Türkiye Dokuma Atlası Projesi

Türkiye Dokuma Atlası Projesi, Emine Erdoğan’ın himayesinde, Millî Eğitim Bakanlığı Hayat Boyu Öğrenme Genel Müdürlüğüne bağlı İstanbul Sabancı Beylerbeyi Olgunlaşma Enstitüsü yürütücülüğünde başlatılan bir kültür, araştırma ve envanter çalışmasıdır.^【1】Proje; T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı, T.C. Ticaret Bakanlığı, Türkiye İhracatçılar Meclisi (TİM) ve İstanbul Tekstil ve Hammaddeleri İhracatçıları Birliği (İTHİB) desteği ve Marmara Üniversitesinin katkılarıyla sürdürülmektedir.^【2】

^{Dokuma Atlası Sergisi'nden Kareler (}AA⁾

Geleneksel Türk dokumacılığı, Orta Asya’dan gelerek Anadolu’nun yerel kültürleriyle birleşen ve Selçuklu ile Osmanlı dönemleri boyunca gelişim gösteren bir üretim geleneğidir. Anadolu’da yaklaşık 9 bin yıl önce Çatalhöyük’te başlayan dokumacılık faaliyetleri, tarih boyunca bölgeyi dokuma ticaretinin merkezlerinden biri hâline getirmiştir. Dokumalarda yer alan renkler, motifler ve desenler, Türk toplumunun duygu ve düşünce dünyasını aktaran yazılı ve sözlü ifade biçimleri arasında yer almaktadır. Ancak geleneksel dokuma kültürü, sanayileşme süreci, teknolojik değişimler ve çeşitli dönüştürme uygulamaları nedeniyle aslından uzaklaşma ve kaybolma riskiyle karşı karşıya kalmıştır.^【3】

Projenin genel amacı, Anadolu’nun dokuma mirasını araştırmak, elde edilen verileri tek bir kaynakta toplamak, yöresel dokumaları teknik açıdan inceleyerek kimliklendirmek ve koruma altına almaktır.

Projenin tespit edilen temel amaç ve hedefleri şunlardır:

^{Dokuma Atlası Sergisi} (AA)

• Geleneksel dokumaların ham madde, dokuma, boyama ve coğrafi işaret durumlarını inceleyerek yün, pamuk, keten ve ipek gibi doğal elyafların kullanım izlerini takip etmek.
• Dokumaların aslına uygun olarak yeniden üretilmesini sağlamak ve geleneksel yöntemlerle üretilmiş mevcut örnekleri muhafaza etmek.
• Karakteristik yöresel dokumalar için coğrafi işaret tescilini teşvik etmek ve tescilli dokumaların belirlenen standartlara uygun üretilmesini denetlemek.
• Doğal bitkisel boyama ve yerel dokuma yöntemlerini sergileyerek yerli ve yabancı tasarımcılar ile satın almacıların dikkatini bu ürünlere çekmek.
• Sürdürülebilir, doğa dostu ve çevreci tekstil ürünlerinin geliştirilmesini desteklemek.
• Kadın istihdamını artırmak ve yerel üretimi destekleyerek geleneksel dokumacılığı prestijli bir ticari faaliyete dönüştürmek, böylece yerel kalkınmaya katkı sunmak.
• Dokumacılığın tarihsel merkezleri olan Denizli, Bursa, İstanbul, Karadeniz’deki keten ve kenevir merkezleri ile Erzurum, Siirt, Şırnak gibi yünlü dokuma bölgelerini kapsayan "Dokuma Kültürü Rotaları" ve "Yaşayan Müzeler" oluşturarak kültür turizmini canlandırmak.
• "Türk Dokuması" kavramını küresel pazarda ve tasarım dünyasında bir marka hâline getirmek.^【4】

Proje kapsamındaki çalışmalar çoklu kurumsal iş birlikleriyle yürütülmektedir. Destek veren kurumlar şunlardır:

• T.C. Millî Eğitim Bakanlığı (Hayat Boyu Öğrenme Genel Müdürlüğü, Olgunlaşma Enstitüleri, Halk Eğitimi Merkezleri)
• T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı (Araştırma ve Eğitim Genel Müdürlüğü - ARAGEM, İl Kültür ve Turizm Müdürlükleri, Müzeler)
• T.C. Ticaret Bakanlığı
• Türkiye İhracatçılar Meclisi (TİM)
• İstanbul Tekstil ve Hammaddeleri İhracatçıları Birliği (İTHİB)
• Marmara Üniversitesi (Tekstil Mühendisliği - Tekstil ve Yazma Eserler Konservasyon ve Restorasyon AR-GE Laboratuvarı)
• Yerel Yönetimler (Büyükşehir Belediyeleri, İl ve İlçe Belediyeleri)
• Sivil Toplum Kuruluşları, Vakıflar ve Yerel Kadın Kooperatifleri

