Mardin (İl)

Mardin, Mezopotamya ve Anadolu'nun kesişim noktasında yer alan, tarih boyunca farklı medeniyetlere ev sahipliği yapmış kadim bir şehirdir. Taş işçiliğiyle öne çıkan mimarisi, farklı kültür ve inançların bir arada varlığını sürdürdüğü sosyal yapısı ile dikkat çeker. Geçmişi M.Ö. 50 binlere kadar uzanan şehir, Sümerlerden Romalılara, Artuklulardan Osmanlılara kadar birçok uygarlığın izlerini taşımaktadır. Tarihi yapıları, geleneksel el sanatları ve zengin mutfak kültürü ile Mardin, çok katmanlı bir kültürel mirasa sahiptir.

Mardin Evleri

Tarihçe

Mardin, tarih öncesi dönemlerden günümüze kadar birçok uygarlığa ev sahipliği yapmış, Mezopotamya'nın kuzey sınırında önemli bir kültürel ve ticari merkez olarak varlığını sürdürmüştür. Coğrafi konumu nedeniyle farklı dönemlerde birçok devletin hâkimiyetine giren şehir, taş işçiliği, çok kültürlü yapısı ve mimari dokusuyla dikkat çekmektedir.

Tarih Öncesi Kültürler

Mardin'in medeniyet tarihindeki en eski izleri Müsteriyen Dönemi’ne (MÖ 50.000) kadar uzanmaktadır. Mezopotamya'nın dağlık sınırlarında, özellikle Jermo’nun Neolitik yerleşiminde bu tarihsel geçişin izlerini görmek mümkündür. Bölgede MÖ 6750 civarında tarım ve hayvancılıkla ilgili yerleşimlerin başladığı bilinmektedir. Tell Halaf Kültürü (MÖ 4500) döneminde metal işçiliği başlamış, tekerlekli araçlar, taş kaplamalı yollar ve yüksek dereceli fırınlar kullanılmaya başlanmıştır. Mardin’in en eski yerleşimcileri Subarular olup, bu halkın Mezopotamya’daki etkileri hakkında kesin bilgiler bulunmamaktadır. Sümerler ile birlikte MÖ 3000’lerde yazının kullanılmaya başlanmasıyla, bölgedeki medeniyetler daha sistematik bir kayıt altına alınmıştır.

Akadlar (MÖ 2350-2000)

Akadlar, Sümerler ile birlikte Mezopotamya'da ilk merkezi imparatorluğu kurarak bölgenin siyasi yapısını değiştirmiştir. Sargon, Rimuş, Maniştusu, Naram-Sin ve Şar-kali-şarri gibi yöneticiler, Mezopotamya topraklarını tek bir merkezde birleştirmiş ve Mardin bölgesi de bu yönetim altında kalmıştır.

Babil Dönemi (MÖ 2000-1500)

Babil Krallığı’nın en güçlü olduğu Hammurabi (MÖ 1792-1750) döneminde Mardin de Babil egemenliğine girmiştir. Mezopotamya’nın ticaret merkezi haline gelen şehir, bu süreçte bilim, hukuk ve mimari alanlarında gelişim göstermiştir.

Huriler ve Mitanni Krallığı (MÖ 1600-1300)

Huriler, MÖ 3. binyılın sonlarında bölgeye yerleşmiş, ancak en güçlü oldukları dönem MÖ 1500-1300 yılları arasındaki Mitanni Krallığı olmuştur. Huriler, Mezopotamya'da önemli bir kültürel miras bırakmış ve Hititlerle siyasi rekabet içinde olmuşlardır.

Asur ve Yeni Babil İmparatorluğu (MÖ 1300-539)

Mardin, Asur Krallığı’nın (MÖ 1300-612) egemenliğinde uzun süre kalmış, ardından Yeni Babil İmparatorluğu’nun (MÖ 612-539) kontrolüne geçmiştir. Bu dönemlerde bölge, askeri garnizonlarla güçlendirilmiş ve ticaret yolları üzerinde bir istasyon merkezi haline getirilmiştir.

Persler ve Helenistik Dönem (MÖ 539-63)

Mardin ve çevresi, Pers İmparatorluğu (Ahamenişler) (MÖ 539-331) döneminde satraplık sistemiyle yönetilmiştir. Büyük İskender’in (MÖ 336-323) bölgeyi ele geçirmesiyle Helenistik Dönem başlamış, ardından Seleukos Krallığı (MÖ 312-63) hüküm sürmüştür.

