Ana YazarNihat IŞIK13 Temmuz 2026 13:52

ORCID ID

0000-0002-0054-5700

Filistin için çok önemli bir tarımsal ürün olan zeytin, sadece ekonomik boyutuyla kalmayıp, aynı zamanda geleneksel toplumun ve toprağa olan bağların sembolü olarak derin bir kültürel öneme sahiptir.Batı Şeria ve Gazze Şeridi küresel zeytinyağı üretiminin yüzde 0,2’sini üretmekte ve her yıl bunun sadece beş ile yedi bin ton arasındaki bir kısmı ihraç edilmektedir. Zeytin üretiminin döngüsel olması ve iyi yılları kötü yılların takip etmesi nedeniyle yüksek ihracat rakamlarına sadece yüksek üretim yıllarında ulaşılabilmektedir. Bu döngüsellikten dolayı ihracatın hacmini kesin olarak belirlemek imkânsızdır ve çoğunlukla kayıt dışı olarak İsrail’e, Ürdün’e ya da Körfez Ülkeleri’nde yaşayan aile üyelerine gönderilen hediye zeytinler de bu hesaplamayı zorlaştırmaktadır. Ancak, üretimin iyi olduğu yıllarda toplam üretimin yüzde 20’si ile 30’u arasında bir oranın ihraç edildiği anlaşılmaktadır (Quasis, 2024: 18; World Bank, 2006: 1).Zeytinyağı ihracatı; (1) Amanat, (2) Ürdün’e gönderilen hediyeler ve (3) Amerika Birleşik Devletleri (ABD) ve Avrupa Birliği (AB) ülkelerinin ana varış noktaları olduğu resmi ihracat olmak üzere üç kategoriye ayrılmaktadır. Amanat, yıllık ortalama 3000-5000 ton arasındaki miktarla Filistin’den yapılan zeytinyağı ihracatının çoğunluğunu oluşturur ve Filistin’den Körfez’de çalışan akrabalara gönderilen hediyeler olduğu için vergilendirilmez. Amanat’ın en büyük alıcısı Suudi Arabistan iken, onu Birleşik Arap Emirlikleri (BAE) ve Kuveyt takip etmektedir. Umman’da son iki yılda bir Amanat pazarı açılmıştır. Ürdün’e gönderilen hediyeler de vergilendirilmedikleri için Amanat’a benzemektedir ve 700-1000 ton arasında olan miktar giderek azalmaktadır. İhracatın son şekli ise, organik ya da âdil ticaret sertifikalı EVOO (Extra Virgin Olive Oils: Natürel Sızma Zeytinyağları) kalitesinde olan ürünleri kapsamaktadır. Bunun ana pazarları; ABD ve AB olmakla beraber Japonya, Endonezya, Malezya, Çin, Avustralya, Yeni Zelanda ve Şili’ye gönderilen yağlar bu şekilde değerlendirilebilir (Quasis, 2024: 18-19).Filistin’deki en büyük iki ihracatçı Al-Reef ve Canaan’dır. Al-Reef, Filistin Tarımsal Yardım Komitesi’nden bağımsız olarak, tarım ürünlerinin pazarlanması ve satışı konusunda çiftçilere yardımcı olmak için kurulmuş, kâr amacı gütmeyen, Avrupa pazarına ihracat yapan en büyük şirkettir. Canaan ise, birden fazla tüzel kişilikten oluşmakta, Canaan Palestine ve Canaan Fairtrade biçiminde ayrılarak iki farklı işlev görmektedir. Canaan aracılığıyla, ihracat yapan çiftçiler birlikte üretim ve değirmen yapmak üzere örgütlenmişlerdir. Üye çiftçilere çiftçilik uygulamalarının ve üretimin geliştirilmesi için hizmetler sunan Canaan, ABD pazarının açık ara en büyük ihracatçısıdır ve yağları Whole Foods gibi büyük zincirlerde bulunmaktadır (Quasis, 2024: 19).Burada vurgulanması gereken önemli bir nokta, ihracat pazarına uygun, yüksek kaliteli yağ üretmek için; depolama tesislerinin yapılması, modern preslerin inşası ve çiftçilere doğru hasat yöntemlerinin öğretilmesi büyük yatırımlar gerektirmektedir. Yüksek kaliteli