Türk İnsansız Hava Araçlarında Millî Alt Sistemler

Türk insansız hava araçlarında millî alt sistemler, Türkiye'de geliştirilen insansız hava aracı (İHA) platformlarının itki, görev yükü, mühimmat, haberleşme ve komuta-kontrol bileşenlerinin yurt içi imkânlarla tasarlanması, üretilmesi ve platforma entegre edilmesini ifade eder. Alt sistemler, platformun uçuş, görev icrası ve veri aktarımı fonksiyonlarını yerine getiren donanım ve yazılım unsurlarından oluşmaktadır. Alt sistem çalışmaları, Millî Teknoloji Hamlesi kapsamında yürütülen teknolojik bağımsızlık politikasının bileşen düzeyindeki uygulamasıdır.

Bir platformun tasarım ve montajının yurt içinde gerçekleştirilmesi, o platformdaki alt sistemlerin de yurt içi kaynaklı olduğu anlamına gelmemektedir. Alt sistem yerliliği, platform yerliliğinden farklı bir ölçüttür. Bir hava aracının tasarımı ve montajı yurt içinde yapılmış olsa dahi, motoru, sensörü, mühimmatı veya veri bağı ithal edildiğinde platformun üretimi, ihracatı ve idamesi tedarikçi ülkenin iznine bağlı kalmaktadır. Türkiye'de alt sistem programları, bu bağımlılığın 2000'li yıllarda somut biçimde ortaya çıkması üzerine ayrı bir çalışma alanı olarak yürütülmüştür.

^{Bir İHA'nın Temel Sistem Elemanları (Yapay Zeka ile Oluşturulmuştur)}

İnsansız hava aracı sistemi, birbirine bağlı dört unsurdan oluşmaktadır: hava aracı ve itki sistemi, göreve göre değişen faydalı yük, yer kontrol istasyonu ve bu unsurlar arasındaki veri bağı.^【1】

Her unsur ayrı bir mühendislik alanına karşılık gelmektedir. Gövde ve aerodinamik tasarım kabiliyeti, motor, sensör veya veri linki kabiliyetini kapsamamaktadır. Bu nedenle insansız hava aracı teknolojisinde yetkinlik, alt sistem kabiliyetlerinin bütünü olarak değerlendirilmektedir.

Yerlilik kavramı savunma sanayii uygulamasında iki düzeyde kullanılmaktadır. Platform yerliliği, hava aracının tasarım ve nihai montajının yurt içinde gerçekleştirilmesini ifade eder. Bileşen yerliliği ise platformu oluşturan alt sistemlerin yurt içi kaynaklardan sağlanma oranını gösterir. Kritik bir alt sistemin ithal edilmesi hâlinde, platformun üretimi, ihracatı ve idamesi tedarikçi ülkenin iznine bağlı kalmaktadır. Bileşen yerliliği; tedarik güvenliği, bakım, konfigürasyon değişikliği ve yazılım güncellemesi süreçlerinde bağımsız hareket imkânı sağlamaktadır. Yerlilik oranı, alt sistem, malzeme ve işçilik maliyetleri esas alınarak hesaplanmaktadır.^【2】

Türkiye, 1980'li yılların sonunda insansız hava aracı tedarik programını başlatmıştır. Yurt içinde tedarik alternatifi bulunmadığı için, edinim stratejisinin esası yurt dışından tedarik olarak belirlenmiştir.^【3】 Türk Kara Kuvvetleri envanterine giren ilk hedef uçak sistemi, Target Technology Ltd. tarafından üretilen Meggitt BTT-3 Banshee'dir; sistem 1989 yılında hizmete alınmıştır.^【4】 1994 yılında Almanya tarafından hibe edilen Canadair CL-89 keşif insansız hava araçlarıyla uçuşlara başlanmış, ancak sistem lojistik güçlükler ve kaza olayları nedeniyle kısa süre içinde envanterden çıkarılmıştır.^【5】

Dönemin en kapsamlı tedariki, General Atomics tasarımı Gnat 750 ve I-Gnat insansız hava araçlarıyla gerçekleşmiştir. Söz konusu sistemler 1995 yılında envantere girmiş ve 2005 yılına kadar Kara Kuvvetleri tarafından taktik gözetleme ve destek görevlerinde kullanılmıştır.^【6】 2007–2010 döneminde acil ihtiyacın karşılanması amacıyla bir Heron orta irtifa uzun havada kalışlı (MALE) sistem ile bir Searcher, Aeronautics Defense Systems Ltd.'den ise bir Dominator insansız hava aracı kiralanarak Kara Kuvvetleri hizmetine verilmiştir. Aynı şirketten tedarik edilen üç adet Aerostar, 2008 yılında Kara Kuvvetleri envanterine alınmıştır.^【7】

