Şeyhler Camii (Erzurum)

Şeyhler Camii, Erzurum'un Yakutiye ilçesinde, kendi adını taşıyan mahallede ve Erzincankapı semtinde yer alan, 18. yüzyıl Osmanlı dönemine ait önemli bir tarihi yapıdır. Cami; medrese, hamam, türbe ve çeşme ile birlikte bir külliye bütünlüğü içerisinde inşa edilmiştir. Yapı, Osmanlı mimarisinin bölgesel özelliklerini günümüze taşıyan anıtsal eserlerden biri olarak kabul edilmektedir.

Tarihçe

Yapının bulunduğu alana dair ilk kayıtlar 1719 yılına kadar uzanmaktadır. Bu tarihte, Karabağ’dan Erzurum’a göç eden Seyyit Mehmet (bazı kaynaklarda Mehmet Habip Efendi) tarafından tahta minareli ve kerpiç bir cami inşa ettirilmiştir. Günümüzdeki mevcut taş yapı ise 1767 yılında, dönemin Erzurum Müftüsü Habip Mehmet Efendi tarafından eski kerpiç yapının yıktırılmasıyla inşa edilmiştir. Cami, tarihi süreç içerisinde 1950 yılında bir onarım aşamasından geçmiştir.

Mimari Özellikler

Şeyhler Camii, klasik Osmanlı dönemi tek kubbeli ve kare planlı cami tipolojisinin karakteristik bir örneğidir. İnşaatın genelinde iri kesme taş kullanılmış; taç kapı, pencere pervazları ve mihrap gibi dekoratif bölümlerde ise Erzurum’un yerel kırmızı Kamber taşına yer verilmiştir. Caminin kuzeyinde yer alan son cemaat yeri, dört sütun üzerine oturan üç küçük kubbe ile örtülüdür ve bu kubbeler dışarıdan konik bir çatı ile gizlenmiştir. İç mekân, sekizgen bir kasnağa oturan tek bir ana kubbe ile örtülüdür ve bu kubbeye geçiş içeriden tromplarla sağlanmıştır. İbadet alanı, duvarlar ve kubbe kasnağına yerleştirilen pencereler aracılığıyla aydınlatılmaktadır. Mihrap, mukarnaslı bir yapıya sahip olup iki yanında bezemeli gömme sütunlar bulunmaktadır.​​

Güneş Saati

Caminin en özgün mimari detayı, minaresinde bulunan güneş saatidir. 1771 yılında Erzurumlu ünlü alim İbrahim Hakkı Hazretleri'nin oğlu Fehim Efendi tarafından namaz vakitlerini, özellikle de kerahat vakitlerini belirlemek amacıyla yapılmıştır. Minarenin güney cephesindeki kaide üzerinde, yaklaşık 85x71 cm boyutlarındaki bir Kamber taşına dikey olarak işlenen bu saatin mekanik bir düzeneği yoktur. Saat, taşın ortasındaki metal çubuğun güneş ışığıyla oluşturduğu gölge boyunun taş üzerindeki çizgilerle olan ilişkisi üzerinden vakit hesabı yapılmasına olanak tanır. Anadolu'daki pek çok güneş saati avlularda veya duvarlarda yer alırken, bu örneğin minare kaidesine yerleştirilmiş olması onu Türkiye'deki benzerleri arasında eşsiz kılmaktadır.

​​​^​​​Külliyenin Diğer Unsurları

Cami, çevresindeki diğer yapılarla birlikte sosyo-kültürel bir kompleksin parçasıdır. Yapının batısında Şeyhler Medresesi, yakınında ise Şeyhler Hamamı yer almaktadır. Hamamın dış kısmında, restorasyon çalışmalarıyla koruma altına alınan ve Külhani Baba Türbesi olarak adlandırılan bir mezar yapısı bulunmaktadır. Ayrıca, cami duvarına bitişik olarak inşa edilmiş sivri kemerli bir çeşme nişi de külliyenin diğer tamamlayıcı unsurları arasındadır. Cami günümüzde halen ibadete açık olup tarihi dokusunu büyük oranda korumaktadır.