Roma ve Bizans Dönemi (MÖ 63 - MS 641)

MÖ 63 yılında Roma İmparatorluğu, bölgeyi Partlardan almış, ardından Bizans İmparatorluğu’nun egemenliğine girmiştir. Bizans ve Sasani İmparatorluğu (MS 224-651) arasındaki savaşlar sırasında, Mardin sık sık el değiştirmiştir. Bu dönemde Dara Antik Kenti, Bizans tarafından büyük bir askeri merkez olarak kullanılmıştır.

Arap Fethi ve Abbasi Dönemi (MS 641-1250)

MS 641 yılında Arapların bölgeyi fethetmesiyle, Mardin İslam dünyasına dâhil olmuş ve Emeviler (MS 661-750) ile Abbasiler (MS 750-1258) döneminde büyük bir kültürel ve ticari merkez olmuştur. Abbasiler döneminde Beni Tağlip, Bekir ve Tamim gibi Arap aşiretleri Mardin'de önemli roller oynamıştır.

Hamdaniler ve Mervaniler (MS 895-1089)

Mardin, Hamdaniler döneminde Musul Emirliği’ne bağlı olarak yönetilmiş, ardından Mervaniler (MS 990-1085) bölgeye hâkim olmuştur. Bu süreçte Mardin, savunma açısından güçlendirilmiş ve ticari ilişkiler artmıştır.

Selçuklular ve Artuklular (MS 1089-1409)

MS 1089 yılında Selçuklular, Mervanileri yenerek Mardin’i fethetmiştir. Ancak, Artuklular (MS 1101-1409), kısa süre sonra bölgeyi ele geçirerek Mardin’i Türk-İslam mimarisinin önemli merkezlerinden biri haline getirmiştir. Artuklular, inşa ettikleri medreseler, camiler ve hanlarla Mardin’i ilmi ve kültürel açıdan zenginleştirmiştir.

Moğollar ve Timur Dönemi (MS 1250-1409)

Moğollar (İlhanlılar), MS 1250’lerde bölgeyi ele geçirmiş, ardından Timur (MS 1400-1401) tarafından büyük yıkıma uğramıştır.

Karakoyunlular ve Akkoyunlular (MS 1409-1508)

Karakoyunlular, 1409’da Mardin’i ele geçirmiş, ardından Akkoyunlular (MS 1469-1508) bölgeyi hâkimiyetlerine almıştır.

Safeviler ve Osmanlı Dönemi (MS 1508-1923)

Safeviler, 1508’de Mardin’i ele geçirmiş, ancak Yavuz Sultan Selim (1516) bölgeyi Osmanlı topraklarına katmıştır. Osmanlı döneminde Mardin, idari, ticari ve kültürel açıdan gelişmiş, önemli bir ticaret ve sanat merkezi olmuştur.

Cumhuriyet Dönemi (1923 - Günümüz)

Mardin, Türkiye Cumhuriyeti'nin kuruluşuyla birlikte modern yönetim sistemine entegre olmuş, farklı kültürel ve etnik grupların bir arada yaşadığı bir şehir olarak varlığını sürdürmüştür. Günümüzde Mardin, tarihi yapıları, el sanatları ve mutfak kültürüyle dikkat çeken bir merkez olarak önemini korumaktadır.

Mardin Eski Şehir

Coğrafi Yapı

Mardin, Türkiye’nin güneydoğusunda, Mezopotamya Ovası’nın kuzey sınırında yer alan önemli bir şehirdir. Stratejik konumu nedeniyle tarih boyunca birçok medeniyete ev sahipliği yapmış olan şehir, farklı coğrafi özellikleri ve iklim koşulları ile dikkat çeker.

Konum ve Sınırlar

Mardin, 37° 11' - 38° 45' kuzey enlemleri ve 39° 56' - 42° 54' doğu boylamları arasında yer almaktadır. Türkiye’nin Güneydoğu Anadolu Bölgesi'nde bulunan il, batıda Şanlıurfa, kuzeyde Diyarbakır ve Batman, doğuda Siirt ve Şırnak, güneyde ise Suriye ile sınır komşusudur. Suriye ile 180 km uzunluğunda bir sınırı bulunan Mardin, Ortadoğu’ya açılan önemli bir ticaret noktasıdır.

İklim

Mardin’in iklimi, bölgenin coğrafi yapısı nedeniyle farklılık göstermektedir. Kuzeydeki dağlık alanlar soğuk havanın etkisini artırırken, güneydeki Mezopotamya Ovası’ndan gelen sıcak hava dalgaları bölgeyi etkilemektedir.

Genel olarak karasal iklim görülse de, bazı bölgelerde Akdeniz iklimi etkileri hissedilmektedir. Yazlar çok sıcak ve kurak, kışlar ise soğuk ve yağışlı geçmektedir. Kış aylarında kuzeydeki dağlık bölgeler kar alırken, güneydeki ovalık alanlarda genellikle yağmur görülmektedir.