TSK için tedarik edilen on adet Heron, 150 milyon dolar değerinde bir sözleşmeyle 2010 yılında Hava Kuvvetleri envanterine alınmıştır. Heron, Hava Kuvvetleri envanterine giren ilk insansız hava aracı sistemi olmuştur.^【8】 Heron sisteminin bazı alt sistemleri Türk şirketleri tarafından geliştirilmiştir. Bu kapsamda ASELSAN tarafından üretilen ASELFLIR-300T kamera, SAVRONIK tarafından geliştirilen uydu yer terminali ile MİLSOFT tarafından geliştirilen uzaktan video terminali ve taşınabilir görüntü değerlendirme sistemi platforma entegre edilmiştir.^【9】

Silahsız Heron sistemlerine ilişkin sözleşme 2005 yılında imzalanmış; ancak elektro-optik yükün entegrasyonu sırasında önemli güçlükler ortaya çıkmış, tedarikçi tarafından yedek parça sağlanmasından kaçınılmıştır.^【10】 2008–2009 döneminde Türkiye, Gazze'de yürütülen askerî harekât nedeniyle anlaşmayı askıya almış, bu durum teslimatı daha da geciktirmiştir.^【11】 Mayıs 2010'da yaşanan gelişmelerin ardından iki ülke arasındaki müşterek tatbikatların iptal edilmesi, on adet Heron sisteminin teslimatı, konuşlandırılması ve bakım süreçlerini etkilemiştir.^【12】

21 Haziran 2010 tarihinde dönemin Genelkurmay Başkanı İlker Başbuğ, Türk güvenlik güçlerinin Heron sistemlerini Irak sınırındaki dağlık bölgede gözetleme görevlerinde kullanmaya başladığını belirtmiştir.^【13】 Haziran 2018'de ise dönemin Millî Savunma Bakanı Nurettin Canikli, İsrail yapımı insansız hava araçlarının etkin biçimde kullanılamadığını ifade etmiştir.^【14】 Heron tedarik süreci, bir platformun yurt dışından alınması hâlinde alt sistem entegrasyonunun, yedek parça teminin ve idame faaliyetlerinin tedarikçi ülkenin siyasi tercihlerine bağlı kalabildiğini göstermiştir.^【15】

2008 yılında Amerika Birleşik Devletleri'nden RQ-1 Predator ve MQ-9 Reaper insansız hava araçlarının tedariki için görüşmeler yürütülmüştür. Aralık 2008'de dört adet MQ-1 Predator ve altı adet MQ-9 Reaper için dış askerî satış talebinde bulunulmuş, ancak süreç sonuçlandırılamamıştır.^【16】 Mart 2014'te silahsız bir sürümün satışı için talepte bulunulmuş, bu girişim de neticelenmemiştir.^【17】 Mayıs 2016'da Savunma Sanayii Başkanı İsmail Demir, bazı silah sistemlerinin satışına getirilen kısıtlamaların Türkiye'yi kendi teknolojilerini geliştirmeye yönelttiğini belirtmiştir.^【18】

^{Malazgirt Döner Kanat Mini İHA Saha Testlerinden Bir Kare (}Anadolu Ajansı⁾

Yurt içi insansız hava aracı geliştirme ve üretim faaliyetleri 1990'lı yılların başında başlamış, 2004 yılından itibaren yoğunlaşmıştır. Bu süreçte yurt içinde üretilen ilk insansız hava aracı olan İHA-X1 (1990), ilk yerli hedef uçakları Turna ve Keklik (1995), İHA Teknolojisi ve Ürün Geliştirme Projeleri kapsamındaki Pelikan ve Baykuş (2003) ile Sayısal Görüntüleme Projesi kapsamındaki Martı (2004) geliştirilmiştir.^【19】

TUSAŞ tarafından yürütülen ANKA Çok Görevli İstihbarat, Gözetleme ve Keşif Sistemi Projesi 2004 yılında başlatılmış, ilk uçuş Aralık 2010'da gerçekleştirilmiştir. Projenin kapsamı, üç prototip ile bunlara ait yer sistemlerinin geliştirilmesini içermektedir.^【20】

Kalekalıp ve Baykar Makina ortak girişimi tarafından 2005 yılında başlatılan Bayraktar mini insansız hava aracı sistemi, 2007 yılında Türk Silahlı Kuvvetleri envanterine giren ilk yerli insansız hava aracı olmuştur.^【21】

Bu dönemde geliştirilen platformlarla birlikte, sistemlerin alt bileşenlerine ve bu bileşenleri üretecek insan kaynağına yönelik çalışmalar da yürütülmüştür.^【22】

İtki sistemi, insansız hava aracının havada kalış süresini, faydalı yük kapasitesini ve azami irtifasını belirleyen alt sistemdir. Pervaneli platformlarda yüksek irtifada güç kaybı meydana geldiğinden, motorun kritik irtifada üretebildiği güç tasarımın belirleyici ölçütlerinden biridir.

