Ana YazarFırat OK13 Temmuz 2026 13:51

ORCID ID

0000-0003-4999-1688

Pasif direniş, kamusal alanda yapılan itiraz ve toplumsal istek içeren, adaletsiz olduğu düşünülen yasalara karşı bilinçli hareket eden ve şiddet içermeyen itaat etmeme eylemidir. Pasif direnişin amacı mevcut hukuk düzenini devrimci bir anlayışla yıkmak değil, sadece hukuksuz ve adaletsiz görülen yasaların değişmesini sağlamaktır (Rawls, 2001). Yapılan eylemlerde şiddet unsurunun olmaması kitleselleşme adına önemlidir. Pasif direnişin eylemleri genel olarak gösteriler, yürüyüşler, ekonomik ve siyasi boykotlar【1】, açlık grevi, pankart açma, iş birliğinden kaçınma ve genel grevler biçimindedir. Geniş kitlelere ulaşmak, pasif direnişin başarıya ulaşması için büyük önem taşır. Aynı şekilde haksız uygulamalara, işgale ve hukuksuzluğa karşı da bu direnme yöntemi sıklıkla gündeme gelebilir.Pasif direniş yöntemi Henry David Thoreau, Mahatma Gandhi, Martin Luther King, Rosa Park gibi önemli kişiler tarafından başarılı bir şekilde uygulanmış ve geniş kitlelere ulaşılmıştır (Altunel, 2011: 443-458). Thoreau’nun savaşı finanse etmeye itirazı, Gandhi’nin İngiliz kolonyalizminin haksız politikalarına tepkisi, King ve Park’ın ırk ayrımcılığına karşı geliştirdikleri eylemleri pasif direniş tarihinde önemli bir yere sahiptir.Söz konusu Filistin olunca çok fazla eylem çeşitliliği de gündeme gelmektedir. Zira 1948’den beri sürmekte olan işgal, sürgün, toplu katliamlar, toplu cezalandırmalar, ablukalar eylemlerin rengini farklılaştırabilmektedir. Aslında, Filistinlilerin haksızlığa karşı pasif direnişten silahlı mücadeleye hatta Filistin tarzı bir pasif direniş olan “sumud”a kadar her türlü yöntemi denedikleri söylenmelidir. Filistinliler için dünyanın dört bir tarafında da benzeri eylemler düzenlenmekte ve bu Filistin yanlısı eylemlerin hemen hepsi pasif direniş çerçevesinde yapılmaktadır.Filistinli sanatçıların yaptığı pasif direniş eylemleri oldukça önemlidir. Örneğin, Birinci İntifada (1987 – 1993) sırasında İsrail ürünlerini boykot bu eylemlerden biridir. Zira işgal altındaki Filistin’e boya, tuval gibi sanatsal malzemelerin girişi İsrail aracılığıyla gerçekleşmektedir. Filistinli sanatçılar bu süreçte malzemeleri İsrail’den almayarak toprak, kum, çamur, kına gibi nesnelerle sanat eserleri üretmişlerdir【2】 (Tansel, 2018). Aynı şekilde sanat alanında konulan yasakları barışçıl yollarla aşmak da sanatçıların başvurduğu bir başka yoldur. Filistin bayrağının kullanımının yasaklanması sonucunda bayrağın rengini taşıyan karpuz diliminin sanat eserlerinde kullanılması da bu çerçevede düşünülebilir (Çolak & Kayam, 2021). Böylece izleyici sadece eserin içeriğini anlamaya çalışmakla kalmamış; malzeme, malzeme temini, simgeler ve simgelerin hikâyeleri üzerine de düşünmeye yönlendirilmiştir. Filistinli sanatçıların geliştirdiği bu yöntemler yıllar boyunca İsrail’in baskısını ve şiddetini anlatmaya devam etmiştir.Filistinliler yaşadıkları sorunlar karşısında kendilerine özgü eylemler de yapmaktadırlar. İşgal