Mikroklima Alanları:

Derik, Nusaybin ve Savur ilçelerinde pamuk, fındık ve zeytin yetişmesi, bu bölgelerin mikroklima özellikleri taşıdığını göstermektedir. Bu ilçelerde Akdeniz iklimi ile karasal iklimin ortak özellikleri hâkimdir.

Yeryüzü Şekilleri

Mardin’in yeryüzü şekilleri, dağlar, platolar ve ovalardan oluşmaktadır.

• Mardin Dağları (Mazı Dağları): Şehrin kuzeyinde yer alan Mazı Dağları, ilin en önemli yükseltileri arasındadır.
• Mezopotamya Ovası: Şehrin güneyinde bulunan ova, tarım açısından büyük önem taşımaktadır.
• Savur, Midyat ve Ömerli Platoları: Şehrin iç kesimlerinde yer alan platolar, yerleşim ve tarımsal faaliyetler açısından kullanılır.

Mardin’in deniz seviyesinden yüksekliği (rakımı) yaklaşık 1.083 metredir. Ancak şehir merkezi yüksek bir noktada bulunurken, güneydeki ovalık bölgelerde rakım 400-500 metreye kadar düşmektedir.

Doğal Kaynaklar ve Madenler

Mardin’de çeşitli maden yatakları ve doğal kaynaklar bulunmaktadır.

• Fosfat: Türkiye’de önemli fosfat yataklarından biri Mardin’de yer almaktadır.
• Kireç taşı: İnşaat ve taş işçiliğinde kullanılan bu taş, Mardin’in mimari yapısında önemli bir yer tutmaktadır.
• Linyit ve tuz yatakları: Bölgenin bazı kesimlerinde linyit ve tuz yatakları bulunmaktadır.

Akarsular ve Barajlar

Mardin’in önemli akarsuları ve su kaynakları şunlardır:

• Çağ Çağ Çayı: Midyat ve Nusaybin’den geçerek Suriye’ye dökülmektedir.
• Zergan Çayı: Mardin’in su kaynaklarından biri olup tarımsal sulamada kullanılır.
• Beyazsu: Midyat ve Nusaybin arasında yer alan bu su kaynağı, bölgenin içme suyu ihtiyacını karşılamaktadır.
• Dicle Nehri: Mardin’in doğusunda yer alan Dicle Nehri, bölge için önemli bir su kaynağıdır.

Mardin’de tarım ve enerji üretimi için kullanılan bazı önemli barajlar bulunmaktadır:

• Ilısu Barajı: Dicle Nehri üzerinde yer alan baraj, Türkiye’nin en büyük hidroelektrik santrallerinden biridir.
• Cizre Barajı: Su temini ve enerji üretimi amacıyla kullanılan bir diğer barajdır.

Zinciriye Medresesi

Ekonomik Yapı

Mardin’in ekonomik yapısı tarih boyunca tarım, ticaret ve el sanatlarına dayalı bir karakter sergilemiştir. Şehir, Mezopotamya Ovası’nın verimli topraklarında yer alması ve önemli ticaret yolları üzerinde bulunması nedeniyle geçmişten günümüze ekonomik anlamda stratejik bir konuma sahiptir. Günümüzde ise tarım, hayvancılık, sanayi ve hizmet sektörü gibi farklı ekonomik faaliyetler ön plandadır.

Sanayi ve Üretim

Mardin’de sanayi, özellikle son yıllarda gelişme göstermiştir. Şehirde tarımsal sanayi, gıda üretimi, tekstil ve madencilik gibi sektörler öne çıkmaktadır.

• Organize Sanayi Bölgesi (OSB): Mardin Organize Sanayi Bölgesi, sanayileşmenin en önemli merkezlerinden biridir. Gıda, plastik, tekstil ve inşaat sektörlerinde faaliyet gösteren birçok fabrika burada yer almaktadır.
• Gıda Sanayi: Mardin’in tarımsal üretime dayalı sanayisi gelişmiştir. Özellikle bulgur, un, mercimek ve bakliyat işleme tesisleri şehir ekonomisinde önemli bir yere sahiptir.
• Madencilik: Mardin, özellikle fosfat ve kireç taşı gibi doğal kaynakları ile dikkat çekmektedir. İnşaat sektöründe kullanılan Mardin taşı da ekonomik değeri yüksek olan bir kaynaktır.
• Tekstil ve Halıcılık: El dokuma halıları ve tekstil ürünleri, hem iç pazara hem de ihracata yönelik olarak üretilmektedir. Özellikle şal ve şapik kumaşları, bölgeye özgü dokuma ürünlerindendir.
• El Sanatları ve Zanaat: Mardin’de geleneksel el sanatları hâlâ önemli bir ekonomik faaliyet alanıdır. Telkari (gümüş işçiliği), bakırcılık, taş oymacılığı, ahşap oymacılığı ve semercilik gibi zanaatlar, hem yerel halk hem de turistler için ekonomik bir kaynak oluşturmaktadır.