ANKA platformunun ilk uçuşları 155 beygir gücündeki ithal bir motorla gerçekleştirilmiştir. TEI Genel Müdürü Mahmut Faruk Akşit'in aktardığına göre, bu motorun tedarikinde yaşanan sıkıntılar üzerine TEI-PD170 çalışması başlatılmıştır.^【23】 Millî motor geliştirme çalışması, Savunma Sanayii Başkanlığı himayesinde, orta irtifa uzun havada kalışlı (MALE) sınıfı insansız hava araçlarının güç ihtiyacını karşılayacak ilk yerli ve millî havacılık motorunu geliştirmek amacıyla başlatılmıştır.^【24】

TEI-PD170, TUSAŞ Motor Sanayii (TEI) tarafından geliştirilen, dört zamanlı, sıvı soğutmalı turbodizel havacılık motorudur.^【25】 Motor 172 beygir güç üretmektedir. İki kademeli seri turbo besleme sistemine sahiptir; bu sayede yüksek irtifada güç kaybı sınırlandırılmaktadır. Kuru ağırlığı 162 kilogramdır ve servis tavanı 45.000 fittir.^【26】

Motor JP-8, JET-A1, JP-5 ve EN 590 yakıtlarıyla çalışabilmektedir.^【27】 Bu özellik, askerî platformlarda kullanılan yakıt türleriyle uyumluluk sağlamaktadır.

Motorun tam yetkili sayısal motor kontrol ünitesi (FADEC) TEI tarafından üretilmekte, yazılımı da TEI tarafından geliştirilmektedir. Motor sivil havacılık standartlarına uygun olarak tasarlanmıştır.^【28】 Alt sistem, malzeme ve işçilik maliyetleri esas alındığında motorun yaklaşık yüzde 90 yerlilik oranına ulaştığı, teslim töreninde Savunma Sanayii Başkanlığı tarafından açıklanmıştır.^【29】

TEI-PD170, ANKA ve AKSUNGUR platformlarında kullanılmaktadır.^【30】 TEI Genel Müdürü'nün 2021 yılındaki açıklamasına göre, üretilen motor sayısı altmışı geçmiş; motorlar TUSAŞ'a ve Baykar'a teslim edilmiş, bir kısmı Bayraktar TB3 çalışmalarında, bir kısmı ise Bayraktar AKINCI'nın C versiyonunda kullanılmak üzere tahsis edilmiştir.^【31】 Millî üretim, motorun bakım, yedek parça ve lojistik süreçlerinin ülke içinde yönetilmesine imkân tanımaktadır.^【32】

TEI-PD222ST, TEI-PD170'in geliştirildiği motordur. PD170 ile aynı boyutlara sahip olmakla birlikte 225 beygir güç üretmekte olup PD170'ten yaklaşık beş kilogram daha hafiftir.^【33】 Motor, yüksek kalkış gücü gereksinimi gözetilerek tasarlanmıştır. Yüksek irtifa kabiliyeti bulunmakla birlikte, 35.000–40.000 fit aralığında ürettiği güç PD170'in aynı irtifadaki gücünün altındadır.^【34】 Bu ayrım, iki motorun farklı görev profillerine yönelik geliştirildiğini göstermektedir.

TS1400, TEI tarafından geliştirilen turboşaft motorudur. Motorun ilk resmî testleri başarıyla tamamlanmıştır.^【35】 Turboşaft sınıfı motorlar öncelikli olarak döner kanatlı platformlarda kullanılmaktadır. İtki teknolojilerinde kazanılan tasarım, malzeme ve kontrol yazılımı birikimi, insansız sistemlere yönelik motor ailelerini de beslemektedir.

Motorun yurt içinde üretilmesi, platformun üretim adedini, ihracatını ve idamesini tedarikçi ülkenin iznine bağlı olmaktan çıkarmaktadır. Motor kontrol yazılımının da yurt içinde geliştirilmesi, konfigürasyon değişikliği ve performans iyileştirmesi çalışmalarının dış onaya ihtiyaç duymadan yürütülmesini mümkün kılmaktadır.

İtki sistemi, insansız hava aracının havada kalış süresini, faydalı yük kapasitesini ve azami irtifasını belirleyen temel alt sistemlerden biridir. Motor kapasitesi, platformun taşıyabileceği sensör ve mühimmatların yanı sıra görev süresi ve operasyon yarıçapını da doğrudan etkilemektedir. Bu nedenle yerli havacılık motorlarının geliştirilmesi, insansız hava araçlarının farklı görev yükleriyle kullanılabilmesini destekleyen temel teknolojik alanlardan birini oluşturmaktadır.