Projeye veri sağlamak amacıyla yürütülen belge ve literatür taramaları şu alanlarda gerçekleştirilmiştir:

Yazılı ve Dijital Kaynak Taramaları: ARAGEM Arşivi, Marmara Üniversitesi, Mimar Sinan Güzel Sanatlar Üniversitesi, İSAM, Sabancı Olgunlaşma Enstitüsü Kütüphanesi ve Millî Kütüphane taranmıştır. Bu taramalarda 1550’yi aşkın tez, makale, bildiri ve kitap bölümü incelenerek il ve bölge bazında tasnif edilmiş; 500'e yakın dokuma kumaş ismi tespit edilmiştir. Şeriye Sicilleri ve tereke kayıtları da incelemeye dahil edilmiştir.

Özel Katalog ve Albüm Çalışmaları: ARAGEM arşivinde bulunan ve 1960’ların ikinci yarısında müzelerden derlenen 63 sayfa ve 467 dokuma örneğinden oluşan "Türk El Dokumaları Albümü", enstitünün Restorasyon ve Konservasyon Bölümünde bakıma alınmıştır.

Marmara ve Mimar Sinan Güzel Sanatlar Üniversiteleri kütüphanelerinde yer alan iki ayrı "Kenan Özbel Kumaş Kataloğu" dijital ortama aktarılmıştır.

T.C. Cumhurbaşkanlığı Osmanlı Arşivi'nde yer alan Osmanlı dönemi dokumacılığına ait vesikalar ve kumaş tanıtım defterleri tespit edilerek günümüz Türkçesine aktarılması hedeflenmiştir.

Boratav İhtisas Kütüphanesi’nden 200 adet makale tespit edilerek kopyalanmıştır.

ARAGEM Veri Bankası İncelemeleri: ARAGEM Halk Kültürü Bilgi ve Belge Merkezi'nde bulunan 350 fotoğraf, 450 slayt, 76 etnografik eşya, 23 yazılı belge, 50 dokuma ustasına ait bilgi, 11 belgesel videobant ve 467 dokuma örneği veri formlarına işlenmiştir. Ayrıca geleneksel giysilerle ilgili 220 fotoğraf ve 1770 slayt tasnif edilmiştir.^【5】

Saha verilerinin toplanması amacıyla MEB Hayat Boyu Öğrenme Genel Müdürlüğü aracılığıyla 24 Olgunlaşma Enstitüsü ve 990 Halk Eğitimi Merkezine ulaşılmıştır. Uygulanan anket ve veri formları ile bu kurumlarda üretilen veya muhafaza edilen dokuma türleri, dokuma adları ve tezgâh bilgileri kayıt altına alınarak tablolara aktarılmıştır.^【6】

^{Dokuma Atlası Sergisi'nde Bulunan Ürünler} (AA)

Marmara Üniversitesi Tekstil Mühendisliği Tekstil ve Yazma Eserler Konservasyon ve Restorasyon AR-GE Laboratuvarı'nda dokuma örnekleri bilimsel yöntemlerle analiz edilmiştir. Bu süreçte dokumayı oluşturan ipliklerin ham maddesi, dokuma örgü yapısı ve boyar madde türleri tayin edilmiştir. Elde edilen veriler doğrultusunda dokumaların yeniden doğal boyar maddelerle renklendirilmesi ve teknik olarak iyileştirilmesine yönelik AR-GE çalışmaları gerçekleştirilmiştir.

Yürütülen akademik araştırmalar sonucunda "Osmanlı Saray Kumaşları" ve "Anadolu Yöresel Kumaşları" başlıkları altında 397 yöresel kumaş türü tespit edilerek veri tabanına kaydedilmiştir. Projede öne çıkan ve karakteristik özellikleri belirtilen başlıca dokuma türleri şunlardır:

• Antep Kutnu: Renk ve desen zenginliğiyle dikkat çeken dokuma türüdür.
• Ankara Sofu: Yüzyıllar boyunca yumuşaklığı, ipeksi dokusu ve su iticilik özelliğiyle bilinen benzersiz yünlü dokumadır. Ankara kırsalında kurulan dokuma atölyeleriyle yeniden canlandırılmasına yönelik projeler yürütülmektedir.
• Şal Şapik: Bölgesel bir yünlü dokuma örneğidir.
• Rize Bezi (Feretiko): Karadeniz bölgesine özgü geleneksel bitkisel dokuma.
• Ehram: Yöresel yünlü dokuma türüdür.
• Beledi: Geleneksel tezgâh dokuması türüdür.
• Denizli Buldan Bezi: Doğal boyalarla renklendirilen, hafif ve parlak ipek/pamuklu dokuma türüdür.
• Üsküdar Çatması: Desen ve renk yapısıyla ev tekstilinde kullanım potansiyeli bulunan Osmanlı dönemi dokumasıdır.

