Ana YazarAbdullah KILIÇARSLAN13 Temmuz 2026 13:51

ORCID ID

0000-0002-7251-9990

Ticaret borsaları, tarımsal ürünler başta olmak üzere çeşitli emtiaların alım satımının şeffaf ve güvenilir bir ortamda gerçekleştirilmesine imkân sağlayan kurumlar olarak bilinmektedir. Piyasa katılımcılarının (üreticiler, tüccarlar ve yatırımcılar) organize bir mekânda (fiziksel veya dijital) buluşturulması neticesinde, serbest piyasa koşullarında arz ve talebin oluşumunda aracılık rolünü üstlenen ticaret borsaları, standardize edilmiş ürün ve hizmetlerle fiyat istikrarının sağlanması ve bilgi akışının kolaylaştırılması gibi çeşitli fonksiyonları yerine getirmektedirler (UNCTAD, 2009: 6-7). 18. yüzyılda Japonya’nın Osaka şehrinde pirinç tüccarlarının oluşturduğu piyasa yapısıyla (Dojima Pirinç Borsası) görünürlük kazanan ticaret borsaları; New York, Liverpool, İskenderiye, La Havre ve New Orleans gibi borsaların gelişimiyle 19. yüzyılda modern anlamdaki borsalara dönüşmüştür (Baffes & Nagle, 2022: 83).Dünyanın farklı bölgelerinde çeşitli ürünlerin alınıp satıldığı büyük ticaret borsaları bulunmaktadır. Bu borsaların gelişim düzeyleri; depolama, üretim hacmi, piyasa erişimi, piyasa altyapısı, katılımcı davranış ve algıları, katılımcı kaynaklı manipülasyonlar, düzenleyici kuruluşların öngörülemez politikaları, işlem maliyetleri, sözleşmelere uyum, piyasa yaptırımları ve ilgili ülkelerin emtia ticaretinin kayıt altına alınmasından vergi gelirlerinin tespitine uzanan birçok faktörün etkisi altındadır (Gorham & Singh, 2009: 161-176; Huda vd., 2023: 2-5; Sitko & Jayne, 2012: 276-280). Ticaret borsaları tarafından işletilen piyasalar, arz ve talep dengesine uygun, emtiaların gerçek değerini gösteren referans fiyatların oluşumuna imkân sağlayacak işlem süreçlerine sahiptir (Belay & Ayalew, 2020: 3-6; Simon & K.S, 2023: 3). İlgili işlem süreçleri, fiyatlardaki ani değişimlere karşı koruma sağlayarak, standartlara uygun, şeffaf ve güvenilir bir emtia ticaretinin gelişimini desteklemektedir. Piyasaya ait doğru verilerin (fiyat, miktar, kalite vb.) hızlı ve şeffaf bir şekilde paylaşılması piyasa katılımcılarının daha bilinçli kararlar almasına yardımcı olur. Bu bağlamda ticaret borsaları, salt ticaret yapılan yerler olmanın ötesinde, riskin etkin yönetildiği etkili mekânlar olarak ön plandadır (Rashid, 2015: 2).Filistin ihracatında tarım ürünlerinin payı yüzde 50’den fazla olup hurma ve zeytinyağı gibi ürünler ön planda yer almaktadır (T.C. Ticaret Bakanlığı Uluslararası Anlaşmalar ve Avrupa Birliği Genel Müdürlüğü, 2025: 10). Bu durum, tarım sektörünün ihracat gelirlerinin önemli bir kaynağı olarak Filistin ekonomisi için önemli olduğunu göstermektedir. 