İznik Derbent Dokuması

İznik Derbent dokuması, Bursa’nın İznik ilçesinde geleneksel yöntemlerle yün, pamuk ve keten ipliklerden desenli veya düz olarak üretilen, örtüden iç giyime, kilimden torbaya kadar çeşitli kullanım alanlarına sahip bir dokuma türüdür. 1924’te Derbent Köyü’nde başlayan bu üretim, zamanla İznik’in tamamına yayılmış ve bölgenin hem ekonomik hem kültürel yapısında yer edinmiştir. Dokumalarda geleneksel siyah, bordo, lacivert, kırmızı, yeşil ve sarı renkler öne çıkarken; çift saksı, eğrelti, kırık metre ve ördek gibi özgün desenler, bu el işçiliğinin motiflerini oluşturur. 

İznik Derbent Dokuması (AA)

Genel Özellikleri

Geleneksel olarak siyah, bordo, lacivert, yeşil, kırmızı ve sarı renkler tercih edilmekle birlikte, tercihe bağlı olarak farklı renkler de uygulanabilmektedir. Kullanılan ipliklerin incelik ve kalınlıkları, dokunacak ürünün kullanım alanına bağlıdır ve 20’lik, 30’luk, 40’lık, 50’lik çözgü iplikleri tercih edilmektedir. Pamuk, keten veya yün iplikler tek başına ya da karışım şeklinde kullanılabilmekte, ayrıca farklı özellikteki ipliklerle de üretim yapılabilmektedir. Dokumaların eni ve boyu, üretilecek ürüne göre değişkenlik göstermektedir.

Tarihçesi ve Coğrafi Bağlantısı

İznik Derbent dokumasının kökeni, 1924 yılına, Bursa ili İznik ilçesine bağlı Derbent Köyüne dayanmaktadır. Zamanla üretim İznik ilçesinin tamamına yayılmıştır. İznik Derbent dokuması hem bölgenin ekonomisinde hem de geleneklerinde önemli bir rol oynamaktadır. Bu nedenle, coğrafi sınır ile üretim arasında doğrudan bir ün bağı bulunmaktadır.

Üretim Metodu ve Desenler

İznik Derbent dokuması, genellikle kirli beyaz veya krem rengi zemin üzerine yapılır. Geleneksel desenler arasında çift saksı, eğrelti, kırık metre, yan geçme, ördek, davul tokmağı, tefe, islihas yaprağı, kuş gözü, çapraz islihas, bıçak burnu ve kartopu gibi motifler yer alır. Bu desenler, dokumalarda hem görsel hem de işlevsel olarak belirleyicidir.

Ürün Türleri ve Özellikleri

• Yağlık: Renkli pamuk ipliğiyle dokunduktan sonra gergeflerde renkli iplik ve gümüş tel ile işlenen bir dokuma türüdür. Yağlı güreşlerde ödül amacıyla kullanılır, aynı zamanda gelin arabası süslemesi, gelin bohçası, ev dekorasyonunda örtü ya da el silme bezi olarak yer alır.
• Çevre: Düz pamuk dokuma üzerine gergeflerde renkli ipliklerle çiçek desenleri işlenir. Düğünlerde gelin bohçasında ve kız evinden erkek evine gönderilen söz mendili olarak yer bulur.
• Kuşak: Yün veya pamuk iplikten ip şeklinde dokunur, uçlarına püskül eklenir. Genellikle kırmızı ve beyaz renktedir, elbise kemeri olarak kullanılır.
• Döşek: Renkli çizgili yün dokumadır, yer minderi olarak işlev görür.
• Kilim: Kırmızı, mavi, yeşil ve sarı renklerde yün iplikle dokunur.
• Çerga: Siyah beyaz çizgili yün dokumadır. Özellikle kasım ayındaki zeytin hasadı sırasında kadınların soğuktan korunmak için kullandığı bir örtüdür.
• Torba: Siyah beyaz çizgili yün kumaştan üretilir, çanta şeklinde dikilir ve yün iplikle saç örgüsü şeklinde örülen bir askıya sahiptir.
• Gömlek: Genellikle düz beyaz veya kırmızı şeritli pamuk dokumadan üretilir, kol ağızları iğne oyası ile işlenir. Çeyizlerde yer alır ve iç giyim ürünü olarak kullanılır.
• Don: Pamuklu iplikten dokunur, paça kısımlarına iğne oyası ile renkli desenler yapılır. Erkekler tarafından iç giyimde, kadınlar tarafından eteğin altına paça desenleri görünecek şekilde kullanılır.
• Çendele: Kırmızı ve bordo yün iplikten desenli dokunur, önlük şeklinde hazırlanır ve bel kısmına kuşak takılır.
• Raramka: Siyah beyaz çizgili yün dokumadır, su taşırken kadınların başörtülerinin ıslanmasını önlemek için kullanılır.
• Fisto: İnce yün iplikten siyah beyaz çizgili dokunur, etek yapımında yer alır.
• Uçkur: Pamuklu iplikten kuşak biçiminde dokunur, uçlarına desen yapılır. Dokuma donların belini bağlamak için kullanılır.
• Peşkir: Pamuk iplikten dokunmuş, uçlarına renkli desenler işlenmiş havlu türüdür. Gelin bohçasında veya davetlerde hediye amaçlı verilir.
• Ekmek Bezi: Kırmızı, beyaz ve lacivert pamuk ipliklerle şeritli dokunur. Yemekleri sıcak tutma, tarlaya giderken ekmek sarma ve yoğurt kabı sarmada kullanılır.
• Çarşaf / Kırpa: Kırmızı ve beyaz pamuk iplikten çizgili ve kenar motifli dokunur, örtünme amacıyla kullanılır.

