21. Yüzyıl Becerileri

21. Yüzyıl Becerileri, bireylerin bilgi toplumunda etkin biçimde yer alabilmeleri için gerekli olan bilişsel, sosyal, duyuşsal ve dijital yetkinlikler bütününü ifade eder. Bu kavram, sanayi toplumundan bilgi ve inovasyon toplumuna geçiş sürecinde eğitim sistemlerinin yeniden yapılandırılması ihtiyacının bir sonucu olarak ortaya çıkmıştır.^【1】

Kavramsal Çerçeve

Benzer şekilde 21. Yüzyıl Becerilerinin Değerlendirilmesi ve Öğretilmesi Projesi (ATC21S – Assessment and Teaching of 21st Century Skills), bu becerileri dört ana kategori altında sınıflandırmıştır:

1. Düşünme Biçimleri

2. Çalışma Biçimleri

3. Çalışma Araçları

4. Dünyada Yaşama Becerileri

21. Yüzyıl Becerileri kavramının kuramsal temelleri, özellikle 2000’li yıllarda uluslararası kuruluşların yürüttüğü çalışmalarla sistematikleşmiştir. Ekonomik İşbirliği ve Kalkınma Örgütü (OECD) tarafından yürütülen Temel Yetkinliklerin Tanımlanması ve Seçilmesi Projesi (DeSeCo - Definition and Selection of Key Competencies) projesi, bireylerin karmaşık toplumsal koşullarda başarılı olabilmesi için gerekli temel yetkinlik alanlarını tanımlamıştır.^【2】 Bu çalışmada yetkinlikler; araçları etkileşimli kullanma, heterojen gruplarla etkileşim kurma ve özerk davranma başlıkları altında ele alınmıştır.

Benzer şekilde Assessment and Teaching of 21st Century Skills (ATC21S) projesi, bu becerileri dört ana kategori altında sınıflandırmıştır: düşünme biçimleri, çalışma biçimleri, çalışma araçları ve dünyada yaşama becerileri.^【3】

Ayrıca farklı uluslararası çerçevelerin karşılaştırmalı analizini yapan Voogt ve Roblin, 21. Yüzyıl Becerileri çerçevelerinin büyük ölçüde ortak temalar içerdiğini; özellikle eleştirel düşünme, iletişim, iş birliği ve yaratıcılık boyutlarının merkezî olduğunu ortaya koymuştur.^【4】

Uluslararası Çerçeveler ve Referans Hatları

21. yüzyıl becerileri literatürü, farklı kurumsal ve akademik çalışmalar tarafından şekillendirilmiş olmakla birlikte, alanda üç temel referans hattının öne çıktığı görülmektedir:

1. OECD Çerçevesi

2. P21 Modeli

3. ATC21S Projesi

OECD – Yetkinlik Temelli Yaklaşım

OECD tarafından yürütülen Definition and Selection of Key Competencies (DeSeCo) projesi, 21. Yüzyıl Becerilerinin kuramsal temellerini oluşturan en erken sistematik çalışmalardan biridir.

OECD, yetkinlikleri üç ana başlık altında ele almıştır:

• Araçları etkileşimli kullanma (dil, bilgi, teknoloji)
• Heterojen gruplarla etkileşim kurma
• Özerk davranma

Bu yaklaşım, becerileri bireyin toplumsal yaşamda etkin katılımını sağlayan bütüncül yeterlikler olarak tanımlar. Daha sonraki yıllarda OECD’nin Learning Compass 2030 çerçevesi, bu yaklaşımı değerler, tutumlar ve dönüştürücü yetkinlikler ile genişletmiştir.^【5】

OECD hattı, 21. Yüzyıl Becerilerini eğitim politikaları ve uluslararası değerlendirme sistemleri (örneğin PISA) bağlamında konumlandırmaktadır.

P21 – 4C Modeli

Partnership for 21st Century Learning (P21) tarafından geliştirilen çerçeve, 21. Yüzyıl Becerilerini daha sade ve pedagojik bir yapı içerisinde sunmuştur.^【6】

Bu modelde özellikle “4C” olarak bilinen dört temel beceri öne çıkmaktadır:

• Critical Thinking (Eleştirel düşünme)
• Communication (İletişim)
• Collaboration (İş birliği)
• Creativity (Yaratıcılık)

P21 yaklaşımı, becerilerin öğretim programlarına entegrasyonu ve sınıf içi uygulamalar açısından pratik bir çerçeve sunması nedeniyle yaygın biçimde kullanılmaktadır.