güçlerinin gasp ettiği arazilerdeki ağaçları kesmelerine karşı Filistinlilerin bağlarına/bahçelerine sahip çıkmak amacıyla ağaç dikme seferberliği başlatmaları ve İsrail’in aradığı bir Filistinlinin kafasının sıfır numara traşlı olduğunu duyurması üzerine çok sayıda Filistinlinin kafasını kazıtarak “onurlu dazlaklık” eylemi başlatmaları (Bulut, 2022) bu konuda gösterilebilecek iki örnektir.Yine 2005 yılında Filistinli sivil toplum ve diğer kitle örgütleri, insan haklarını ihlal eden ya da bu ihlale bir şekilde iştirak eden şirket, kurum ve kuruluşlara karşı pasif direniş hareketi başlatmıştır. Hareket bu kurum ve kuruluşları boykot etme, İsrail’in BM ve FIFA gibi kuruluşlardan çıkarılmasını talep etme, İsrail ile yapılan ticaret anlaşmalarını sonlandırma yönünde hükümetlere çağrı yapma çalışmalarını da içeren bir uluslararası kampanya (Boycott, Divestment and Sanctions – BDS) olarak yapılanmıştır. Bu pasif direnişin amacı İsrail’i cezalandırmaktan çok insan haklarına ve uluslararası hukuka uyması, Filistinlilerin özyönetim hakkını tanıması【3】 yönünde -pasif direniş ilkelerine uygun şekilde- İsrail’e baskı yapmakla ilgilidir. Kampanyanın dile getirilen hedefleri arasında işgale ve Filistinlilere ait toprakların kolonileştirilmesine son verilmesi【4】, apartheid duvarının yıkılması, Arap kökenli İsrail vatandaşlarının【5】 eşit haklara sahip olması ve BM’nin 194 sayılı kararı gereğince Filistinli göçmenlerin evlerine ve mülklerine dönmelerinin sağlanması【6】 sayılabilir (Barguti, 2010). Bu direniş ayrıca dünya çapında bir harekete dönüştüğünden Filistinliler için yapılan pasif direniş eylemleri içinde en önemli örneklerden biri olmuştur.Bu örnekten de anlaşılacağı gibi pasif direnişin etkili olması için gereken unsurların başında demokrasinin, ifade özgürlüğünün, kitlelerin, medyanın ve uluslararası kuruluşların desteği gelmektedir. 7 Ekim 2023’te Hamas’ın eylemleri gerekçe gösterilerek başlatılan süreçte İsrail’in Gazze’de yaptığı sivil katliamları durdurmak için dünyanın birçok ülkesinde yapılan protesto, yürüyüş, boykot ve kınamalar pasif direniş eylemlerinin kitleselleşmesine örnek olarak verilebilir. Alınan boykot kararları sonrasında İsrail’e desteğini açıklayan birçok şirketin kâr oranlarında ciddi düşüşler yaşanmıştır. Boykot sonrasında İsrail’e yapılan yardımlarda bir azalma olmasa da şirketlerin kâr oranlarının düşmesi hatta zarar açıklaması pasif direniş eylemlerinin etkisini ortaya koymaktadır. Hamas operasyonunun ilk günlerinde nerdeyse tüm Avrupa’nın desteğini alan İsrail, yapılan pasif direniş eylemlerinden sonra destekçilerini önemli oranda kaybetmiş ve uluslararası arenada büyük bir çıkmaza doğru sürüklenmiştir.Okuma ÖnerileriBeer, M. (2021). Civil Resistance Tactics in the 21st Century. M. Bartkowksi & J. Constantine (Ed.). Washington: International Center on Nonviolent Conflict.International Center on Nonviolent Conflict (2025). A Force More Powerful. Erişim Tarihi: 04.02.2025, https://www.nonviolent-conflict.org/force-powerful-english/.