Bu dokumalarda kullanılan desenler arasında kartopu, ibrik, saksıda çiçek, lale, ebegümeci, ala kiraz, kuşgözü, kırık metre, eğrelti, yonca, tefe, yılan eğrisi, davul tokmağı, ördek, yan geçme, çapraz islihas ve bıçak burnu gibi motifler ile çeşitli geometrik desenler bulunur. Bu desenler hem görsel çeşitlilik hem de dokumanın geleneksel karakterinin bir parçasıdır.

İznik Derbent Dokuması (AA)

Coğrafi Sınır ve Üretim Koşulları

İznik Derbent dokuması üretiminin tüm aşamaları, Bursa ili İznik ilçesi sınırları içinde gerçekleşmek zorundadır. Bu coğrafi bağlantı hem geleneksel bilgi aktarımı hem de bölgesel üretimle sağlanmaktadır.

Tescil Bilgileri

İznik Derbent dokuması, coğrafi işaret olarak 16 Mayıs 2023 tarihinde, 1357 numara ile tescil edilmiştir. Başvuru numarası C2022/000334 olup başvuru tarihi 5 Ekim 2022’dir. Tescil ettiren kurum İznik Belediyesi’dir ve adresi Selçuk Mah. Rauf Denktaş Cad. No: 65/A İznik, Bursa’dır. Mahreç işareti türündeki bu coğrafi işaret, ürünün kendisi veya ambalajı üzerinde İznik Derbent dokuması ibaresi ve mahreç işareti amblemiyle yer almak zorundadır. Ürün veya ambalaj üzerinde kullanılamadığında, bu ibare ve amblem işletmede kolayca görülebilecek bir yerde bulundurulmalıdır.

Denetim ve Kontrol Mekanizması

İznik Derbent dokumasının üretim süreci, İznik Belediyesi koordinasyonunda denetlenmektedir. Denetim mercii; İznik Belediyesi, S.S. İznik Kadın Üreticiler Kalkınma Kooperatifi ve İznik Halk Eğitim Merkezinden seçilen uzman kişilerden oluşur. Denetimler yılda bir kez yapılmakla birlikte, şikâyet veya gerekli görülen durumlarda her zaman ek denetimler gerçekleştirilebilir. Denetimler sırasında üretimde kullanılan iplik türlerinin uygunluğu, desenlerin geleneksel özelliklere uygunluğu, üretim metodunun doğruluğu ve İznik Derbent dokuması ibaresi ile mahreç işareti ambleminin kullanım uygunluğu kontrol edilir. Denetim mercii, gerektiğinde kamu veya özel kuruluşlardan ya da uzman kişilerden hizmet alabilir. Tescil ettiren, bu coğrafi işaretin haklarının korunmasına yönelik hukuki süreçleri yürütme yetkisine sahiptir.