Ticaret ve Hizmet Sektörü

Mardin, tarih boyunca önemli ticaret yolları üzerinde yer aldığı için ticaret ve hizmet sektörü gelişmiştir.

• Yerel ve Bölgesel Ticaret: Mardin’de tarım ürünleri, el sanatları ve tekstil ürünleri hem şehir içinde hem de komşu iller ve ülkelerle ticarette önemli bir yer tutmaktadır. Özellikle bakliyat, zeytin, üzüm ve Mardin bulguru gibi tarım ürünleri şehir ekonomisinde önemli bir yere sahiptir.
• Turizm: Son yıllarda Mardin, turizm açısından büyük bir gelişme göstermiştir. Tarihi yapıları, inanç turizmi ve kültürel mirası ile şehir, her yıl binlerce yerli ve yabancı turisti ağırlamaktadır. Butik oteller, restoranlar ve hediyelik eşya dükkânları turizm sektörünün en önemli parçalarıdır.
• Ulaşım ve Lojistik: Mardin, konumu gereği lojistik açısından önemli bir geçiş noktasıdır. Güneydoğu Anadolu ile Ortadoğu arasında bir köprü görevi gören şehir, uluslararası kara yolu taşımacılığı açısından önemli bir ticaret merkezi konumundadır.

Tarım ve Hayvancılık

Mardin’de tarım, ekonominin en önemli sektörlerinden biridir. Mezopotamya Ovası’nın verimli toprakları sayesinde birçok tarım ürünü yetiştirilmektedir.

Başlıca Tarım Ürünleri:

• Buğday, arpa, mercimek ve nohut gibi tahıllar
• Zeytin ve üzüm gibi bahçe bitkileri
• Pamuk ve susam gibi sanayi bitkileri
• Anason ve kişniş gibi baharatlar

Hayvancılık:

• Küçükbaş hayvancılık yaygındır.
• Mardin koyunu ve keçisi, süt ve et üretimi açısından önemli bir yer tutmaktadır.
• Arıcılık gelişmiş olup, Mardin balı bölge ekonomisinde önemli bir paya sahiptir.

Mardin Kiliseleri

Altyapı

Mardin’in altyapısı, şehirdeki tarihi dokunun korunması ile modern gelişmelerin dengelenmeye çalışıldığı bir yapıya sahiptir. Kentin altyapısı ulaşım, eğitim, sağlık ve enerji gibi alanlarda gelişmiş olup, tarihi dokusu nedeniyle bazı alanlarda özel düzenlemeler gerektirmektedir.

Kent İçi Ulaşım

Mardin’in kent içi ulaşımı, dar ve tarihî sokaklar nedeniyle farklı bir yapılanma göstermektedir. Eski Mardin ile Yeni Mardin arasında belirgin bir fark bulunur. Eski Mardin’de tarihi dokunun korunması için araç trafiği sınırlıdır ve dar sokaklar yaya ulaşımına uygundur. Yeni Mardin’de ise geniş yollar, modern kavşaklar ve toplu taşıma hizmetleri bulunmaktadır.

Toplu Taşıma:

• Şehir içi ulaşımda minibüs ve otobüsler yaygın olarak kullanılmaktadır.
• Tarihi bölgelere ulaşımı kolaylaştırmak için elektrikli araçlar ve turistik servisler bulunmaktadır.
• Yeni Mardin’de daha modern bir ulaşım ağı mevcuttur.

Karayolu Ağı:

• Mardin, Güneydoğu Anadolu ile Ortadoğu’yu bağlayan önemli yollar üzerinde yer almaktadır.
• Mardin-Diyarbakır, Mardin-Şanlıurfa ve Mardin-Şırnak yolları, bölgenin en işlek karayolu hatlarındandır.
• Şehir içinde yolların genişletilmesi ve modernizasyon çalışmaları devam etmektedir.

Havalimanı:

• Mardin Havalimanı, şehir merkezine 20 km uzaklıkta olup, hem iç hem dış hat uçuşlarına açıktır.
• İstanbul, Ankara ve İzmir gibi büyük şehirlerden direkt uçuşlar bulunmaktadır.

Demiryolu:

• Mardin, tarihî bir demiryolu hattına sahiptir ve özellikle yük taşımacılığı açısından stratejik bir konumdadır.
• Yeni projelerle demiryolu ulaşımının geliştirilmesi planlanmaktadır.

Üniversiteler ve Eğitim Altyapısı

Mardin’in eğitim altyapısı, üniversite, meslek yüksekokulları ve araştırma merkezleri ile desteklenmektedir.

