış ve geniş bir muhalefetin oluşmasına yol açmıştır. Nihayetinde, hem bölgesel barış için çabalayan bir lider hem de kendi halkının beklentilerine yeterince karşılık verememiş devlet başkanı olarak, tarihe bir trajedinin öznesi olarak geçmiştir.Okuma ÖnerileriŞemis, Abdülmenam (1974). Enver el-Sadat: Siretü Batal Harrare Ruhu Mısır. Kahire: Vezareti Îlam. Kılınç, Taha (2024). Dört Suikast: Filistin’i Sarsan Kurşunlar. Ketebe Yayınları.