Görev yükü, insansız hava aracının görevini icra etmesini sağlayan donanım bütünüdür. Keşif ve gözetleme görevlerinde elektro-optik ve kızılötesi sistemler temel sensör grubunu oluşturmakta; hedefin tespiti, sınıflandırılması, takibi ve lazerle işaretlenmesini sağlamaktadır. Sensörlerden elde edilen verinin haberleşme ve komuta-kontrol sistemleriyle birleştirilmesi ise keşif verisinin istihbarat ve hedefleme süreçlerinde kullanılmasına imkân vermektedir.

ASELSAN, 1990'lı yıllardan itibaren hava platformlarına entegre edilen elektro-optik sistemlerin geliştirilmesi ve üretimine yönelik çalışmalar yürütmektedir.^【36】 Şirketin hava elektro-optik ürün gamında yer alan CATS ve ASELPOD sistemleri seri üretim adetlerine ulaşmıştır ve sahada kullanılmaktadır.^【37】

^{ASELSAN CATS Elektro-Optik Keşif, Gözetleme ve Hedefleme Sistemi (}ASELSAN CATS⁾

CATS (Common Aperture Targeting System), insansız hava araçları, helikopterler ve uçaklar dâhil olmak üzere sabit ve döner kanatlı hava platformları için geliştirilmiş elektro-optik keşif, gözetleme ve hedefleme sistemidir.^【38】

CATS, ASELSAN tarafından millî elektro-optik keşif, gözetleme ve hedefleme sistemi olarak geliştirilmiş; 2018 yılında ANKA-S üzerinde kabul testlerini tamamlayarak envantere girmiştir. 2020 yılında Türkiye’ye yönelik bazı elektro-optik sistem ihracat izinlerinin askıya alınmasının ardından CATS’ın seri üretimi ve farklı İHA platformlarına entegrasyonu daha da önem kazanmıştır.^【39】

CATS ile iki yüz bin saatin üzerinde uçuş görevi gerçekleştirilmiş; sistemle icra edilen iki bin sekiz yüzden fazla mühimmat atışında yüzde 98 başarı oranına ulaşılmıştır.^【40】

CATS'ın keşif ve hedefleme işlevlerini aynı sistem üzerinde birleştirmesi, sensör ile mühimmat arasındaki görev zincirinin bütünleşmesini sağlamaktadır. Bu yapı, hedefin tespitinden lazerle işaretlenmesine ve güdümlü mühimmatın yönlendirilmesine kadar uzanan sürecin tek bir görev mimarisi içerisinde yürütülmesine imkân vermektedir.^【41】

^{ASELSAN ASELFLIR-500 Elektro-Optik Çok Görevli Sistemi (}ASELFLIR-500⁾

ASELFLIR-500, elektro-optik keşif, gözetleme ve hedefleme sistemidir. Sistemin yüksek irtifa insansız hava araçları başta olmak üzere çeşitli platformlarda kullanılması planlanmıştır.^【42】

Yüksek çözünürlüklü elektro-optik ve kızılötesi algılama kapasitesi, uzun süreli keşif ve hedefleme görevlerinde insansız platformların etkinliğini artırmaya yönelik sensör altyapısının bir parçasıdır. Buna ek olarak KIZILELMA'da kullanılan ASELSAN MURAD AESA radarı, hava hedeflerinin uzak mesafelerden tespit ve takibine yönelik radar sensörü olarak görev yapmaktadır.

Radar, elektro-optik sistemler ve platformun diğer alt sistemlerinin birlikte çalışması, insansız savaş uçaklarında durumsal farkındalık ve hedefleme kapasitesinin genişletilmesine yönelik bir mimari oluşturmaktadır.^【43】

Silahlı insansız hava araçlarında mühimmat, platformun taarruz kabiliyetini belirleyen temel görev yüklerinden biridir. Mühimmatın entegrasyonu; ağırlık, denge, elektriksel arayüz, taşıma kapasitesi ve güdüm zinciri bakımından hava aracı tasarımıyla birlikte yürütülmektedir. Bu nedenle motor ve faydalı yük kapasitesindeki gelişmeler, platforma entegre edilebilecek mühimmat çeşitliliğini de doğrudan etkilemektedir.