Mardin Artuklu Üniversitesi (MAÜ):

• 2007 yılında kurulan üniversite, Mardin’in en önemli yükseköğretim kurumu olup, sosyal bilimler, mimarlık, mühendislik ve sağlık alanlarında eğitim vermektedir.
• Özellikle Türk Dili ve Edebiyatı, Arkeoloji, Antropoloji, Turizm ve Sanat Tarihi gibi bölümlerle bölgenin tarihî ve kültürel mirasına yönelik araştırmalar yapılmaktadır.
• Süryani Dili ve Kültürü bölümünün bulunması, üniversiteyi diğer üniversitelerden farklı kılmaktadır.

Meslek Liseleri ve Teknik Eğitim:

• Sanayi, tarım ve hizmet sektörlerine yönelik mesleki eğitim veren liseler bulunmaktadır.
• Özellikle tarım, turizm ve el sanatları gibi alanlarda mesleki eğitime önem verilmektedir.

Araştırma Merkezleri ve Kütüphaneler:

• Mardin Artuklu Üniversitesi bünyesinde Mezopotamya Araştırmaları Merkezi ve İslam Medeniyeti Araştırmaları Enstitüsü gibi bilimsel araştırma merkezleri bulunmaktadır.
• Şehirde Mardin Halk Kütüphanesi gibi kamuya açık büyük bir kütüphane de hizmet vermektedir.

Mutfağı ve Yemekleri

Ana Yemekleri

Kaburga Dolması

Mardin mutfağının en ünlü yemeklerinden biridir. Coğrafi İşaret Tescilli olan kaburga dolması, kuzunun sağ kaburgasının içinin badem, pirinç ve kuşbaşı etle doldurulup dikilerek saatlerce pişirilmesiyle yapılır. Bayramlar ve özel günlerde sıklıkla yapılan bu yemek, Mardin sofralarının vazgeçilmezlerindendir.

Mardin Kibe (İşkembe Dolması)

Mardin’de işkembe dolması, “Kibe” olarak bilinir. Kuzu veya oğlak işkembesi içerisine pirinç, kıyma ve baharatların doldurulmasıyla hazırlanır. Kaynar suya atılarak uzun süre pişirilen bu yemek, lezzetiyle dikkat çeker.

Sembusek

Mardin mutfağına ait kapalı lahmacun olarak bilinen Coğrafi İşaret Tescilli Sembusek, ince hamurun içine kıyma, soğan ve baharat konularak kapatılıp taş fırında pişirilmesiyle yapılır.

İkbebet (Mardin İçli Köftesi)

Mardin mutfağının içli köftesi olarak bilinen İkbebet, bulgur, kıyma ve baharatlarla hazırlanır. İç harcı bol baharatlı kıymalı harçtan oluşur. Haşlanarak veya kızartılarak tüketilebilir.

İrok

Mardin’de yapılan bir diğer içli köfte çeşididir. İç harcı bol soğanlı olup, daha çok köfte şeklinde hazırlanarak kızartılır. İç harcı ve baharatı diğer içli köftelerden farklıdır.

Alluciye (Erik Yahnisi)

Mardin mutfağında et yemeklerinde meyve kullanımı yaygındır. Alluciye, kemikli kuzu eti ile yeşil eriklerin birlikte pişirilmesiyle yapılır. İçine baharat ve bazen şeker eklenerek tatlı-ekşi dengesi sağlanır.

Firkiye

Kuzu eti, badem ve çağla badem ile hazırlanan Firkiye, özellikle bahar aylarında yapılan özel bir yemektir. Hem Süryani hem de Arap mutfağının etkilerini taşır.

Soğan Kebabı

Mardin’in en sevilen kebaplarından biridir. İçli köfte harcı gibi yoğrulmuş kıyma harcı, soğanların arasına yerleştirilerek fırında pişirilir.

Dobo

Mardin’e özgü bir fırın yemeğidir. Kuzu but eti, sarımsak ve baharatlarla harmanlanarak taş fırında uzun süre pişirilir.

Zingil

Mardin’in geleneksel tatlılarından biridir. Mayalı hamur şerbete atılarak yapılır. Lokmaya benzer ancak hamuru daha incedir.

Harire

Un, pekmez ve baharatlarla hazırlanan Harire, özellikle soğuk kış günlerinde tüketilen geleneksel bir tatlıdır.

Mardin Badem Şekeri

Coğrafi İşaret Tescilli Mardin badem şekeri, baharatlarla tatlandırılmış bademlerin özel bir yöntemle kaplanmasıyla yapılır.

Mırra Kahvesi

Mardin’in meşhur sert kahvesidir. Türk kahvesinden çok daha serttir ve küçük fincanlarda ikram edilir.