ATC21S – Ölçme ve Değerlendirme Odaklı Çerçeve

Assessment and Teaching of 21st Century Skills (ATC21S) projesi, 21. yüzyıl becerilerinin tanımlanmasının yanı sıra ölçülmesine yönelik model geliştirmesi bakımından literatürde ayrı bir konuma sahiptir.

ATC21S çerçevesi becerileri dört kategori altında toplamaktadır:

• Düşünme biçimleri
• Çalışma biçimleri
• Çalışma araçları
• Dünyada yaşama becerileri

Bu yaklaşımın en önemli katkısı, iş birliğine dayalı problem çözme gibi karmaşık becerileri performans temelli ve dijital ortamda ölçmeye yönelik araçlar geliştirmesidir.

Çerçeveler Arasındaki İlişki

Bu üç referans hattı farklı odaklara sahip olmakla birlikte büyük ölçüde örtüşmektedir. OECD daha çok politika ve yetkinlik düzeyinde bir çerçeve sunarken, P21 pedagojik sadeleştirme sağlamış; ATC21S ise değerlendirme boyutuna sistematik katkı getirmiştir.

Voogt ve Roblin’in karşılaştırmalı analizi, uluslararası çerçeveler arasında özellikle eleştirel düşünme, iletişim, iş birliği ve yaratıcılık boyutlarının ortak ve merkezî temalar olduğunu ortaya koymaktadır.

Temel Beceriler

21. Yüzyıl Becerilerinin sınıflandırılması konusunda literatürde tam bir görüş birliği bulunmamaktadır. Uluslararası çerçeveler farklı kavramsallaştırmalar sunmakla birlikte, eleştirel düşünme, iletişim, iş birliği, yaratıcılık ve dijital okuryazarlık becerileri en sık tekrar eden çekirdek alanlar olarak öne çıkmaktadır.

OECD, P21 ve ATC21S gibi çerçeveler bu becerileri farklı kategoriler altında yapılandırmakta, ancak içerik düzeyinde önemli ölçüde örtüşmektedir. Bu bağlamda literatürde en yaygın biçimde vurgulanan çekirdek beceriler aşağıda özetlenmektedir.

Eleştirel Düşünme ve Problem Çözme

Eleştirel düşünme, bilgiyi analiz etme, değerlendirme ve yeniden yapılandırma süreçlerini kapsayan üst düzey bilişsel bir beceridir.

Problem çözme ise bir durumun tanımlanması, çözüm stratejilerinin geliştirilmesi, uygulanması ve sonuçların değerlendirilmesini içeren çok aşamalı bir süreçtir. OECD ve ATC21S çerçevelerinde bu beceriler, karmaşık ve belirsiz durumlarla başa çıkabilme kapasitesi olarak ele alınmaktadır.

Ölçülebilir göstergeler:

• Kanıt temelli akıl yürütme
• Varsayımları sorgulama
• Alternatif çözüm yolları üretme
• Çözüm sürecini gerekçelendirme
• Metabilişsel farkındalık (kendi düşünme sürecini izleme)

STEM ve okul dışı öğrenme bağlamında bu beceri, gerçek yaşam problemlerine dayalı proje ve tasarım süreçlerinde gözlemlenebilir hâle gelmektedir.

İletişim ve İş Birliği

İletişim becerisi, düşüncelerin açık, yapılandırılmış ve bağlama uygun biçimde ifade edilmesini kapsar. İş birliği ise ortak hedef doğrultusunda sorumluluk paylaşımı yapabilme ve grup içinde etkili etkileşim kurabilme kapasitesidir.

Ölçülebilir göstergeler:

• Fikirleri açık ve mantıksal biçimde ifade etme
• Aktif dinleme ve geri bildirim verme
• Grup içinde rol üstlenme
• Çatışma çözme stratejileri kullanma
• Ortak ürün geliştirme

ATC21S kapsamında iş birliğine dayalı problem çözme, dijital ortamda performans temelli görevlerle değerlendirilmeye çalışılmıştır.

STEM atölyeleri ve okul dışı öğrenme ortamlarında ekip temelli üretim süreçleri bu becerinin gözlemlenebilir olduğu doğal bağlamlar sunmaktadır.

Yaratıcılık ve Yenilikçilik

Yaratıcılık, özgün fikirler üretme ve bilgiyi yeni bağlamlarda kullanabilme kapasitesidir. Yenilikçilik ise bu fikirlerin uygulanabilir çözümlere dönüştürülmesini ifade eder.