^{MAM-L ve MAM-C} (Anadolu Ajansı)

Bayraktar TB2, silahlı konfigürasyonda MAM-L ve MAM-C tipi lazer güdümlü hafif mühimmat taşımaktadır.^【44】 ANKA-S versiyonunda Roketsan tarafından geliştirilen MAM-L ve MAM-C mühimmatları ile TÜBİTAK SAGE tarafından geliştirilen güdümlü bombalar entegre edilmiştir.^【45】

Bayraktar AKINCI'da Roketsan üretimi MAM-L, MAM-C ve Küçük Güdümlü Mühimmat (KGK) ile çeşitli diğer silah sistemleri kullanılmaktadır.^【46】 Bayraktar TB3 ise MAM-C ve MAM-L mühimmatlarıyla donatılabilmekte; daha yüksek faydalı yük kapasitesi sayesinde MAM-T ve KEMANKEŞ gibi farklı görev profillerine yönelik mühimmatları da taşıyabilmektedir.^【47】

Aksungur platformunda TÜBİTAK SAGE tarafından geliştirilen SOM-J ve L-UMTAS gibi hassas güdümlü mühimmatlar entegre edilebilmektedir.^【48】Mühimmat entegrasyonundaki çeşitlenmenin daha ileri bir örneği KIZILELMA'dır. Platform TEBER-82 ve TOLUN mühimmatlarını taşıyabilmektedir. 2026 yılında gerçekleştirilen testlerde bu mühimmatları dâhilî mühimmat yuvalarından kullanmıştır.^【49】 Dâhilî mühimmat taşıma düzeni, mühimmat kapasitesinin yanı sıra düşük radar kesit alanının korunmasına yönelik tasarım yaklaşımının da bir parçasıdır.

Lazer güdümlü mühimmat, hedefin elektro-optik sistem tarafından lazerle işaretlenmesi esasına göre çalışmaktadır. Bu nedenle mühimmat ile keşif ve hedefleme sistemi aynı görev zinciri içinde kullanılmaktadır. CATS sistemi, insansız hava araçlarında hem gözlem hem lazer işaretleme işlevini yerine getirmektedir.^【50】

Yeni nesil insansız sistemlerde bu zincir, tek bir platformun sensör ve mühimmat ilişkisiyle sınırlı kalmamaktadır. Radar, elektro-optik ve kızılötesi sensörlerden elde edilen veriler; veri bağı, komuta-kontrol yazılımları ve gerektiğinde yapay zekâ destekli sistemlerle işlenerek hedef tespiti, takibi ve angajman süreçlerine aktarılabilmektedir. KIZILELMA'nın akıllı filo otonomisi kapsamında iki prototipin Aralık 2025'te otonom kol uçuşu gerçekleştirmesi, sensör, yazılım, haberleşme ve platform kontrolünün daha geniş bir ağ içerisinde bütünleştirildiği yaklaşımın örneklerinden biridir.^【51】

Bu bütünlük içerisinde itki sistemi platformun havada kalış ve taşıma kapasitesini, sensörler keşif ve hedef tespitini, veri ve komuta-kontrol altyapısı elde edilen bilgilerin işlenmesini, mühimmat ise hedef üzerindeki etkiyi sağlamaktadır. Böylece Millî Teknoloji Hamlesi kapsamında geliştirilen insansız hava araçları, birbirinden bağımsız alt sistemlerin toplamından ziyade itki-algılama-veri-karar-etki zincirinin bütünleştirildiği görev sistemleri niteliği kazanmaktadır.

Veri bağı, insansız hava aracı ile yer kontrol istasyonu arasındaki komut ve veri akışını sağlayan alt sistemdir. Komuta-kontrol yazılımı ise elde edilen verinin işlenmesini, farklı platformlarla paylaşılmasını ve karar süreçlerinde kullanılmasını sağlamaktadır. Modern harekât ortamında bu yapı yalnızca bir haberleşme kanalı olarak değil; sensörlerden, insansız platformlardan, uydu sistemlerinden ve diğer harekât unsurlarından elde edilen bilgilerin ortak bir operasyonel resme dönüştürülmesini sağlayan bütünleşik bir altyapı olarak değerlendirilmektedir. Bu bağlamda veri bağı ve komuta-kontrol sistemleri, Millî Teknoloji Hamlesi kapsamında geliştirilen platformların tekil kullanımından müşterek ve ağ destekli harekât anlayışına geçişin temel unsurlarından birini oluşturmaktadır.

Askerî taktik iletişim sistemleri, kara, hava ve deniz platformları arasında veri, ses ve görüntü aktarımının sağlanmasına yönelik altyapıyı oluşturmaktadır.^【52】 Söz konusu sistemler, farklı platformlardan elde edilen bilgilerin eş zamanlı olarak paylaşılmasına ve komuta-kontrol unsurlarının ortak bir veri ortamı üzerinden faaliyet göstermesine imkân tanımaktadır. Bu nedenle taktik haberleşme altyapısı, yalnızca platformlar arasındaki iletişimi sağlamakla kalmamakta; keşif, gözetleme ve istihbarat faaliyetleri sonucunda elde edilen verilerin ilgili komuta-kontrol unsurlarına aktarılmasında da işlev görmektedir. Bu mimarinin daha geniş boyutunda C4ISR yaklaşımı; komuta, kontrol, haberleşme, bilgisayar, istihbarat, gözetleme ve keşif unsurlarının ortak bir ağ yapısı içerisinde bütünleştirilmesini ifade etmektedir.^【53】

Böylece hava, kara, deniz ve uzay tabanlı sensörlerden elde edilen verilerin tekil platformlar yerine müşterek bir harekât resmi içerisinde değerlendirilmesi mümkün hâle gelmektedir. Özellikle insansız hava araçlarının yüksek miktarda görüntü, konum ve sensör verisi üretmesi, bu verilerin güvenilir biçimde aktarılması ve anlamlandırılmasını platformun kendisi kadar önemli bir unsur hâline getirmektedir.