2024 yılında Filistin’in ihracat değeri 97,612 milyon dolardır. Bunun önemli bir kısmını oluşturan hurmanın değeri 57,286 milyon dolar iken sızma zeytinyağı ve fraksiyonlarının ihracat değeri ise 9,790 milyon dolardır. Hurmada en fazla ihracat değerine sahip ithalatçı ülke 19,864 milyon dolar ve yüzde 34,7 pay (4.255 ton) ile Türkiye olmuşken zeytinyağında en fazla ihracat değerine sahip ithalatçı ülke 3,356 milyon dolar ve yüzde 34,3 pay (986 ton) ile Suudi Arabistan’dır (International Trade Centre, 2025).Filistin’de organize bir ticaret borsası bulunmadığından alım satım işlemleri genellikle geleneksel yöntemlerle yürütülmektedir. Tarımsal ürünlerin ticareti büyük ölçüde kişisel ilişkilere ve üreticiler ile tüccarlar arasındaki doğrudan etkileşimlere dayanmaktadır. Bu etkileşimler Filistin Gıda Sanayileri Birliği, Eriha ve Ağvarlar Hurma Üreticileri Kooperatifi, Filistin Zeytin ve Zeytinyağı Konseyi gibi kuruluşlar aracılığıyla gerçekleşmektedir (Kudüs Ticaret Ataşeliği, 2025: 3). Ancak üreticiler yüksek nakliye ve paketleme maliyetleri nedeniyle düşük getiriler elde etmektedir (Aburajab-Tamimi, 2009: 9). Dolayısıyla emtia borsacılığı sisteminin olmaması, Filistinli çiftçilerin başta fiyat risklerini etkin bir şekilde yönetmesine ve piyasa verilerine sağlıklı bir şekilde erişemesine engel olmakta bu da daha geniş pazarlara erişme imkanlarını sınırlamaktadır (Abuzir vd., 2022: 12-13). Filistin’de tarımsal emtia ticaretine yönelik organize bir borsasının kurulması (şeffaf fiyatlandırma, standart kalite kriterleri ve risk yönetimi araçlarını sağlayacak şekilde) tarım sektörünün daha sağlıklı çalışması için bir fırsat sunabilir (Ergun, 2023: 82). Ancak Filistin’in tarım piyasası, yüksek pazarlama maliyetleri, verimsizlik ve İsrail’e olan ekonomik bağımlılık gibi sorunlar yaşamaktadır. İsrail’in uyguladığı abluka ve işgal politikaları nedeniyle süregelen siyasi istikrarsızlık, bu zorlukları daha da artırmaktadır (Burton, 2016: 57).Ticaret borsalarının ekonomik aktiviteler üzerindeki olumlu etkileri göz önüne alındığında, ihdas edilecek muhtemel bir ticaret borsası müessesesinin İsrail zulmü altında onurlu mücadelesini sürdüren Filistin açısından stratejik bir araç olarak değerlendirilmesi gerekmektedir. Ticaret Borsası, özellikle Filistin’de tarım sektörünün gelişmesine katkıda bulunarak, üreticilerin gelirlerini artırmalarına ve kalkınmanın desteklenmesine yardımcı olabilir. Ancak, Filistin’de kurulacak muhtemel bir ticaret borsasının başarılı olabilmesi için; güçlü bir altyapı, şeffaf düzenleme, etkin bir yönetim ve tüm paydaşların katılımı gereklidir. 55’i elektronik satış salonu olmak üzere 113 ticaret borsasına sahip Türkiye’nin bu alanda sağlayacağı destek süreci hızlandırabilir. Ayrıca, Malezya, Mısır, Endonezya ve Pakistan gibi önemli Müslüman ülkelerin katkı ve tecrübeleri ile destek sunmaları da kurumsallığı hızlandırabilir. Filistin’deki siyasi ve ekonomik koşullar göz önünde bulundurularak, borsanın yerel ve bölgesel ihtiyaçlara ve koşullara uygun olarak tasarlanması da önemlidir. Bu sayede, ticaret borsası Filistin ekonomisinin büyümesine katkıda bulunabilir ve bölgedeki ekonomik istikrarın sağlanmasına yardımcı olabilir.