Ölçülebilir göstergeler:

• Farklı çözüm yolları üretme (esneklik)
• Çok sayıda fikir geliştirme (akıcılık)
• Özgün ve alışılmadık çözümler sunma
• Risk alma ve deney yapma eğilimi
• Fikirleri somut ürüne dönüştürme

ATC21S çerçevesinde yaratıcılık, “düşünme biçimleri” kategorisi altında yer almaktadır.

Tasarım temelli STEM uygulamaları ve okul dışı öğrenme ortamları, yaratıcı üretim süreçlerinin performans yoluyla değerlendirilmesine olanak sağlamaktadır.

Dijital ve Bilgi Okuryazarlığı

Dijital okuryazarlık, bireyin dijital araçları bilinçli, güvenli ve etik biçimde kullanabilmesini kapsar. Bilgi okuryazarlığı ise bilgiye erişme, değerlendirme ve bağlam içinde kullanma becerilerini içerir.

Ölçülebilir göstergeler:

• Kaynakların güvenilirliğini sorgulama
• Dijital içerik üretme
• Veri yorumlama
• Dijital ortamda etik davranma
• Bilgi güvenliği farkındalığı

OECD çerçevesinde bu yetkinlikler, araçları etkileşimli kullanma kategorisi altında değerlendirilmiştir.

Okul dışı öğrenme ortamlarında teknoloji destekli uygulamalar, dijital okuryazarlığın bağlamsal ve uygulamalı olarak gözlemlenmesine imkân sağlamaktadır.

Ölçme ve Değerlendirme Boyutu

21. Yüzyıl Becerilerinin değerlendirilmesi literatürde önemli bir tartışma alanıdır. Geleneksel çoktan seçmeli sınavlar bu becerilerin ölçülmesinde yetersiz kalabilmektedir. Bu nedenle performans görevleri, rubrik temelli değerlendirme, portfolyo ve süreç odaklı ölçme yaklaşımları önerilmektedir.

Binkley ve arkadaşları, bu becerilerin değerlendirilmesinde bağlamsal ve uygulamalı ölçme araçlarının gerekliliğini vurgulamaktadır.^【7】

Türkiye’de 21. Yüzyıl Becerileri Çalışmaları

Türkiye’de 21. Yüzyıl Becerileri, ulusal eğitim politikasında Millî Eğitim Bakanlığı tarafından yürütülen çalışmalarla da ele alınmaktadır. MEB tarafından yayımlanan 21. Yüzyıl Becerileri ve Değerlere Yönelik Araştırma Raporu, becerilerin bilgi, beceri, değer ve etik boyutlarıyla bütünleşik bir şekilde tanımlanmasını amaçlamaktadır. Bu rapor, eleştirel düşünme, problem çözme, iletişim ve öğrenmeyi öğrenme gibi becerilerin eğitim programlarında geliştirilmesinin önemine dikkat çekmektedir.^【8】

Ayrıca 2024–2025 eğitim öğretim yılından itibaren uygulamaya konulan Türkiye Yüzyılı Maarif Modeli ile öğretim programlarında beceri temelli, sadeleştirilmiş ve derinlemesine öğrenme yaklaşımları benimsenmiştir.^【9】 Bu yeni model, eğitimde yalnızca bilgi aktarımını değil aynı zamanda bireyin sosyal-duyuşsal gelişimini, değerler ve etik ile iç içe geçmiş becerileri güçlendirmeyi hedeflemektedir.

Bu çerçevede yapılan akademik değerlendirmeler, TYMM öğretim programlarının OECD’nin uluslararası beceri çerçeveleri ile uyumlu olmasına yönelik adımlar içerdiğini, ancak dijital okuryazarlık ve veri becerilerine ilişkin kazanımların özellikle alt kademelerde daha da güçlendirilmesi gerektiğini göstermektedir.^【10】

Akademik Tartışmalar

Alan yazında 21. Yüzyıl Becerileri kavramının tanımı ve ölçülmesine ilişkin tartışmalar bulunmaktadır. Ananiadou ve Claro, kavramın farklı ülkelerde farklı biçimlerde yorumlandığını ve disiplin içeriği ile bütünleştirilmesi gerektiğini vurgulamaktadır.^【11】 Bu nedenle güncel yaklaşımlar, becerilerin içerikten bağımsız değil; disiplin temelli öğrenme süreçleri içinde geliştirilmesi gerektiğini savunmaktadır.

21. Yüzyıl Becerileri kavramı, günümüz eğitim sistemlerinde yalnızca pedagojik değil aynı zamanda politik ve toplumsal bir dönüşüm çerçevesi olarak ele alınmaktadır. Bu nedenle kavramın hem uluslararası hem ulusal bağlamda dinamik biçimde yeniden yorumlandığı görülmektedir.