Peksimet

Uzun yolculuklarda tüketilmek için yapılan sert ekmektir. Hac yolculukları sırasında tüketildiği için geçmişte büyük öneme sahipti.

Mardin Leblebisi

Farklı aromalarla tatlandırılmış baharatlı, tarçınlı, vanilyalı ve biberli leblebiler bulunur.

Mardin Bulguru

Coğrafi İşaret Tescilli olan Mardin Bulguru, özel yetiştirilen durum buğdayından yapılır.

Kiliçe Çöreği

Coğrafi İşaret Tescilli olan Mardin Kiliçe Çöreği, tarçın, mahlep ve susam içeren baharatlı bir çörektir.

Ömerli Karfoki Üzümü ve Midyat Dağ İnciri

Mardin’de yetiştirilen üzümler ve incirler oldukça değerlidir ve Coğrafi İşaret Tescillidir.

Mardin’de Şarapçılık ve Bağbozumu

Mardin ve Midyat, Süryani şarapçılığı ile ünlüdür. Bağbozumu geleneği hala devam etmekte olup, Süryani şarapları dünya çapında ünlüdür.

Çılbira Antik Şarap İşliği

Mardin-Diyarbakır karayolunda bulunan bu antik işlik, Romalılar dönemine ait olup, geleneksel şarap üretiminin yapıldığı bir bölgedir.

Kasımiye Medresesi

Tarihi Yapılar

Mardin, tarih boyunca farklı medeniyetlerin izlerini taşıyan bir şehir olup, bu zengin mirasın en önemli göstergeleri arasında tarihi yapılar bulunmaktadır. Antik çağlardan Osmanlı dönemine kadar birçok uygarlığa ev sahipliği yapmış olan şehir, Roma, Bizans, Artuklu, Akkoyunlu, Osmanlı ve Süryani mimarisinin izlerini taşır. Taş işçiliğinin en özgün örneklerini barındıran Mardin’de, camiler, medreseler, manastırlar, kiliseler, kaleler, çarşılar ve hanlar gibi birçok yapı günümüze kadar ulaşmıştır.

Camiler

Mardin, İslamiyet'in Anadolu’ya girişinden itibaren inşa edilen camilerle dikkat çeker. Taş işçiliği ve süslemeleriyle öne çıkan camiler, hem ibadet merkezi hem de mimari eser olarak önemli bir yere sahiptir.

Mardin Ulu Cami

Mardin’in en önemli ve en eski ibadet yerlerinden biri olan Ulu Cami, Artuklu Sultanı Kutbettin İlgazi döneminde 1176 yılında inşa edilmiştir. Mihrap önü kubbeli cami planının erken örneklerinden biri olup, dilimli kubbesi ve süslü minaresi ile dikkat çeker. Minarenin üzerinde 19. yüzyılda eklemeler yapılmış olup, Artuklu taş işçiliğinin güzel örneklerinden biri olarak kabul edilir.

Latifiye Camii

1371 yılında Artuklu döneminde inşa edilen cami, taş işçiliği ile süslenmiş kapıları ve minberi ile ünlüdür. Özellikle doğu girişindeki taç kapısı, Mardin’de en iyi korunmuş kapılardan biri olarak bilinir.

Melik Mahmut Camii

Artuklu Hükümdarı Melik Salih tarafından 1312-1362 yılları arasında inşa edilmiştir. Artuklu sultanlarının türbelerinin de bulunduğu bu cami, özellikle avlusundaki selsebilli eyvanı ile ünlüdür.

Medreseler

Mardin, İslam medeniyetinde önemli bir eğitim merkezi olmuş ve birçok medreseye ev sahipliği yapmıştır. Bu yapılar, hem eğitim kurumu hem de dini ve mimari miras olarak büyük öneme sahiptir.

Kasımiye Medresesi

Artuklular tarafından yapımına başlanan ve 15. yüzyılda Akkoyunlu hükümdarı Sultan Kasım tarafından tamamlanan medrese, iki katlı ve tek avlulu bir yapı olarak dikkat çeker. Medrese içerisinde camii, türbe ve su kanalları bulunmaktadır. Özellikle taş işçiliği ve bezemeleriyle göz alıcıdır.

Zinciriye Medresesi (Sultan İsa Medresesi)

1385 yılında Mardin’in son Artuklu Sultanı Melik Necmeddin İsa tarafından inşa edilmiştir. Tarihi kaynaklara göre, Timur’un ordusuna karşı savaşan Melik İsa, bir süre bu medresede hapsedilmiştir. İki katlı, geniş avlulu ve büyük kubbeli bir medrese olup, rasathane olarak da kullanılmıştır. Günümüzde Mardin Müzesi olarak da bir dönem işlev görmüştür.