Uydu haberleşmesi de bu ağ mimarisinin görüş hattı ötesindeki tamamlayıcı unsurunu oluşturmaktadır. SATCOM teknolojileri sayesinde yer istasyonları ile hava, kara ve deniz platformları arasında veri, ses ve görüntü aktarımı sağlanabilmekte; görüş hattının bulunmadığı uzak mesafelerde de komuta-kontrol bağlantısı sürdürülebilmektedir.^【54】 Bu kapasite, insansız hava araçlarının yalnızca kısa menzilli taktik unsurlar olarak değil, daha geniş bir komuta-kontrol ağının uzaktaki sensör ve icra unsurları olarak kullanılmasına imkân vermektedir.

^{ADVENT Savaş Yönetim Sistemi'nin Tüm Platformları Birbirine Entegre Ettiği Temsili Harp Modeli (}Anadolu Ajansı⁾

ADVENT, HAVELSAN mühendisleri tarafından geliştirilen ağ destekli komuta kontrol sistemidir. Sistem, Deniz Kuvvetleri bünyesinde kullanılmaktadır. Farklı sensör ve platformlardan elde edilen bilgilerin ortak bir harekât resmi içerisinde birleştirilmesine ve komuta makamlarının bu veriler üzerinden karar almasına yönelik bir yapı sunmaktadır.^【55】

Bu yaklaşımın temel niteliği, platformların bağımsız olarak faaliyet göstermesi yerine birbirlerinin sensör, haberleşme ve komuta-kontrol kabiliyetlerinden yararlanabilmesidir. Nitekim STM tarafından geliştirilmiş olan TENGİZ insansız su altı aracının ADVENT sistemiyle bütünleştirilmesi, insansız deniz unsurları ile hava unsurlarını koordineli olarak mevcut komuta-kontrol mimarisine dâhil edilmesine yönelik uygulamalardan biridir.^【56】

^{Bayraktar TB3, TCG Anadolu'nun Güvertesi Üzerinde (}Anadolu Ajansı⁾

2026 yılında icra edilen denizaşırı bir NATO tatbikatında ADVENT mimarisi, TCG Anadolu ile Bayraktar TB3'ü ortak bir karar merkezinde buluşturmuştur.^【57】

Böylece farklı platformlardan gelen bilgilerin aynı komuta-kontrol yapısı içerisinde değerlendirilmesi ve müşterek görev icrasının desteklenmesi mümkün hâle gelmiştir. Bu tür ağ destekli mimariler, istihbarat verisinin operasyonel değere dönüştürülmesinde de önem taşımaktadır. Bir insansız hava aracının elektro-optik, kızılötesi veya diğer sensörlerinden elde ettiği görüntü ve hedef bilgileri, yalnızca platform üzerinde tutulmak yerine veri bağı üzerinden ilgili komuta-kontrol unsurlarına aktarılabilmekte; burada diğer sensörlerden gelen bilgilerle birleştirilerek hedef tespiti, takip ve karar destek süreçlerinde kullanılabilmektedir. Böylece istihbarat üretimi ile harekât icrası arasındaki zaman farkının azaltılması hedeflenmektedir.

Komuta-kontrol mimarisinin yazılım boyutu da bu dönüşümün önemli unsurlarından biridir. Nitekim dönemin Savunma Sanayii Başkanı Haluk Görgün, SANCAR'ın hizmete alınması dolayısıyla yaptığı açıklamada şu değerlendirmede bulunmuştur:

"Platformların caydırıcılığı, onların aklı ile, yani yazılım ve entegrasyon kabiliyetiyle daha da büyümektedir. Tam da bu sebeple sahada akıllı ve entegre sistemler geliştirmek kadar; bu kabiliyeti besleyecek yerli yazılım ve yapay zekâ ekosistemini, veri güvenliğini ve yetkin insan kaynağını bütüncül bir anlayışla güçlendirmek zorundayız."^【58】

Bu yaklaşım doğrultusunda komuta-kontrol sistemleri, İHA'lar bağlamında fiziksel platformların ötesinde yazılım, veri işleme, yapay zekâ, haberleşme ve karar destek kabiliyetlerini aynı mimari içerisinde birleştiren teknolojik katmanlar hâline gelmektedir.

