Ana YazarMehmet BABACAN13 Temmuz 2026 13:50

ORCID ID

0000-0003-1420-7726

Arapça kökenliintifadakavramı, etimolojik olarak “silkinme”, “uyanış” ve “uyanma” gibi anlamlar taşımakta olup Filistin direniş hareketinin sembolik ve pratik boyutlarını kapsayan bir terimdir. Bu kavram, Filistin halkının İsrail işgalciliğine ve uluslararası hukuka yönelik ihlallerine karşı kolektif tepkisini, kendi kaderini tayin hakkı talebini ve meşru direniş mücadelesini ifade etmektedir【1】 (Cleveland, 2008: 521). İlk İntifada (1987-1993), 8 Aralık 1987’de İsrailli bir kamyon şoförünün Gazze Şeridi’nin kuzeyindeki bir kontrol noktasında aracını Filistinli işçilerin üzerine sürerek 4 Filistinliyi katletmesi ve birçok kişiyi yaralamasının ardından başlamıştır (Fırat, 2021). Sayıları binleri bulan Filistinli protestocunun üzerine İsrail askerleri ateş açıp göstericilerden bazılarının ölümüne sebebiyet verince olaylar daha geniş çaplı bir hâl aldı ve bütün Gazze halkı ayaklandı. Gazze’nin ardından olaylar Batı Şeria’ya sıçradı ve buradaki Filistinliler de ayaklanarak taşlar, sapanlar【2】 ve molotoflarla İsrail askerlerine tepki gösterdi. Filistin halkının İsrail işgaline, zulmüne ve eziyetine olan öfkesinin bir dışavurumu olan “intifada hareketi” toplumun bütün katmanlarına yayılarak genel bir ayaklanma ve başkaldırı halini aldı. Güçlü bir ivme kazanan bu halk hareketini koordine etmek üzere FKÖ’nün çeşitli fraksiyonlarından temsilciler “Birleşik Millî Liderlik (BML)” adıyla bir teşkilatlanma kurdu. BML, 1988 yılının başlarından itibaren genel grevlerden, organize sokak eylemlerine kadar uzanan bir dizi talimat içeren ve sistematik olarak numaralandırılmış bildiriler yayınlamaya başladı. Bu numaralı bildiriler, halk direnişinin rastgele eylemlerden ziyade disiplinli ve stratejik bir karakter taşıdığının önemli kanıtlarını teşkil etmiş, Filistin ulusal direnişinin kararlılık ve azminin sembolik ifadelerinden biri haline gelmiştir【3】 (Cleveland, 2008: 521).Yaklaşık 6 yıl süren Birinci İntifada, 1993 yılında FKÖ ile İsrail arasında Oslo Anlaşması’nın imzalanmasıyla sona erdi. “Taş İntifadası” olarak da bilinen ilk İntifada sürecinde Filistinlilerin İsrail ekonomisinden ayrı, bağımsız bir varlık oluşturabilmesi için ekonomisinin güçlendirilmesi【4】, İsrail hapishanelerindeki Filistinlilerin serbest bırakılması gibi talepler gündeme geldi. Şeyh Ahmed Yasin önderliğinde Müslüman Kardeşler (İhvan) Hareketine bağlı “İslâmî Direniş Hareketi” (Hamas) kuruldu ve İzzeddin el-Kassam Tugaylarını “silahlı kanat” olarak bünyesine kattı (Fırat, 2021). Birinci İntifada kapsamında 1990 sonuna kadar 241 çocuk 1.162 Filistinli hayatını kaybetti; 37 binden fazla Filistinli yaralandı ve 35 ila 40 bin kişi de tutuklandı (Fırat, 2021). İsrail’in insan hakları ihlalleri ve insanlık dışı uygulamaları【5】, meşru direnişi tetikledi. Ulusal bir tepki olarak gelişen, bölgesel ve uluslararası sistemde büyük yankı uyandıran intifada hareketi İsrail’in orantısız güç kullanması karşısında Gazze Şeridi ve Batı Şeria’daki tüm Filistinlileri işgale karşı ortak bir paydada birleştirerek geniş bir toplumsal tabana yayıldı (Cleveland, 2008: 523).