Hatuniye Medresesi (Sitti Raziye Medresesi)

Artuklu hükümdarı Necmettin Alpi’nin eşi Sitti Raziye tarafından 12. yüzyılda yaptırılmıştır. Eyvanlı planı ve taş süslemeleriyle öne çıkan bu yapı, günümüzde cami olarak kullanılmaktadır.

Kiliseler

Mardin, Süryani Ortodoks, Ermeni ve Katolik kiliselerine ev sahipliği yapmaktadır. Hristiyanlığın ilk yayıldığı bölgelerden biri olan Mardin, Süryani kültürü ile özdeşleşmiş önemli dini merkezlerden biridir.

Mor Behnam (Kırklar) Kilisesi

6. yüzyılda inşa edilen ve Mardin Süryani Kadim Ortodoks Cemaati’ne ait olan kilise, 1293 yılında Mardin’in Süryani Kadim Patriklik Merkezi olmasıyla büyük önem kazanmıştır. İnce taş işçiliği, el yapımı ahşap mihrap kapıları ve tarihi ikonaları ile dikkat çeker.

Meryem Ana Kilisesi ve Patrikhanesi

1860 yılında inşa edilen bu kilise, günümüzde müze olarak kullanılmaktadır. Akustik özellikleri, el işçiliği ile süslenmiş patrik kürsüsü ve dini ikonaları ile ünlüdür.

Mor Gabriel Manastırı (Deyrulumur Manastırı)

397 yılında kurulan bu manastır, dünyanın en eski faal manastırlarından biri olarak kabul edilir. İçerisinde Meryem Ana, Kırk Şehitler ve Mor Simeon’a adanmış üç kilise yer almaktadır. Ana kilisenin mozaikleri, Bizans sanatının en güzel örneklerinden biridir.

Manastırlar

Mardin, Süryani Ortodoks Kilisesi’nin önemli merkezlerinden biri olduğu için birçok manastıra ev sahipliği yapmaktadır.

Deyrulzafaran Manastırı

Mardin’e 5 km mesafede bulunan Deyrulzafaran Manastırı, 4. yüzyıldan günümüze ulaşan önemli bir dini merkezdir. Daha önce Güneş Tapınağı ve Roma kalesi olarak kullanılan bir alana kurulmuş olup, Süryani Ortodoks Patriklerinin 640 yıl boyunca ikamet ettiği yerdir.

Mor Evgin Manastırı

Tur Abdin Dağı’nın yamacında yer alan manastır, 4. yüzyıla tarihlendirilir. Mısır’dan gelen Mor Evgin adlı bir aziz tarafından kurulmuş olduğu rivayet edilmektedir.

Kaleler

Mardin’in stratejik konumu nedeniyle tarih boyunca birçok kale inşa edilmiştir.

Mardin Kalesi

“Kartal Yuvası” olarak bilinen Mardin Kalesi, 3. yüzyılda inşa edilmiştir. Roma, Bizans, Arap, Artuklu ve Osmanlılar tarafından kullanılmıştır. Kale, Mezopotamya Ovası’na hâkim konumu ve surlarıyla dikkat çeker.

Çarşılar ve Hanlar

Mardin, tarihi boyunca ticaretin merkezi olmuş ve İpek Yolu güzergahında önemli bir yer tutmuştur.

Kayseriye Pasajı (Bedesten)

Artuklular döneminde yapılan bu çarşı, Ulu Cami’nin yakınında yer alır. Tarihi dükkanları ve taş mimarisiyle dikkat çeken çarşı, günümüzde hala ticaretin devam ettiği bir merkezdir.

Bakırcılar Çarşısı

Mardin’in ünlü bakırcılık sanatının yaşatıldığı çarşıdır. Burada el işçiliği ile yapılan bakır tabaklar, cezveler ve süs eşyaları satılmaktadır.

Deyrulzafaran Manastırı

Yönetim

Mardin’in yönetimi, Osmanlı Dönemi'nden itibaren merkezi otoritenin atadığı valiler ve yerel yönetim tarafından seçilen belediye başkanları aracılığıyla yürütülmektedir.

Valiler

Cumhuriyet döneminde Mardin, İçişleri Bakanlığı tarafından atanan valiler tarafından yönetilmiş, bu süreçte çeşitli dönemlerde kayyum uygulamaları da gerçekleşmiştir.