yağ, zeytinlerin doğru zamanda hasat edilmesini ve hasattan hemen sonra preslenmesini gerektirir. Bu süreçte yaşanan gecikmeler üretilen yağın verimini ve kalitesini düşürmektedir. Mevcut hareket kısıtlamaları ve kapatmalar zeytin mahsulünün üretim maliyeti ve değeri üzerinde önemli bir etkiye sahiptir. Çiftçilerin ağaçlarına erişmelerinin sıklıkla işgalci İsrail tarafından engellenmesi; ağaçların budanmasını, sürülmesini ve yabani otları kontrol etmesini zorlaştırmakta ve bu durum verimi düşürmektedir. Kapatmaların aynı zamanda belirsizliğe de neden olması üreticilerin ihtiyaç duydukları zeytinin gerek temini gerekse teslimatında soruna yol açmakta, bu durum çiftçilerin yatırım yapmaktan kaçınmalarına ve düşük riskli, düşük kaliteli toptan yağ üretme stratejisine devam etmelerine zemin hazırlamaktadır (World Bank, 2006: 2, 4).Yerel pazardaki zeytinyağının yüzde 95’inden fazlasının 16 kg’lık teneke kutularda veya plastik kaplarda satılması, paketlemenin yayınlanmış standartlara uygun yapılmaması ve kapların çoğunun etiketlenmemesi, dağıtım sisteminin yeterince gelişmemiş olması gibi sorunlar üretimin çoğunun yüksek değerli ihracat pazarına girmesini engellemektedir. Üretimin yalnızca yaklaşık yüzde 5’i net etiketli küçük 750 ml, bir litre veya iki litrelik kaplara şişelenmekte ve bunlar esas itibarıyla ihraç edilmektedir. Resmi olmayan tahminler Batı Şeria’daki üretim maliyetlerinin; Ürdün’dekinden yüzde 20-30, Suriye’dekinden yüzde 10-15 ve Türkiye’dekinden yüzde 35-40 oranında daha yüksek olduğunu göstermektedir (World Bank, 2006: 2).İhracat Filistinli zeytin üreticileri için hiçbir zaman odak noktası olmamıştır. Yüksek verimli yıllarda, tüketimi aşan üretimin bir kısmı sonraki düşük yıllar için depolanmakta ve kalanı ihraç edilmektedir. Tarihsel olarak ihracatın çoğunluğu Ürdün’e veya İsrail’deki Arap pazarına yapılmıştır, ancak Ürdün kendi zeytinyağı endüstrisini geliştirmiş ve Filistin zeytinyağının akışını, hediye olarak hariç, neredeyse tamamen sona erdirmek için adımlar atmıştır. İsrail pazarına erişim de kapanmalar nedeniyle giderek zorlaşmıştır. İhracatları diğer Arap ülkelerine doğru kaysa da üretim maliyeti nedeniyle Filistin zeytinyağının toplu ihracat potansiyeli sınırlıdır. Son zamanlarda; Arap Körfezi, Avrupa ve Kuzey Amerika’da yüksek kaliteli, sızma veya organik şişelenmiş zeytinyağı için yeni ve potansiyel olarak önemli bir pazar gelişmeye başlamıştır (World Bank, 2006: 2-3).2023 yılında 10,9 milyon dolar değerinde saf zeytinyağı ihraç ederek 160 ülke arasında dünyanın en büyük 23. saf zeytinyağı ihracatçısı olan Filistin’de, anılan yılda saf zeytinyağı 323 ürün arasından en çok ihraç edilen 3. ürün olmuştur. En fazla ihracat yapılan ilk 5 ülke; Suudi Arabistan, Kuveyt, BAE, Katar ve ABD’dir. Bu ülkelere yapılan ihracatın değeri ise aynı sırayla; 2,78, 1,96, 1,37, 1,08 milyon dolar ve 930 bin dolardır. 2022 ile 2023 yılları arasında Filistin’den saf zeytinyağı ihracatının en hızlı büyüyen pazarları ise; Birleşik Krallık (204 bin dolar), Endonezya (198 bin dolar) ve Bahreyn (135 bin dolar) şeklindedir (OEC, t.y.).