^{"Türkiye Dokuma Atlası-Kumaşın Hafızası" Sergisi} (AA)

Projenin ilk somut çıktısı olarak hazırlanan "Dokuma Atlası Sergisi", 22 Haziran 2021 tarihinde Cumhurbaşkanlığı Beştepe Sergi Salonu'nda açılmış ve 22 Eylül 2021 tarihine kadar 3 ay boyunca haftanın 6 günü ziyarete açık kalmıştır. Serginin küratörlüğünü Güneş Güner, koordinatörlüğünü Ayşe Dizman, danışmanlığını ise Prof. Dr. Hülya Tezcan, Prof. Dr. Aydın Uğurlu ve Prof. Dr. Mehmet Akalın üstlenmiştir.

Sergide yer alan ana bölümler ve eserler şunlardır:

• Dokuma Kumaş Koleksiyonu: Türkiye'nin farklı bölgelerinden toplanan 150'yi aşkın mekikli dokuma kumaş çeşidi sergilenmiştir. Kumaşlar; T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı İl Kültür Müdürlükleri, Yerel Yönetimler, Olgunlaşma Enstitüleri, Halk Eğitimi Merkezleri ve özel atölyelerden bağış yoluyla temin edilmiş; "Anadolu Dokumaları", "Coğrafi İşaretli Dokumalar", "Yöresel Dokumalar" ve "Ulusal Dokumalar" başlıkları altında tematik ve kronolojik olarak sunulmuştur.
• Tarihî Kumaş ve Alet Koleksiyonları: İstanbul Beylerbeyi Sabancı Olgunlaşma Enstitüsü Müzesi ile koleksiyoner Yusuf İyilik’in koleksiyonundan Osmanlı dönemi kumaş parçaları ve Alper Kanca El Aletleri Koleksiyonu'na ait geleneksel dokumacılık aletleri yer almıştır.
• Çağdaş Dokuma Sanatı Eserleri: Aydın Uğurlu’nun Doğa Üçlemesi, Elisabeth Strub Madzar’ın Pa ve Umay Ana isimli eserleri ile Servet Senem Uğurlu’nun Anadolu Tanrıçaları başlıklı dokuma heykelleri sergilenmiştir.
• Zaman Tüneli Tasarımları: Mehmet Demir, Mert Çelebi, Senem Kula ve Rümeysa Kış’ın geleneksel kumaşları modern tasarımlara dönüştürdüğü çalışmaları sergilenmiştir.

Sergi kapsamında ayrıca akademisyenler, dokuma ustaları, sektör temsilcileri ve tasarımcıların katılımıyla "Geleneksel ve Yöresel Dokumaların Farklı Açılardan Değerlendirilmesi", "Bir Kültürü Yaşatmak, Dokuma Zanaatı ve Coğrafi İşaretler" ve "Türk Dokumasında El Ele Vermek" başlıklı paneller düzenlenmiştir.

Proje kapsamında üretilen eserler, uluslararası alanda görünürlük sağlamak amacıyla Avrupa Konseyi Parlamenter Meclisi (AKPM) Türk Delegasyonu ev sahipliğinde Fransa'nın Strazburg kentindeki Avrupa Konseyi binasında sergilenmiştir. 26-30 Ocak 2026 tarihleri arasında, AKPM'nin kış oturumu süresince düzenlenen "Türkiye Dokuma Atlası-Kumaşın Hafızası" başlıklı sergi, Türkiye'nin yedi bölgesine ait dokuma kültürünü tarihsel, toplumsal ve estetik boyutlarıyla uluslararası kamuoyuna sunmuştur.

^{Avrupa Konseyi'nde "Türkiye Dokuma Atlası-Kumaşın Hafızası" Sergisinin Açılışı} (AA)

Sergileme stratejisi ve uluslararası niteliği şu hususları kapsamaktadır:

• Çevresel Sürdürülebilirlik ve Sıfır Atık: Sergide sunulan dokumalar, doğal lifler ve yerel ham maddelerle üretilmiştir. Dokumacılığın eski usul üretim teknikleri, Avrupa Konseyi'nin kültürel mirasın korunması, kırsal kalkınma ve çevresel sürdürülebilirlik ilkeleri ile "sıfır atık" yaklaşımına uygun bir model olarak konumlandırılmıştır.
• Uluslararası Raporlar ve Akademik Bağlam: Sergide ele alınan geleneksel üretim pratikleri, AKPM'de kabul edilen "Kültürel Miras ve İklim Değişikliği" raporu ile AKPM Kültür Komisyonu üyesi ve AK Parti Ankara Milletvekil Zeynep Yıldız tarafından hazırlanan "Avrupa Kırsal Kültürünün ve Mirasının Korunması" başlıklı raporun içeriğinde yer alan sürdürülebilir kültürel miras yaklaşımlarıyla ilişkilendirilmiştir.