Valiler Listesi

• Tevfik Hadi Baysal (1925-1930)
• Fehmi Vural (Ulusal) (1938-1939)
• Ömer Cevat Ökmen (1938-1939)
• Kudrettin Kantaroğlu (1940-1942)
• Raşit Demirtaş (1942-1943)
• Muhtar Akman (1943-1944)
• Cavit Kınay (1944-1945)
• Yahya Ömer Eryetkin (1945-1947)
• Hikmet Kümbetlioğlu (1947-1949)
• Feyzi Turgay (1949-1950)
• Rıfat Bingöl (1950-1952)
• Ali Cahit Betil (1952-1954)
• H. Muhsin Gökkaya (1954-1955)
• Kâmuran Çuhruk (1955-1956)
• Mehmet İlhami Ertem (1956-1958)
• Avni Çıraz (1958-1959)
• Asım Rıza Büyüklü (1959-1960)
• Enver Kuray (1960-1961)
• Basri Özpınar (1961-1962)
• Bekir Suphi Aktan (1962-1964)
• Ali Ulvi Sülükoğlu (1964-1966)
• Nihat Oğuzbor (1966-1968)
• Celal Kayacan (1968-1971)
• Ergün Gökdeniz (1971-1975)
• Necmettin Utkan (1975-1977)
• Emrullah Zeybek (vekil) (1977-1978)
• Fahri Öztürk (1978-1979)
• Özdemir Hanoğlu (1979-1980)
• Rıza Gür (1980-1981)
• İbrahim Şahin (1981-1984)
• Necdet Onat (1984-1985)
• Alaattin Turhan (1985-1988)
• Aykut Ozan (1988-1990)
• Bolat Bolatoğlu (1990-1992)
• Yahya Gür (1992-1993)
• Ahmet Kayhan (1993-1996)
• Fikret Güven (1996-2000)
• Mustafa Temel Koçaklar (2000-2006)
• Mehmet Kılıçlar (2006-2008)
• Hasan Duruer (2008-2011)
• Turhan Ayvaz (2011-2013)
• Ahmet Cengiz (2013-2014)
• Mustafa Taşkesen (2014-2015)
• Ömer Faruk Koçak (2015-2016)
• Mustafa Yaman (2016-2020)
• Mahmut Demirtaş (2020-2023)
• Tuncay Akkoyun (2023-)

Belediye Başkanları

Mardin, 2014 yılında büyükşehir statüsü kazanmış olup, belediye başkanları bu tarihten itibaren büyükşehir belediyesi düzeyinde seçilmeye başlanmıştır.

Osmanlı Dönemi Belediye Başkanları

• Mahmut Derviş Efendi (1869-1896)
• Reyis Davut Efendi (1869-1896)
• Muhammet Derviş Efendi (1869-1896)
• Mehmet Efendi (1869-1896)
• Reyis Adem Efendi (1869-1896)
• Sırrı Efendi (1869-1900)
• Mecit Çelebi (1900-1901)
• Galip Bey (1901-1905)
• Hıdır Çelebi (1905-1912)
• Kasım Çelebi (1912-1913)
• Süleyman Efendi (1913-1913)
• M. Raci Çelebi (1914-1923)

Cumhuriyet Dönemi Belediye Başkanları

• M. Raci Çelebi (1923-1926)
• Dr. Yahya Sümer (1926-1935)
• Atıf Ulusoğlu (1935-1936)
• Abdulkadir Kalav (1937-1943)
• Mehmet Saraçoğlu (1946-1950)
• Beşir Kore (1952-1953)
• Ethem Aybar (1953-1954)
• Beşir Günay (1955-1957)
• Hamit Özdener (1957-1959)
• Ethem Aybar (1959-1960)
• Mehmet Saraçoğlu (1963-1968)
• Talat Ercan (1971-1973)
• Murat Sadioğlu (1973-1977)
• Edip Servet Devrimci (1977-1980)
• Nihat Poyraz (1980-1984)
• Ali İhsan Ensarı (1984-1989)
• Abdullatif Aydın Saraçoğlu (1989-1994)
• Abdülkadir Tutaşı (1994-2004)
• Metin Pamukçu (2004-2009)
• Av. Mehmet Beşir Ayanoğlu (2009-2014)

Büyükşehir Belediye Başkanları (2014-Günümüz)

• Ahmet Türk (2014-2016)
• Mustafa Yaman (Vali - Kayyım) (2016-2019)
• Ahmet Türk (2019)
• Mustafa Yaman (Vali - Kayyım) (2019-2020)
• Mahmut Demirtaş (Vali - Kayyım) (2020-2023)
• Tuncay Akkoyun (Vali - Kayyım) (2023-2024)
• Ahmet Türk (2024)
• Tuncay Akkoyun (Vali - Kayyım) (2024-)

İlçeler

Mardin, 10 ilçeden oluşmaktadır.

• Artuklu
• Dargeçit
• Derik
• Kızıltepe
• Mazıdağı
• Midyat
• Nusaybin
• Ömerli
• Savur
• Yeşilli