Ağ merkezli harekâtın genişlemesiyle birlikte haberleşme ve veri altyapılarının korunması, komuta-kontrol kabiliyeti kadar kritik hâle gelmektedir. Çünkü platformlar arasındaki bağlantının kesilmesi, verinin değiştirilmesi veya yetkisiz erişime maruz kalması, doğrudan operasyonel etkinliği etkileyebilmektedir. Bu nedenle siber güvenlik, veri bağı ve komuta-kontrol mimarisinin tamamlayıcı bir unsuru olarak değerlendirilmektedir.

Konuyla bağlantılı olarak TÜBİTAK Bilişim ve Bilgi Güvenliği İleri Teknolojiler Araştırma Merkezi (BİLGEM) 2010 yılında kurulmuştur. Merkez, yerli siber güvenlik teknolojileri geliştirilmesi doğrultusunda askerî ve sivil verilerin emniyeti, bütünlüğü ve eş zamanlı transferine yönelik araştırma geliştirme çalışmaları yürütmektedir.^【59】 Savunma sanayiinde ASELSAN, HAVELSAN ve STM gibi şirketler de siber güvenlik alanında çözümler geliştirmektedir.^【60】

Böylece veri güvenliği, platform geliştirmeden bağımsız bir alt alan olmaktan çıkarak haberleşme, komuta-kontrol ve istihbarat altyapısının bütünleyici bir bileşeni hâline gelmektedir. Bu kapsamda Millî Teknoloji Hamlesi'nin haberleşme boyutu; taktik iletişim sistemleri, veri bağları, uydu haberleşmesi, ağ destekli komuta-kontrol sistemleri ve siber güvenlik teknolojilerinin birbirini tamamladığı çok katmanlı bir mimari ortaya koymaktadır.

Söz konusu mimarinin temel işlevi, farklı platformlardan üretilen verinin güvenli biçimde toplanması, aktarılması, birleştirilmesi ve karar süreçlerine dönüştürülmesidir. Böylece haberleşme altyapısı, yalnızca platformların birbirleriyle iletişim kurmasını sağlayan teknik bir unsur olmaktan çıkarak istihbarat üretimi ve müşterek harekâtın sürekliliğini destekleyen stratejik bir teknoloji alanına dönüşmektedir.^【61】

^{Uydu Destekli C4ISR İHA Sistemi (Yapay Zeka ile Oluşturulmuştur)}

Uydu altyapısı, insansız hava araçlarının konumlama, haberleşme ve istihbarat faaliyetlerinde kullanılan temel altyapı unsurlarından biridir. Konumlama sistemleri navigasyon, konum ve zamanlama verisi üretmekte; uydu haberleşmesi görüş hattı ötesindeki platformlarla iletişim ve komuta-kontrol imkânı sağlamakta; uydu tabanlı gözlem ve keşif sistemleri ise geniş coğrafyalardan istihbarat verisi elde edilmesine imkân tanımaktadır.

Bu sistemler, İHA’ların C4ISR (Komuta, Kontrol, Muhabere, Bilgisayar, İstihbarat, Gözetleme ve Keşif) altyapıları içerisindeki veri aktarımı ve bilgi üretim süreçlerine de katkı sağlamaktadır.^【62】 Bu yönüyle uydu teknolojileri, Millî Teknoloji Hamlesi kapsamında yalnızca uzay alanındaki bağımsızlığın değil, İHA’ların uzun menzilli haberleşme, konumlama, istihbarat ve karar destek süreçlerine dâhil edilmesini sağlayan teknolojik altyapının da unsurlarından birini oluşturmaktadır.

Uydu altyapısının insansız hava araçları açısından temel işlevleri, görüş hattı ötesi haberleşmenin sürdürülmesi ile seyrüsefer ve zamanlama bilgilerinin sağlanmasıdır. Doğrudan veri bağının menzilinin dışında gerçekleştirilen görevlerde uydu haberleşmesi (SATCOM), hava aracı ile yer kontrol unsurları arasındaki komuta ve veri aktarımının devam ettirilmesine imkân vermektedir. Türkiye’de CTECH tarafından geliştirilen millî uydu haberleşme sisteminin entegrasyon ve uçuş testleri ANKA-S üzerinde tamamlanmış ve böylece platformdaki bir alt sistem daha millîleştirilmiştir.^【63】 TUSAŞ tarafından geliştirilen AKSUNGUR’da da uydu haberleşmesi görev kabiliyetleri arasında yer almakta ve platform için 5.000 kilometrenin üzerinde uydu menzili belirtilmektedir.^【64】 Bayraktar TB3 ise görüş hattı (LOS) ve görüş hattı ötesi (BLOS) haberleşme yetenekleriyle uzak mesafelerden komuta edilebilmektedir.^【65】