İşgalci İsrail, Filistin ekonomisine yönelik birçok alanda kısıtlayıcı politikalar yürütmektedir. Bunlardan biri de ticari hareketlilik alanında yaşanmaktadır. Nitekim Gazze’ye yapılan tüm ithalat, ihracat ile Gazze’den yapılan her türlü insan hareketliliğinin tamamen işgalci İsrail tarafından kontrol ediliyor ve düzenleniyor olması bu kısıtlayıcı durumu gayet açık bir şekilde ortaya koymaktadır. Zeytinin üretim maliyetinin yüksek olması nedeniyle, üreticilerin bu durumu telafi etmek için Filistin zeytinyağının üstün kalitesinden ve özel pazarlama nişinden【1】 yararlanarak üst düzey şişelenmiş pazara yönelmeleri oldukça önemlidir. Fakat Filistin açısından dünya pazarına girmek oldukça zordur. Nitekim Filistinli girişimcilerin yeni pazarlarda varlık gösterebilmeleri ve pazar bağlantıları kurabilmeleri için yurt dışına seyahat etmeleri, ürünlerinden yurt dışına numune göndermeleri, yurt dışında düzenlenen ticaret fuarlarına katılmaları gerekmektedir. Fakat bunları yapabilmeleri maalesef çok zor ve pahalı olmaktadır. Bu noktada son 40 yıla bakıldığında, Filistin ihracatının çoğunun İsrailli dağıtımcılar aracılığıyla yapıldığı ve yerel üreticilerin bu konuda gerekli bağlantıları ve pazarlama becerilerini yeni yeni geliştirdikleri görülmektedir. Filistinlilerin zeytinyağından elde ettikleri gelirleri arttırabilmelerinin yolu katma değeri artırmalarından geçmektedir. Bunun gerçekleşebilmesi; kalitenin artması, üretkenliğin yükselmesi ve böylece maliyetlerinin düşmesine bağlıdır. Bu amaca ulaşılabilmesi için ise; modern ekipman, eğitim ve pazarlamaya yatırım yapılması oldukça önemlidir. Bu kapsamda, Filistin Yönetimi ve Filistin Zeytinyağı Konseyi gibi kuruluşların; çiftçilere standartlar oluşturmalarının, onların faaliyetlerini izlemelerinin ve tarımsal yayım hizmetleri aracılığıyla zeytinyağı üreticilerinin çabalarını desteklemeye devam etmelerinin hayati öneme haiz olduğunu belirtmek gerekir (TİHEK, 2024: 162; World Bank, 2006: 5).Okuma Önerilerial-Jazairi, Lara (2010). “The Road to Olive Farming Challenges to Developing the Economy of Olive Oil in the West Bank”. QXFAM. Erişim Tarihi: 20.25.2025, https://oi-files-d8-prod.s3.eu-west-2.amazonaws.com/s3fs-public/file_attachments/the-road-to-olive-farming_0_3.pdf.Bayur, Ekin (2023). “Filistin’in Zeytin Ağaçlarına Veda”. Yarının Kültürü. Erişim Tarihi: 10.10.2025, https://yarininkulturu.org/2023/11/19/filistinin-zeytin-agaclari/.Haddad, Mohammed & Tahhan Al, Zena (2021). “Infographic: Palestine’s Olive Industry”. Al Jazeera. Erişim Tarihi: 18.05.2025, https://www.aljazeera.com/news/2021/10/14/infographic-palestines-olive-industry.MIFTAH (T.Y). Olive Trees – More Than Just a Tree in Palestine. Erişim Tarihi: 10.10.2025, http://www.miftah.org/Doc/Factsheets/Miftah/English/factsheet-OliveTrees.pdf.Paloma Dupont de Dinechin (2025). “West Bank’s Ancient Olive Trees Face Their Biggest Threat Yet”. Atmos. Erişim Tarihi: 10.10.2025, https://atmos.earth/west-banks-ancient-olive-trees-face-their-biggest-threat-yet/.Salim, Nour Walid (2022). From the Tree to the Stone: Transformations in Palestine’s Olive Oil Production Between Traditions and International Standards [Yüksek Lisans Tezi]. Genève: Université de Genève.