“Aksa İntifadası” olarak bilinen İkinci İntifada ise İsrail’in işgal politikasından vazgeçmemesi, bağımsız Filistin Devleti’nin kurulmasını reddetmesi ve 28 Eylül 2000’de Likud Partisi Genel Başkanı Ariel Şaron’un Harem-i Şerif’e (el-Aksâ Camii) girmesi【6】 üzerine 2000’lerin sonuna doğru başladı ve 2005 yılına kadar sürdü (Arı, 2017: 312). İntifadanın üçüncü gününde 11 yaşındaki Muhammed Durra’nın bir duvar kenarında babasının kolları arasında İsrail askerlerinin doğrudan silahlı saldırısıyla öldürülmesi【7】 sonrasında öfke dalgası yeni bir boyut kazandı (er-Rucub, 2021).İkinci İntifada ve Sharon’un kışkırtıcı tutumu, Filistinlilerin siyonist zulme【8】 karşı duyduğu öfkeye yeni bir boyut kattı, Filistinli direnişçiler ile İsrail arasındaki misillemeler, suikastlar ve şiddet eylemleri üzerinden devam eder (Pappe, 2007: 400). Yine İkinci İntifada döneminde İsrail, Filistin toprağı olan birçok bölgeyi işgale devam etti ve bu süreçte “apartheid (utanç) duvarının” inşasına başladı. 8 Şubat 2005 tarihinde Mısır’ın Şarm el-Şeyh kentinde Yasir Arafat’ın yerine seçilen Filistin Devlet Başkanı Mahmud Abbas ile İsrail Başbakanı Ariel Şaron arasında imzalanan ateşkes anlaşması ile İkinci İntifada süreci sona erdi (Abbasov & Ercan, 2024: 24).Günümüzde geleneksel ayaklanma biçimlerinin yanı sıra “dijital intifada” ve “Küresel/Büyük İntifada” gibi kavramlar, direnişin yeni boyutlarını tanımlamaktadır. Filistin’de yaşanan insan hakları ihlalleri, şiddet ve uluslararası hukukun ihlali niteliğindeki eylemlerin dünya kamuoyuna duyurulmasında sosyal medya kritik bir rol üstlenmiştir. Ancak bu içeriklerin sansürlenmesi, erişim engelleri ve algoritmik kısıtlamalarla karşılaşılması【9】, dijital aktivizmi yeni bir direniş biçimine dönüştürmüştür. Dijital intifada, bu bağlamda, Filistin halkının maruz kaldığı zulmün görünür kılınması ve uluslararası toplumun dikkatinin çekilmesi amacıyla organize edilen bir çevrim içi direniş hareketidir【10】. Bu süreç, yalnızca çevrim içi protestolarla sınırlı kalmamış, küresel sokak eylemlerine ve uluslararası dayanışma ağlarının güçlenmesine de katkı sağlamıştır (Biçeroğlu & Mejdoup, 2024).Küresel/Büyük İntifada ise ABD-siyonist ittifakının【11】 “Ortadoğu’nun demokratikleştirilmesi” söylemi altında bölgedeki kaynakların ve siyasi yapıların denetim altına alınmasına karşı gelişen bir tepki hareketini tanımlamaktadır. Büyük İntifada, Filistin meselesinin uluslararası bir direniş haline gelişini anlatmaktadır (Demirer, 2005).Okuma ÖnerileriArı, Tayyar (2017). Geçmişten Günümüze Ortadoğu: Siyaset, Savaş ve Diplomasi 1, 7. Bursa: Alfa Akademi Yayınları.Dannemiller, Keith (2024). İntifada: Direniş Hatıraları, çev.: Mehdi Rezoug. İstanbul: Ketebe Yayınları.Filistin Kavramlar Sözlüğü (2024). Kelime: İntifada. Erişim Tarihi: 02.12.2024 https://platform.ilke.org.tr/infografik/filistin-kavramlar-sozlugu.