^{Fergani Uzay (}Fergani Uzay⁾

^{ULUĞ BEY Projesinin En Güncel Bileşeni: FGN-100-D3 (}Anadolu Ajansı⁾

İHA’ların seyrüseferi bakımından konumlama ve zamanlama verileri de kritik öneme sahiptir. Bu alanda yabancı küresel uydu seyrüsefer sistemlerine bağımlılığın azaltılmasına yönelik çalışmalardan biri Selçuk Bayraktar öncülüğünde kurulmuş Fergani Uzay tarafından geliştirilmekte olan Uluğ Bey Küresel Konumlama Sistemi’dir. Alçak yörünge takım uydularına dayanan projenin, tamamlandığında yabancı GNSS altyapılarından bağımsız millî bir konumlama ve zamanlama ağı oluşturması hedeflenmektedir.^【66】

Türkiye’nin dış tedarike dayalı İHA kullanımının ilk dönemlerinde bakım, yedek parça ve teknik destek süreçlerinde yaşanan sorunlar, operasyonel sürekliliğin yalnızca hava aracının edinilmesine bağlı olmadığını göstermiştir. Heron sistemlerinde bakım için yurt dışına gönderilen araçların geri dönüşünde yaşanan gecikmeler ve tedarik sürecindeki aksaklıklar, kritik kabiliyetlerin dış kaynaklara bağlı kalmasının oluşturduğu sınırlamalara örnek teşkil etmiştir.^【67】

Yurt içinde geliştirilen İHA programlarında motor, elektro-optik keşif ve hedefleme sistemleri, veri bağlantıları ve mühimmatların millîleştirilmesiyle keşif, gözetleme, hedef tespiti ve angajman işlevlerinin daha geniş ölçüde yerli alt sistemlerle yürütülmesine yönelik bir yapı oluşturulmuştur. Bu bakımdan İHA’ların terörle mücadeledeki kullanımının teknik temelini yalnızca platformun kendisi değil; sensör, haberleşme, itki ve mühimmat alt sistemlerinin birlikte çalışması oluşturmaktadır.

Millî alt sistemlerin birlikte kullanımının örneklerinden biri Bayraktar TB3’ün deniz platformlarından gerçekleştirdiği faaliyetlerdir. TB3, TEI tarafından geliştirilen PD170 motoruyla uçmakta olup ASELSAN ASELFLIR-500 ve CATS elektro-optik sistemleri ile ROKETSAN MAM-L ve MAM-T mühimmatlarının platform üzerindeki kullanımına yönelik testler gerçekleştirilmiştir.^【68】 Platformun görüş hattı ötesi haberleşme yeteneği ise kara konuşlu doğrudan veri bağlantısının menzili dışında komuta-kontrolün sürdürülmesine imkân vermektedir.

^{Bayraktar KIZILELMA, TCG Anadolu'nun Güvertesinde Sergileniyor (}Bayraktar KIZILELMA⁾

Bayraktar TB3, TCG Anadolu üzerinde yürütülen testlerde Haziran 2025 itibarıyla 100 sortiyi aşmıştır. Bu faaliyetler, gemi konuşlu İHA kullanımının yalnızca kısa pistten kalkış ve iniş kabiliyetine dayanmadığını; itki, elektro-optik sensör, uydu haberleşmesi, veri bağı ve mühimmat sistemlerinin aynı görev mimarisi içerisinde çalışmasını gerektirdiğini göstermektedir.^【69】

^{Milli Teknoloji Hamlesi Logosu (}T3 Vakfı⁾

Millî Teknoloji Hamlesi bakımından İHA alt sistemlerinin temel önemi, kritik teknolojilerde dış tedarike bağımlılığın azaltılması ve teknolojik bağımsızlığın platform seviyesinden bileşen seviyesine taşınmasıdır. Sanayi ve Teknoloji Bakanlığının 2030 Sanayi ve Teknoloji Stratejisi, kritik teknolojilerin yurt içinde geliştirilmesini ve teknolojik bağımsızlığın güçlendirilmesini Millî Teknoloji Hamlesi’nin temel hedefleri arasında tanımlamaktadır.^【70】

Türk İHA sistemlerinde TEI-PD170 gibi motorların, CATS ve ASELFLIR-500 gibi elektro-optik sistemlerin, millî uydu haberleşme çözümlerinin ve yerli güdümlü mühimmatların geliştirilmesi bu yaklaşımın İHA alt sistemlerindeki karşılığını oluşturmaktadır. Böylece yerlileşme, yalnızca hava aracının tasarım ve üretimini değil; görevin icrası için gerekli itki, algılama, haberleşme ve etki bileşenlerinin de yurt içinde geliştirilebilmesini kapsamaktadır.